• Embed Doc
  • Copy Link
  • Readcast
  • Collections
  • CommentGo Back
 
1
Timor-Leste:2008: Tinan Instituisaun Estado Naksobu
Hosi MARI ALKATIRI (II Parte)
Kestaun “petisionárius”no Alfredo Reinado
Ita koalia hela kona ba buat ne’ebé governu Xanana uza ba gaba sira nia an no aprezentanu’udar sira nia governasaun ninia susesus. Ida mak kestaun “petisionárius”. Ba emane’ebé la hatene, “petisionárius” mak grupu ex-soldadus ne’ebé uza alegasaun katak sirasai vítima diskriminasaun iha F-FDTL nia laran, hodi halai sai hosi kuartel, iha prinsípiu2006.
Buat hotu-hotu hahú Iha Fevereiru 2006,bainhira soldadus besik atus ida lima nulu (ofisiais,sarjentus no prasas) hosi parte osidental Timor-Leste nian, koñesidu nu’udar “Loro Monu”,deside halai sai hosi kuartel ho alegasaun katak sira sente ofisiais balun hosi Komandu F-FDTL, ne’ebé moris iha distritu parte leste nian, halo diskriminasaun ba sira. Soldadus sirane’e asina surat ida ho formatu “ petisaun” nian no haruka ba Prezidente Repúblika. Tambasurat ne’e mak sira sai koñesidu nu’udar “petisionárius”.Xanana, nu’udar Prezidente Repúblika,hamrik kedas atu rezolve kazu ne’e no nia hatánkedas ba pedidu ida ne’e hodi hasoru malu ho “petisionarius” sira. Xanana uza nia kb’iittomak, nu’udar Komandante-em-Xefe Forsas Armadas nian, hodi ezije soldadus sira ne’eatu fila fali ba kuartel no nia simu moosm ho diak proposta ba harii Komisaun ida hosi F-FDTL, atu investiga kazu ne’e. Nia hatete moos katak sé karik sira la fila fali ba kuartel, seiduni sira sai hotu hosi instituisaun (haree relatóriu Komisaun Notáveis nian).Maibé, hafoin Prezidente hola desizaun ida ne’e, “petisionárius” balun de’it mak fila fali bakuartel. Sira ne’ebé fila moos la simu atu tuir prosesu investigasaun hosi Komisaun F-FDTLnian. Liu tiha loron balun, sira halae sai fila fali hosi kuartel no lori sai kolegas barak liuta’an, hamutuk hotu, atus lima sia nulu resin tolu (593) ka pursentu hat nulu (40%) hosiefetivus soldadus F-FDTL nian.Hahu du’un mai, du’un ba, ida dehan buat ida, ida nega tiha; tamba Komandu F-FDTLezije “petisionárius”sira aprezenta an ba investigasaun maibé sira la simu, Primeiru Ministru propoen harii Komisaun Notáveis ne’ebé iha reprezentantes hosi órgaun soberania oin-oin,sosiedade sivil no Igreja Katólika. Komisaun ne’e harii hodi haree loloos saída mak akontesehodi halo “petisionárius” sira alega diskriminasaun no sira tenke ható moos rekomendasaun ba hadia situasaun ida ne’e.
 
