Ci, kt\u00f3rzy pragn\u0105 pozyska\u0107 \u0142ask\u0119 ksi\u0119cia, staj\u0105 najcz\u0119\u015bciej przed Nim z tym, co maj\u0105 najbardziej w\u015br\u00f3d
swoich rzeczy drogiego i co Mu, jak widz\u0105, najwi\u0119ksz\u0105 sprawi przyjemno\u015b\u0107. Przeto cz\u0119stokro\u0107
ofiarowuje si\u0119 im konie, bro\u0144, z\u0142otog\u0142\u00f3w, drogie kamienie i podobne kosztowno\u015bci, godne Ich wielko\u015bci.
Ot\u00f3\u017c i ja, pragn\u0105c z\u0142o\u017cy\u0107 jakie\u015b \u015bwiadectwo swej czo\u0142obitno\u015bci wzgl\u0119dem Waszej Wysoko\u015bci, nie
znalaz\u0142em po\u015br\u00f3d swego mienia dro\u017cszej mi i cenniejszej rzeczy ni\u017c znajomo\u015b\u0107 czyn\u00f3w wielkich m\u0119\u017c\u00f3w,
nabyt\u0105 d\u0142ugim do\u015bwiadczeniem w sprawach nowo\u017cytnych i ci\u0105g\u0142ym rozczytywaniem si\u0119 w staro\u017cytnych;
t\u0119 znajomo\u015b\u0107, bardzo sumiennie i d\u0142ugo przemy\u015blawszy i rozwa\u017cywszy, zawar\u0142em obecnie w tym dzie\u0142ku,
kt\u00f3re posy\u0142am Waszej Wysoko\u015bci. A chocia\u017c wiem, \u017ce nie jest ono Jej godnym, jednak mam niez\u0142omn\u0105
ufno\u015b\u0107, \u017ce przez \u0142askawo\u015b\u0107 Wasz\u0105 zostanie przyj\u0119te, zwa\u017cywszy, \u017ce nie mog\u0142em uczyni\u0107 lepszego daru,
jak da\u0107 Jego Wysoko\u015bci mo\u017cno\u015b\u0107 zrozumienia w kr\u00f3tkim czasie tego wszystkiego, co ja pozna\u0142em i
czego nauczy\u0142em si\u0119 w tylu latach, a z takim trudem i niebezpiecze\u0144stwami.

Tego dzie\u0142a nie ubra\u0142em i nie zape\u0142ni\u0142em g\u00f3rnymi wyra\u017ceniami ani szumnymi i kwiecistymi s\u0142owami, ani \u017cadn\u0105 inn\u0105 pon\u0119t\u0105 lub ozdob\u0105 zewn\u0119trzn\u0105, jakimi pisarze zwyczajnie zdobi\u0105 swe utwory, bo chcia\u0142em, by niczym zgo\u0142a nie by\u0142o upi\u0119kszone i by wy\u0142\u0105cznie prawdziwo\u015b\u0107 tre\u015bci, tudzie\u017c waga przedmiotu czyni\u0142y je mi\u0142ym.

A niechaj nie b\u0119dzie poczytane mi za zarozumia\u0142o\u015b\u0107, \u017ce cz\u0142owiek niskiego i pod\u0142ego stanu o\u015bmiela si\u0119
omawia\u0107 i regulowa\u0107 post\u0119powanie ksi\u0105\u017c\u0105t, albowiem jak ci, kt\u00f3rzy rysuj\u0105 kraje, umieszczaj\u0105 si\u0119 nisko
na r\u00f3wninie, gdy chc\u0105 przypatrzy\u0107 si\u0119 naturze g\u00f3r i miejsc wynios\u0142ych, a staj\u0105 wysoko na g\u00f3rze, gdy chc\u0105
przypatrzy\u0107 si\u0119 naturze miejsc niskich, podobnie trzeba by\u0107 ksi\u0119ciem, by dobrze pozna\u0107 natur\u0119 lud\u00f3w, a
trzeba nale\u017ce\u0107 do ludu, by dobrze pozna\u0107 natur\u0119 ksi\u0105\u017c\u0105t.

