• Embed Doc
  • Readcast
  • Collections
  • CommentGo Back
Download
 
StavrosTombazos,
Fétichisme&mondialisation
*
 
Lamondialisationnéo‐libéraledesannées80et90n’estcertainementpasunsimplemytheouuneidéologie.ElleaeudesconséquencesnégativestrèsréellessurlaclasseouvrièredespaysdéveloppésetsurlespaysduSudetdel’Est.Lechômageetlapauvreténouvelle,la«flexibilité»dutempsetdumarcdutravail,lamiseenquestiondescanismesrégulateursdel’Etatkeynésien,lastagnationquasiabsoluedanslespaysendéveloppementpendantdesdécennies,ladétériorationdestermesdel’échangeaudétrimentdu«TiersMonde»etsapriseenotageparlafinanceinternationale,lescrises«financières»etlesdésastreséconomiques,sociauxetécologiquesquienrésultent,touscesphénomènesontétédévoilésetdénoncéscommeproduitsdelamondialisationnéo‐libéraleparmaintesanalysescritiques.Ledéveloppementsocialetmondialdevientdeplusenplusinégalitaireetenmêmetempsdeplusenplusfragileetvulnérable.Letempscourts’imposeautempslongnonseulementenéconomie,maisaussienmatièrederessourcesnaturellesetdegestionenvironnementale. Auxcritiquesdelamondialisation,onrépondrarementavecdesanalysesdocumentéesetdesargumentationsconstruitesrespectantladéontologieacadémiqueetlesfaitsempiriques.Laplupartdutemps,lesréponsess’inscriventdansunautreregistre.Danslapresselibérale,dansdesrevuescomme
TheEconomist
parexemple,ontrouvesouventdesraisonnementsultra‐simplistesdugenre:«Si,dansnossociétéslibresetdémocratiques,lamajoritédelapopulationneprofitaitpasdelamondialisation,elleauraitvotépouruneautrepolitiquefaisable,pourungouvernementanti‐mondialiste».Ilvadoncdesoiquedanslemondeanliqueducapital,la«majori»estimecessairementdemanièrecorrectesesintérêtsdelongtermeetellealesmoyens«démocratiques»delesimposer.mesila«majori»n’estpastoutàfaitheureusedelapolitiqueo‐liralequisoutientlamondialisation,ellenes’yopposepas,cariln’ypasdepolitiquealternativeréaliste.Entoutcas,lamajoritéapardéfinitionraisondansunmondepostmoderne,oùlanotiondedémocraties’identifieausondaged’opinionetl’opinionàl’essencedeschoses.Forceestdeconstatercependantquelalégitimitésocialedontjouitlamondialisationn’estpasexclusivementattribuableàlapresseécriteouàlatélévision,dontonneveutdiminuerl’importancedanslerenforcementdesreprésentations(
Vorstellungen
).Leurracineestplusprofonde.Ellerenvoieenfaitàdesmécanismesplusfondamentauxducapitalisme,quepersonnen’aanalysémieuxqueMarx.Danscetarticle,onseproposedoncàreveniràMarxetplusprécisémentàsathéoriedufétichisme(A),afindemieuxsaisirl’aspectreligieuxdelamondialisationrécenteducapital.Celle‐ciconstitue,endernièreanalyse,unedérivefondamentalistedelamarchandise,unprogrèsrégressif,unanachronismepostmoderne(B).Lefétichismeetlamondialisationnéo‐libéraleentretiennentunrapportàdoublesens.Lefétichismeestlabaseàpartirdelaquelleleprocessusdecettemondialisationapuavoirlieu.Celle‐ci,àsontour,ledéveloppeetl’approfondit.
 
*Cetarticleaparudanslarevue
Variations
,2002,n°3.
 