2
Maibé, tamba “petisionárius” sira lakoi liu tuir investigasaun, súsar tebes ba Komisaun halaosira nia knaar. Situasaun ida ne’e a’at liu ta’an bainhira Komandu F-FDTL deside duni hasai“petisiunárius” hotu-hotu hosi F-FDTL.Iha 23 Marsu 2006, hafoin fila fali hosi Portugal, Prezidente Repúblika, Xanana Gusmão,ható mensajen ba Nasaun no halo kritika kroat tebetebes ba Komandu F-FDTL tamba fotidesizaun duni hasai “petisionáriu” sira. Nia moos kritika Ministru Defeza. Nia soe lia oin-oin( ita la hatene loloos sé atu goza de’it ka atu buka halo kanik ema nia laran). Ida-idak interpreta tuir ninia hakarak, balun rona no simu de’it lia fuan ne’ebé nia hatete enkuantu balun kompreende buat seluk ta’an ke nia la hatete. Nia kaer tiha alegasaun “petisionárius”sira nian hodi hamosu fali konseitu foun ida ne’ebé fahe Timor-Leste oin seluk: Parte lesteinklui distritu tolu de’it no parte Oeste mak distritu sanulu, hahú hosi Manatuto to Oé-Cusse. Iha loron ne’e duni, konflitu Leste/Oeste nakfera no iha liu ta’an violénsia iha bairrusoin-oin iha Dili laran.Divizaun foun ida ne’e, ne’ebé mosu derepente de’it, loke dalan ba Komandu PNTL(Polícia Nacional de Timor-Leste) halo diskriminasaun oin-oin ba membrus sira ne’ebé moris ihadistritus leste nian no situasaun ida ne’e mak, ikus mai, sobu instituisaun ida ne’e. Sidadaunrihun ba rihun obrigadu husik sira nia uma no bairru no buka fatin seluk ne’ebé fó liuseguransa ba sira. Hanesan nune’e mak kampus deslokadus mosu iha ita nia rai laran.Kona ba kestaun “petisionárius” nian, Prezidente no Primeiru Ministru la hanoin hanesankona ba oinsá atu hadia problema ida ne’e no ita haree momoos hela katak iha konflitu ihanível instituisaun nian, entre Prezidente no Primeiru Ministru, entre F-FTDL no PNTL.Efetivu Forsas Defeza nian tun porsentu hat nulu, polísia fahe malu, lideransa polítika tamaiha konflitu, F-FDTL no PNTL fila kotuk ba malu, ita nia rain fahe ba parte rua, ho karáter  polítiku no sosial, sidadaun sira la iha garantia seguransa. Buat sira ne’e hotu hahú ho“petisionárius “ sira no estadu lakon kontrole liu, hafoin Prezidente Repúblika halodeklarasaun iha 23 Marsu 2006. Ne’e duni, atu rezolve situasaun ida ne’e, tenke fó uluk garantia ba ema bele moris fila fali sira nia vida normal, hametin unidade nasional, paz noestabilidade, kondisaun ne’ebé importante tebes ba hadia fila fali no haburas ita nia rain.Maibé solusaun ida ne’e tenke konsidera moos problema nia abut, abut nee’bé ihakarákter polítiku no institusional.
Ita haree oinsá governu Xanana trata no rezolve kestaun ne’e:
Iha tinan rua nia laran, ita asiste diálogu oin-oin iha nível hotu-hotu atu buka solusaun bafenómenu ida ne’e, maibé, la hetan susesu. Ita haree grupu “petisionárius”ezije nafatin atuhasae Komandante prinsipál balun hosi F-FDTL no atu husik sira nia ema, besik atus neen,tama fila fali ba F-FDTL. Maibé, Komandu F-FDTL konsidera “petisionáriu” sira nu’udar desertór, lakoi liu simu sira no ezije justisa. Tamba parte rua ne’e defende pozisaun oin seluk liu, kontra ba malu, ami rekoñese katak súsar tebes atu hetan solusaun kompromisu nian, notalvez, dalan la iha duni ba rezolve konflitu ne’e. Molok rezolve situasaun ida ne’e, mosuta’an fenómenu foun ida, Alfredo Reinado( ne’ebé reina duni) no ninia grupu. Nia aprezentaan nu’udar grupu ida ne’ebé la iha ligasaun ho “petisionárius” sira. Iha 3 Maiu 2006, loronne’ebé Alfredo deside halae sai (nia mak deside ka ema seluk mak haruka nia ?) hosi
 