Przyjmij przeto Wasza Wysoko\u015b\u0107 ten skromny dar z tym sercem, z jakim go posy\u0142am; je\u017celi Wasza
Wysoko\u015b\u0107 t\u0119 ksi\u0105\u017ck\u0119 przeczyta i starannie rozwa\u017cy, pozna, \u017ce g\u0142\u00f3wnym moim tam zawartym
pragnieniem, jest, by\u015b Wasza Wysoko\u015b\u0107 osi\u0105gn\u0105\u0142 t\u0119 wielko\u015b\u0107, jak\u0105 zapowiadaj\u0105 los i inne Jego zalety.

Wszelkie pa\u0144stwa, wszelkie rz\u0105dy, kt\u00f3re mia\u0142y lub maj\u0105 w\u0142adz\u0119 nad lud\u017ami, bywaj\u0105 republikami albo
ksi\u0119stwami. Ksi\u0119stwa s\u0105 dziedziczne, je\u017celi r\u00f3d ksi\u0119cia sprawuje rz\u0105dy przez czas d\u0142u\u017cszy, albo nowe. Te
ostatnie s\u0105 albo zupe\u0142nie nowe, jak Mediolan za Francesca Sforzy, albo s\u0105 w\u0142\u0105czone jako cz\u0142on do
dziedzicznego pa\u0144stwa tego ksi\u0119cia, kt\u00f3ry je zdobywa, jak kr\u00f3lestwo Neapolu pod w\u0142adz\u0105 kr\u00f3la
Hiszpanii. Zyskane w ten spos\u00f3b kraje nawyk\u0142y do \u017cycia pod w\u0142adz\u0105 ksi\u0119cia lub do wolno\u015bci, a pozyskuje
si\u0119 je obcym lub w\u0142asnym or\u0119\u017cem, przez szcz\u0119\u015bcie lub osobist\u0105 dzielno\u015b\u0107.

Nie b\u0119d\u0119 wdawa\u0142 si\u0119 w rozpraw\u0119 o republikach, gdy\u017c gdzie indziej om\u00f3wi\u0142em je obszernie. Zajm\u0119 si\u0119 wy\u0142\u0105cznie ksi\u0119stwami i przejd\u0119 powy\u017csze ich rodzaje, rozwa\u017caj\u0105c, w jaki spos\u00f3b mog\u0105 owe ksi\u0119stwa rz\u0105dzi\u0107 si\u0119 i utrzymywa\u0107. Powiem wi\u0119c, \u017ce istniej\u0105 znacznie mniejsze trudno\u015bci w utrzymaniu pa\u0144stw

dziedzicznych, przywyk\u0142ych do krwi swoich ksi\u0105\u017c\u0105t, ni\u017c nowych; wystarczy tam bowiem nie narusza\u0107
zasad przodk\u00f3w, dostosowuj\u0105c si\u0119 przy tym do okoliczno\u015bci; ow\u00f3\u017c je\u017celi nawet ksi\u0105\u017c\u0119 jest cz\u0142owiekiem o
pospolitej zr\u0119czno\u015bci, utrzyma si\u0119 zawsze w swym pa\u0144stwie, chyba \u017ce pozbawi\u0142a go w\u0142adzy jaka\u015b
nadzwyczajna i przemo\u017cna si\u0142a; a raz pozbawiony, odzyska j\u0105 na powr\u00f3t przy pierwszej lepszej kl\u0119sce,
jaka spadnie na zdobywc\u0119. Mamy na przyk\u0142ad w Italii ksi\u0119cia Ferrary, kt\u00f3ry opar\u0142 si\u0119 atakom Wenecjan
w 1484 r., i papie\u017ca Juliusza w 1510 tylko dzi\u0119ki temu, \u017ce od dawna siedzia\u0142 w swoim pa\u0144stwie.