StavrosTombazos,
Fétichisme&mondialisation
|2
 A.Lamarchandisecommereligion:uneinterprétationdelathéoriedufétichisme.Lathéoriedufétichismeestloind’êtreune«bizarrerie»dupremierchapitredu
Capital 
.Elleestomniprésentedanstoutl’œuvredematuritédeMarxetconstitue,pourrait‐ondire,l’apportleplusessentieldecepenseuràlathéoriesocialemoderne.Paradoxalement,lesauteursquiluiaccordentl’importancequ’elleméritesonttrèspeunombreux.Celaadesraisonsprofondes.Nonseulementlathéoriedutichismerangeparlaforcedesoncaractèrecritique,maiselleéchappecomplètementàlamanièremodernedepenseretauxmorcellementdesdisciplines.S’agit‐ild’unethéoriesociologiqueouéconomique?S’agit‐ild’uneapprochephilosophiqueoupolitiquedelaréalité?Impossibledelarangerdanslestiroirsdesdisciplinesuniversitaires,danslafabricationdesquelslecapitaln’estpasneutre.Ledestinhistoriquedufétichismecommethéorieestinversementproportionnelàsaréalitésociale.Plusilestsocialementvalable,moinssathéoriejouitduprestigequ’ellemérite.Pluslefétichismesocialtriomphedanslaconnaissanceelle‐même,moinssathéoriepeutêtresaisie.Iln’estdoncpasétonnantqu’ilyaittoujoursquelquechoseàdiresurcettethéoriebrillanteetrationnelle,visantlaréhabilitationdel’obscuretdumystiquecommeaspectfondamentald’uneinterprétationréalistedelamodernité.Lefétichismea,peut‐ondire,troisaspects,troisdimensionsqu’ilestimpossibledetraiterséparément,carl’unefinitdansl’autre:1.lanon‐transparenceou,mieux,ledéguisementdesrapportssociaux;2.l’alnationdel’homme(passeulementdel’ouvrier)danslecapitalismeoularéificationdesrapportssociaux;3.lapersonnificationdeschoses.D’unemanièreplus«imagée»ousymbolique,onpourraitaussibiendire:1.lemasque;2.laperte;3.larésurrection.Linteractionentrecesaspectsou,silonveut,leurinterdépendanceorganique,estcequel’onpeutappeler«religioncapitalistemoderne».Lepremierchapitredu
Capita
estprincipalementuneintroductionraleàl’artdudéguisementsocial.Lemodedeproductioncapitalistes’annoncecommeunimmensebalmasqdesproduitsdetravail.Ceux‐ci,grâceàleurguisementoriginal,deviennentmarchandises.Decepointdevue,leguisementn’estpasseulementunmomentcessaireàlareproductiond’ensemble,maisaussil’acteinauguraldugnedelamarchandise:«Lacorvéeesttoutaussibienmesuréeparletempsqueletravailquiproduitlesmarchandises,maischaquecorvéablesaitfortbien,sansrecouriràunAdamSmith,quec’estunequantitédéterminéedesaforcedetravailpersonnellequ’ildépenseauservicedesonmaître.Lameàfournirauprêtreetplusclairequeladictionduprêtre.Dequelquemanièredoncqu’onjugelesmasquesqueportentleshommesdanscettesociété,lesrapportssociauxdespersonnesdansleursrapportsrespectifss’affirmentnettementcommeleurspropresrapportspersonnels,aulieudesedéguiserenrapportssociauxdeschoses,desproduitsdutravail.»
1
Undesproblèmesdeslecturessuperficiellesdu
Capital 
estdenepassaisirlesensprofonddetelspassagesquin’abondentpasseulementaupremierchapitre.Ledéguisementestunepropriétéfondamentaleducapital.Marxl’analysetoutaulongdestroislivresthéoriques.Danslemouvementdialectiquedel’abstraitauconcret,duprocessusdeproductionàcelui
 
1.MarxK.,
Œuvres
,Économie,I,Pléiade,Ed.Gallimard,Paris1963,p.612.
 