3
kuartel Polísia Militar nian ba foho, nia hatete foufoun katak nia halae sai tamba PrimeiruMinistru bolu F-FDTL ba halo intervensaun, iha 28 no 29 Abril 2006, no Forsas sira halo“massakre” iha Tasi Tolu no oho “petisionárius” neen nulu. (Mak ida ne’e tebes duni karik,entaun “petisionárius”hotu-hotu ne’ebé mate, moris fila fali, dala ida de’it, hodi simuosan. La iha “petisionáriu” ida ne’ebé la simu ósan).Prezidente Xanana parese fiar moos versaun ida ne’ebé hatete katak massakre akontese duniiha Tasi Tolu. Maibé, Komisaun Internasional Investigasaun ne’ebé estadu bolu ba haloinvestigasaun ba krize, iha ninia relatóriu, hatete momoos katak “ massakre la akontese ida”.Entretantu, Alfredo afirma an dadauk nu’udar líder ne’ebé mosu beibeik no operasional,ne’ebé sai tiha ona reprezentante ba soldadus ne’ebé halae sae hosi kuartel F-FDTL, inkluimoos “petisionárius” sira no sira hotu hakarak Primeiru Ministru tun no dadur. Alfreduhatete nafatin ba ema hotu-hotu katak nia sei halo parte nafatin Forsas Armadas no niahakruuk de’it ba Komandu Supremu, katak, nia sei hakruk de’it ba Prezidente Repúblika.Situasaun ida ne’e dada to 11 Fevereiru 2008.Bainhira Dr. Ramos Horta kaer tiha ona kargu Prezidente Repúblika nian no Xanana sai PMdefaktu, novela Alfredo Reinado nian lao nafatin ba oin. Prezidente Repúblika defendenafatin katak tenke halo diálogu ho Alfredo enkuantu Xanana hasees an tamba ladún fiar onakatak dalan ida ne’e bele rezolve problema ida ne’e.Bainhira Alfredo hahú sente katak tempu lao dadauk ona no nia la konsege hetan niniaobjetivu, nia deside halo deklarasaun , iha Novembru 2007, katak nia prontu atu hatete saisesé loos mak haruka nia halo buat sira ne’ebé nia halo iha tempu krise. Nia fó garantiakatak buat hotu-hotu ne’ebé nia halo, hosi loron ne’ebé nia halae sai hosi kuartel to loronne’ebé nia halo deklarasaun, nia hatuir de’it orden ne’ebé hatún ba nia no nia prontu atuhatete sai ema sira ne’e nia naran. Tebes ka lae, ita seidauk hatene loloos, maibé nia hatete buat sira ne’e duni no ható ba ema barabarak tebetebes. Alfredo arriska nia an liu?Oportunidade diak liu mosu ( ba ema ne’ebé halo konspirasaun), iha Fevereiru/Marsu 2006,hó atake ne’ebé ema halo ba Prezidente Reopúblika ninia hela fatin no Alfredo hetan tiru nomate no ho atentadu ne’ebé ema tenta tiru mate moos Prezidente Repúblika. Atake ida ne’esei mistériu hela tamba akontese loloos de’it iha momentu ne’ebé Prezidente Repúblikakoalia hela kona ba Lei Amnistia no akordu entre FRETILIN no partidus AMP nian.Hafoin atentadu ne’e akontese, Governu Xanana harii kedas Komandu Konjunto F-FDTL – PNTL no haruka forsas rua ne’e hahú tuir kedas grupu ne’ebé Gastão Salsinha lidera. Biar mobiliza ema barak tebes, mane no feto, ekipamentu militar no lojístika barak tebetebes,operasaun ne’e iha liu karáter politiku duke sosial. La tiru nein dala ida. Lori de’it diálogu nokbi’it ba konvense grupu ne’e atu entrega an. Operasaun ne’e lao tuir dalan loos no hetansusesu.Iróniku tebes katak úniku partidu ne’ebé fó apoiu ba harii Komandu Konjuntu mak FRETILIN de’it, maibé, ho kondisaun katak lakoi ema mate ta’an.Tamba sá operasaun ne’e halao de’it hafoin atentadu hasoru Prezidente Repúblika nia vida nohafoin Alfredo mate? Sé operasaun ne’e halo uluk liu, Alfredo kal sei moris hela no bele
of 00

Leave a Comment

You must be to leave a comment.
Submit
Characters: ...
You must be to leave a comment.
Submit
Characters: ...