Poniewa\u017c urodzony ksi\u0105\u017c\u0119 mniej ma powod\u00f3w i mniej jest zmuszony do wyrz\u0105dzania drugim krzywdy,
st\u0105d wi\u0119c pochodzi, \u017ce bywa wi\u0119cej kochany; jest rzecz\u0105 naturaln\u0105, \u017ce jest dobrze widziany u swoich,
je\u017celi nadzwyczajne jego wady nie czyni\u0105 go nienawistnym i je\u017celi pami\u0119\u0107 i przyczyny przewrot\u00f3w
zatar\u0142y si\u0119 wskutek starodawno\u015bci i ci\u0105g\u0142o\u015bci rz\u0105d\u00f3w; ka\u017cdy bowiem przewr\u00f3t tworzy pod\u015bcielisko dla
przewrotu nast\u0119pnego.

Natomiast w ksi\u0119stwach nowych istniej\u0105 trudno\u015bci. Po pierwsze, je\u017celi nie jest ono zupe\u0142nie nowe, lecz
stanowi jak gdyby cz\u0142on dziedzicznego pa\u0144stwa, razem z kt\u00f3rym mo\u017ce by\u0107 nazwane mieszanym -
przewroty w nim rodz\u0105 si\u0119 przede wszystkim z tej naturalnej przyczyny, kt\u00f3ra istnieje w ka\u017cdym nowym
ksi\u0119stwie. Ludzie bowiem ch\u0119tnie zmieniaj\u0105 pana w tej nadziei, \u017ce poprawi\u0105 sw\u00f3j los, i ta wiara daje im
przeciwko panuj\u0105cemu bro\u0144 w r\u0119k\u0119 - w czym zawodz\u0105 si\u0119, przekonawszy si\u0119 przez do\u015bwiadczenie, \u017ce
tylko pogorszyli swe po\u0142o\u017cenie. To za\u015b wyp\u0142ywa z innej konieczno\u015bci, naturalnej i pospolitej, kt\u00f3ra
powoduje, \u017ce ksi\u0105\u017c\u0119 nowy musi zawsze krzywdzi\u0107 swych nowych poddanych, czy to przez swych ludzi
zbrojnych, czy to przez inne niezliczone zniewagi, kt\u00f3re poci\u0105ga za sob\u0105 nowy nabytek. W ten spos\u00f3b
znajdziesz po\u015br\u00f3d swych nieprzyjaci\u00f3\u0142 tych wszystkich, kt\u00f3rych skrzywdzi\u0142e\u015b przez obj\u0119cie w\u0142adzy, a nie
zdo\u0142asz w przyja\u017ani utrzyma\u0107 tych, kt\u00f3rzy ci\u0119 wynie\u015bli, poniewa\u017c nie potrafisz zadowoli\u0107 ich w spos\u00f3b
odpowiadaj\u0105cy ich nadziejom, a maj\u0105c wzgl\u0119dem nich zobowi\u0105zania, nie mo\u017cesz przeciwko nim u\u017cywa\u0107
ostrych \u015brodk\u00f3w; ka\u017cdy bowiem, chocia\u017cby bardzo silny pod wzgl\u0119dem wojskowym, potrzebuje
przychylno\u015bci mieszka\u0144c\u00f3w kraju, aby wej\u015b\u0107 w jego posiadanie. Z tych powod\u00f3w Ludwik XII, kr\u00f3l
francuski, jak szybko zdoby\u0142 Mediolan, tak szybko go straci\u0142, i do odebrania mu go wystarczy\u0142y
pierwszym razem si\u0142y w\u0142asne ksi\u0119cia Lodovica, poniewa\u017c ludno\u015b\u0107, kt\u00f3ra tamtemu otworzy\u0142a bramy, nie