StavrosTombazos,
Fétichisme&mondialisation
|3
dereproductiond’ensembleenpassantparleprocessusdecirculation,onn’apprendpasseulementàdésignerdesvisagesderrièreslesmasques,onapprendaussil’artcomplexedudéguisement.Danslepremiervolumedu
Capital 
,avantmêmed’entrerdansl’analysedelaproductionelle‐même,noussommesinvitésàréfléchirsurunecertainearticulationcomplexeentreleprésentetlepassédontsurgissentlesdifficultésdecompréhensiondelanatureducapitalcommercial,delavaleuretdelaplus‐value.Lecapitalcommercialprécèdehistoriquementlecapitalindustriel.Ildevraitdonc,enapparence,obéiràunelogiqueindépendanteducapitalindustriel.LeprocessusducapitalcommercialA‐M‐A’,sedéroulantuniquementdanslasphèredelacirculationsimpledesmarchandises,obscurcitdéjàlasourcedelaplus‐ valuequisemblesurgirdanslacirculationelle‐même.Biensûr,ilestfacileàdémontrerqueleschosesnepeuventêtreainsi,carleA‐M‐A’ducapitalcommercialcontredittouteslesloisdelacirculationsimple,fondéesurl’égalitéjuridiquedeséchangistesetl’échanged’équivalents.Lescontradictionsdecetypesontlemoteurdeladémarcheiconoclastedelacritiquedanslarecherchedelacorenced’ensemble.Lecapitalcommercialestunconceptinconsistant,carildoitsonintelligibilitéàunrapportplusglobalquiestlecapitalindustriel.Lecapitalcommercialn’estqu’unesimplefonctionenapparenceautonomeducapitalsoussaformefondamentale,c’est‐à‐direindustrielle.Leprésentrécupèreicilepasséetlechargededéterminationsnouvelles.Cependant,lanon‐transparencedesrapportssociauxcapitalistesestessentiellementliéeàl’articulationcomplexedestempsproprementcapitalistes.
2
Lafonctionessentielleducapitalcommercialestderaccourcirletempsdecirculationducapital(letempsd’achatetletempsdeventedesmarchandises).Letempsdecirculationestuntemps«mort»quantàlavalorisationducapital.Sadiminutionéconomisedutempsdetravailsocial.Letempsainsiépargnépeutêtreconsacréautravailproductif.Decepointdevue,letravaildanslecommerceestindirectementproductif.Lesactivitéscommercialesentantquetellesneproduisentnivaleur,niplus‐value,cequin’empêchepaslecommerçant,enpratique,demajorerleprixdesmarchandisesetsontauxdeprofitenfonctiondutempsdecirculation. Alorsquepourlecapitalproductif,laproductionannuelledevaleurparaîtcequ’elleest,c’est‐à‐direinversementproportionnelleautempsderotationducapital,pourlecapitalcommercialplusletempsderotationestlongplusleprixestélevé.Danslemouvementducapitalcommerciallelienentreletempsdutravailproductifetleprixdelamarchandise,lesurtravailsocialetleprofit,disparaît.Plusprécisément,unepartiedusurtravailsocialsedéguiseenprofitcommercial.L’exempledecemasquen’estqu’unexempleparmibeaucoupd’autres.Enréalité,iln’yastrictementaucunenotiondéveloppéedansletroisièmelivredu
Capital 
,quineportepassonpropremasque.Touteslesnotionstrivialesdelaréalitééconomiqueconcrètevoilelesnotionsinvisiblesauxquellesellesdoiventleurintelligibilité.Lavaleursedéguiseenprix,laplus‐valueenprofit,lavaleurdelaforcedetravailensalaire.Leprocessusdeproductionetletempsdetravail,leprocessusdecirculationetletempsdecirculations’unissentdansleurdéploiementsimultanéetilsformentdescarrefours.Ilsobscurcissentainsilascènesocialepouryprojeterenmêmetempsdesimageslumineusesillusoires:
 
2.VoiraussiTombazosS.,
Letempsdansl’analyseéconomique.LescatégoriesdutempsdansleCapital 
,Sociétédessaisons,Paris,1994.
of 00

Leave a Comment

You must be to leave a comment.
Submit
Characters: ...
You must be to leave a comment.
Submit
Characters: ...