mog\u0142a znie\u015b\u0107 udr\u0119cze\u0144 ze strony nowego pana, gdy si\u0119 widzia\u0142a zawiedziona w swej opinii i w swych
oczekiwanych w przysz\u0142o\u015bci korzy\u015bciach. Co prawda, gdy si\u0119 potem odzyska kraje zrebeliowane, wtedy
traci si\u0119 je po raz drugi, bo w\u0142adca, korzystaj\u0105c z powstania, mniej przebiera w \u015brodkach, aby umocni\u0107 si\u0119
przez karanie winnych, \u015bledzenie podejrzanych i w og\u00f3le zabezpieczanie stron s\u0142abych. Ot\u00f3\u017c, aby Francja
straci\u0142a Mediolan, wystarczy\u0142 pierwszym razem ruch wszcz\u0119ty na granicy przez jednego ksi\u0119cia
Lodovico; aby za\u015b straci\u0107 go po raz drugi, potrzeba by\u0142o, by wszyscy zwr\u00f3cili si\u0119 przeciwko niej i aby jej
wojska zosta\u0142y zniszczone i wyp\u0119dzone z Italii, co pochodzi z przyczyn powy\u017cej wymienionych;
niemniej tak pierwszym, jak drugim razem odebrano jej Mediolan. Om\u00f3wiono ju\u017c og\u00f3lne przyczyny
pierwszej utraty, pozostaje obecnie zaj\u0105\u0107 si\u0119 przyczynami drugiej i zobaczy\u0107, jakie mia\u0142 \u015brodki kr\u00f3l
francuski, a jakimi m\u00f3g\u0142by pos\u0142u\u017cy\u0107 si\u0119 kto\u015b, b\u0119d\u0105cy w jego po\u0142o\u017ceniu, aby lepiej ni\u017c on utrzyma\u0107 si\u0119
przy nabytku. Ot\u00f3\u017c powiem, \u017ce pa\u0144stwa, kt\u00f3re ksi\u0105\u017c\u0119 po nabyciu przy\u0142\u0105cza do swego dawnego pa\u0144stwa,
albo le\u017c\u0105 w tym samym co ono kraju i maj\u0105 ten sam j\u0119zyk, albo nie. W pierwszym wypadku jest \u0142atwo
utrzyma\u0107 je, zw\u0142aszcza je\u017celi nie s\u0105 przyzwyczajone do wolno\u015bci, i aby je
pewnie posiada\u0107 wystarczy wytraci\u0107 r\u00f3d panuj\u0105cego tam ksi\u0119cia; zreszt\u0105 ludzie zachowaj\u0105 si\u0119 spokojnie,
gdy si\u0119 zachowa dawne warunki \u017cycia i gdy nie ma r\u00f3\u017cnicy zwyczaj\u00f3w. Tak sta\u0142o si\u0119 z Burgundi\u0105,
Bretani\u0105, Gaskoni\u0105 i Normandi\u0105, kt\u00f3re od dawna s\u0105 z\u0142\u0105czone z Francj\u0105, i chocia\u017c r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 od niej nieco
co do j\u0119zyka, niemniej jednak zwyczaje maj\u0105 podobne i znosz\u0105 si\u0119 wzajemnie \u0142atwo. Kto wi\u0119c takie
pa\u0144stwo nabywa, ten musi, chc\u0105c je zatrzyma\u0107, mie\u0107 dwie rzeczy na oku; jedn\u0105, aby krew dawnego
ksi\u0119cia wygas\u0142a, drug\u0105, aby nie zmienia\u0107 krajowych praw ani powi\u0119ksza\u0107 podatk\u00f3w; w ten spos\u00f3b w
bardzo kr\u00f3tkim czasie zleje si\u0119 ono z dawnym ksi\u0119stwem w jedno cia\u0142o.
Atoli gdy nabywa si\u0119 pa\u0144stwo w prowincji odmiennej co do j\u0119zyka, zwyczaj\u00f3w i urz\u0105dze\u0144, to tu natrafia
si\u0119 na trudno\u015bci i trzeba wiele szcz\u0119\u015bcia i wiele zr\u0119czno\u015bci, aby si\u0119 przy nim utrzyma\u0107. A jednym z
najlepszych i najskuteczniejszych \u015brodk\u00f3w by\u0142oby, aby zdobywca zamieszka\u0142 tam osobi\u015bcie, przez co
posiadanie tego kraju stanie si\u0119 najpewniejszym i najtrwalszym. Tak zrobi\u0142 w Grecji Turek, kt\u00f3ry
pomimo wszystkich innych \u015brodk\u00f3w, stosowanych przez niego dla utrzymania tego pa\u0144stwa, nie by\u0142by

osi\u0105gn\u0105\u0142 celu, gdyby si\u0119 tam nie osiedli\u0142. Bowiem, gdy si\u0119 jest na miejscu, widzi si\u0119 nieporz\u0105dki w
zarodku i od razu mo\u017cna im zapobiec; nie mieszkaj\u0105c za\u015b na miejscu, poznaje si\u0119 je, gdy s\u0105 ju\u017c gro\u017ane i
nie ma \u015brodka zaradczego.
Nadto prowincja nie cierpi wtedy zdzierstw twoich urz\u0119dnik\u00f3w, bo poddani mog\u0105 kr\u00f3tk\u0105 drog\u0105 odwo\u0142a\u0107
si\u0119 do ksi\u0119cia, tote\u017c maj\u0105 wi\u0119cej powod\u00f3w, by go kocha\u0107, gdy chc\u0105 by\u0107 dobrymi, a ba\u0107 si\u0119, gdy nimi by\u0107
nie chc\u0105. Ci wi\u0119c s\u0105siedzi, kt\u00f3rzy mieliby ochot\u0119 uderzy\u0107 na takie pa\u0144stwo, dobrze si\u0119 wprz\u00f3d namy\u015bl\u0105,
tak \u017ce mieszkaj\u0105cy tam ksi\u0105\u017c\u0119 mo\u017ce je straci\u0107 chyba tylko z najwi\u0119ksz\u0105 trudno\u015bci\u0105.
Innym jeszcze lepszym \u015brodkiem jest zak\u0142adanie w jednej lub dwu miejscowo\u015bciach kolonii, kt\u00f3re by\u0142yby
dla tego pa\u0144stwa jak gdyby kajdanami, gdy\u017c albo to trzeba koniecznie uczyni\u0107, albo utrzymywa\u0107 tam
sporo wojska. Kolonie du\u017co nie kosztuj\u0105 ksi\u0119cia, kt\u00f3ry osadza je i utrzymuje, nie \u0142o\u017c\u0105c na nie nic lub
niewiele; nadto krzywdzi tylko nieznaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 ludno\u015bci, a mianowicie tylko tych, kt\u00f3rym odbiera pola i
domy, aby je da\u0107 nowym mieszka\u0144com, zreszt\u0105 skrzywdzeni, \u017cyj\u0105c w rozproszeniu i ub\u00f3stwie, nie mog\u0105
nigdy wyrz\u0105dzi\u0107 mu szkody; wszyscy za\u015b inni \u0142atwo uspokajaj\u0105 si\u0119, bo z jednej strony krzywda ich nie
dotyka, a z drugiej obawiaj\u0105 si\u0119, aby nie pope\u0142ni\u0107 b\u0142\u0119du i aby ich nie spotka\u0142o to, co tych, kt\u00f3rzy zostali
wyw\u0142aszczeni. Zaznaczam wi\u0119c w konkluzji, \u017ce takie kolonie nie kosztuj\u0105 nic, s\u0105 wierniejsze, krzywdz\u0105
mniej, a krzywdzeni, jako ubodzy i rozproszeni, nie mog\u0105 szkodzi\u0107, jak si\u0119 rzek\u0142o wy\u017cej. Nale\u017cy bowiem
pami\u0119ta\u0107, \u017ce ludzi trzeba albo potraktowa\u0107 \u0142agodnie albo wygubi\u0107, gdy\u017c mszcz\u0105 si\u0119 za b\u0142ahe krzywdy, za
ci\u0119\u017ckie za\u015b nie mog\u0105. Przeto gdy si\u0119 krzywdzi cz\u0142owieka, nale\u017cy czyni\u0107 to w ten spos\u00f3b, aby nie trzeba
by\u0142o obawia\u0107 si\u0119 zemsty.
Lecz gdy zamiast kolonii utrzymuje si\u0119 si\u0142y zbrojne, wtedy wydaje si\u0119 znacznie wi\u0119cej, zu\u017cywaj\u0105c na
za\u0142ogi wszystkie dochody tego pa\u0144stwa, tak \u017ce zdobycz przynosi ksi\u0119ciu straty, krzywdz\u0105c przy tym
znacznie wi\u0119cej, gdy\u017c wskutek przenoszenia wojsk do coraz innych miejscowo\u015bci szkodzi ca\u0142emu temu
pa\u0144stwu. Ten ci\u0119\u017car odczuwa ka\u017cdy, wi\u0119c ka\u017cdy staje si\u0119 wrogiem ksi\u0119cia, a s\u0105 to wrogowie, kt\u00f3rzy
mog\u0105 szkodzi\u0107, gdy\u017c bici pozostaj\u0105 w swoich w\u0142asnych domach. Jak wi\u0119c za\u0142ogi wojskowe s\u0105 pod
ka\u017cdym wzgl\u0119dem nieprzydatne, tak kolonie po\u017cyteczne.
Ksi\u0105\u017c\u0119, kt\u00f3ry znajdzie si\u0119 w prowincji, maj\u0105cej odmienne od jego pa\u0144stwa zwyczaje, jak to si\u0119 wy\u017cej
powiedzia\u0142o, powinien r\u00f3wnie\u017c sta\u0107 si\u0119 g\u0142ow\u0105 i obro\u0144c\u0105 s\u0105siad\u00f3w s\u0142abszych, a stara\u0107 si\u0119 os\u0142abi\u0107
mo\u017cniejszych w prowincji, tudzie\u017c czuwa\u0107, aby wypadkiem nie wkroczy\u0142 do niej jaki\u015b r\u00f3wny mu pot\u0119g\u0105
cudzoziemiec. Zawsze bowiem zdarzy si\u0119, \u017ce takiego b\u0119d\u0105 starali si\u0119 wprowadzi\u0107 tam ci, kt\u00f3rzy b\u0119d\u0105
niezadowoleni, albo przez sw\u0105 zbytni\u0105 ambicj\u0119, albo przez strach, jak si\u0119 to widzi, \u017ce Etolowie
wprowadzili do Grecji Rzymian, kt\u00f3rzy tak\u017ce i do ka\u017cdej innej prowincji, do jakiej wkraczali, byli
przyzywani przez krajowc\u00f3w. A dzieje si\u0119 to w ten spos\u00f3b, \u017ce skoro pot\u0119\u017cny cudzoziemiec wkracza do
prowincji, natychmiast \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 z nim wszyscy ci, co s\u0105 w niej mniej pot\u0119\u017cni, kierowani zawi\u015bci\u0105 przeciw
pot\u0119\u017cniejszemu od siebie; tak \u017ce on nie b\u0119dzie mia\u0142 \u017cadnych trudno\u015bci, aby ich pozyska\u0107, gdy\u017c ci
wszyscy od razu z\u0142\u0105cz\u0105 ch\u0119tnie swe si\u0142y z rz\u0105dem zdobywcy. Ma tylko baczy\u0107, aby nie zyskali zbytnich
si\u0142 i zbytniego znaczenia, a \u0142atwo b\u0119dzie m\u00f3g\u0142 w\u0142asnymi si\u0142ami tudzie\u017c za ich poparciem poni\u017cy\u0107
pot\u0119\u017cnych, aby niepodzielnie sta\u0107 si\u0119 samow\u0142adnym panem tej prowincji. Kto si\u0119 niedobrze pod tym
wzgl\u0119dem urz\u0105dzi, rych\u0142o straci nabytek, a w czasie swoich rz\u0105d\u00f3w b\u0119dzie mia\u0142 w kraju niezliczone
trudno\u015bci i przykro\u015bci. Rzymianie dok\u0142adnie przestrzegali tej zasady w zdobytych prowincjach, zak\u0142adali
tam kolonie, popierali s\u0142abszych, nie powi\u0119kszaj\u0105c ich si\u0142y, poni\u017cali pot\u0119\u017cnych i przeszkadzali wp\u0142ywom
mo\u017cnych cudzoziemc\u00f3w. I niechaj Grecja, jako prowincja, b\u0119dzie wystarczaj\u0105cym przyk\u0142adem.
Rzymianie popierali Etol\u00f3w i Achaj\u00f3w, upokorzyli kr\u00f3lestwo Macedonii tudzie\u017c wyp\u0119dzili Antiocha;
nigdy jednak pomimo zas\u0142ug Etol\u00f3w i Achaj\u00f3w nie pozwolili na wzmo\u017cenie si\u0119 ich pa\u0144stw, ani te\u017c Filip
nie zdo\u0142a\u0142 perswazjami sk\u0142oni\u0107 ich do tego, by stali si\u0119 jego przyjaci\u00f3\u0142mi bez r\u00f3wnoczesnego poni\u017cania
go, ani te\u017c pot\u0119ga Antiocha nie zdo\u0142a\u0142a sprawi\u0107, aby zgodzili si\u0119 na zatrzymanie przez niego w tym kraju
kt\u00f3regokolwiek pa\u0144stwa. Rzymianie bowiem w tym wypadku czynili to, co powinni czyni\u0107 wszyscy
m\u0105drzy ksi\u0105\u017c\u0119ta, kt\u00f3rzy maj\u0105 zwraca\u0107 uwag\u0119 nie tylko na trudno\u015bci obecne, lecz tak\u017ce przysz\u0142e, i staraj\u0105
si\u0119 im usilnie zapobiec; gdy\u017c przewiduj\u0105c je z daleka, \u0142atwo mo\u017cna im zaradzi\u0107, a gdy si\u0119 czeka, a\u017c
nadejd\u0105, ju\u017c na lekarstwo za p\u00f3\u017ano bo choroba sta\u0142a si\u0119 nieuleczalna. Podobnie dzieje si\u0119, jak m\u00f3wi\u0105
lekarze, ze suchotami. S\u0105 one w pocz\u0105tkach choroby \u0142atwe do wyleczenia, a trudne do rozpoznania; lecz
nie rozpoznane ani leczone w pocz\u0105tkach, staj\u0105 si\u0119 z biegiem czasu \u0142atwe do rozpoznania, a trudne do
leczenia. To samo zdarza si\u0119 w sprawach pa\u0144stwowych, gdy\u017c rodz\u0105ce si\u0119 w nich z\u0142o, poznane z daleka
(co tylko m\u0105dry potrafi), leczy si\u0119 szybko, lecz gdy wskutek tego, \u017ce nie zosta\u0142o rozpoznane, pozwala si\u0119
na jego wzrost, tak \u017ce ka\u017cdy je wtedy rozpozna, nie ma ju\u017c lekarstwa. Ot\u00f3\u017c Rzymianie, przewiduj\u0105c
przysz\u0142e k\u0142opoty, zapobiegali im zawsze i nigdy nie dopuszczali do ich spot\u0119gowania, cho\u0107by nawet
chodzi\u0142o o za\u017cegnanie wojny, gdy\u017c wiedzieli, \u017ce wojny si\u0119 nie uniknie, lecz tylko odwlecze z korzy\u015bci\u0105