1. Geneza własności intelektualnej
1
dr Panczyk
a. Prawo autorskie
Pojęcia autora i jego dzieła wykształciły się już w starożytności. Historia literatury i sztukizachowała do dzisiejszych czasów imiona twórców takich jak Sofokles czy Fidiasz dzięki uznaniuwspółczesnych i potomnych. Jednakże w starożytności „dzieła" nie pojmowano jakoniematerialnego przedmiotu intencjonalnego, a co za tym idzie nie istniało pojecie prawaautorskiego ani podmiotowych praw autorskich. Zainteresowanie starożytnych ograniczało się dokwestii własności rękopisu, obrazu lub rzeźby jako przedmiotu materialnego oraz dopuszczalnościobrotu tym przedmiotem. Własność przedmiotu materialnego uzasadniała zarazemdopuszczalność sporządzania dalszych podobnych egzemplarzy (kopii) utworu oraz obrotu nimi.Już Owidiusz skarżył się w swych
Epistulae ex Ponto
na publikowanie dzieł bez wiedzy i zgody ichtwórców. Z kolei Horacy ubolewał i oburzał się na przerabianie i naśladowanie dzieł przez inneosoby oraz na przywłaszczanie sobie cudzego autorstwa. Wtedy też Marcjalis pierwszy razposłużył się pojęciem „
plagiat
" na określenie tego typu działalności. W starożytnym Rzymie przez
plagium
rozumiano bezprawne sprowadzenie ludzi wolnych do stanu niewoli.Średniowiecze na skutek panujących wówczas stosunków społeczno-gospodarczych ikulturalnych przyniosło regres w społecznej świadomości dotyczącej istnienia niepisanych prawprzysługujących twórcy i konieczności ich poszanowania. Większość ówczesnych dzieł -plastycznych lub literackich - miała charakter anonimowy. Twórca zadowalał się otrzymaniemzapłaty nie troszcząc się już nawet o niebezpieczeństwo zniekształcenia jego utworu w trakciekopiowania. Do nielicznych wyjątków należał Eike von Repkow autor zbioru praw zwanego
Zwierciadłem saskim
, który zamieścił w swym utworze apostrofę, pragnąc w ten sposób zapobieczniekształceniu jego dzieła.Zasadniczy impuls do zwrotu w takim podejściu do uprawnień twórcy stanowiłowydrukowanie w 1455 r. Biblii przez Jana Gutenberga. Możliwość szybkiego, mechanicznegozwielokrotniania utworów w znacznej liczbie egzemplarzy zrodziła potrzebę wprowadzeniaregulacji prawnych działalności drukarzy. Pierwszy znany przywilej udzielony został przez władzeRepubliki Weneckiej Janowi ze Spiry w 1469 r. i zezwalał mu na drukowanie na zasadziewyłączności
Listów
autorstwa Cycerona przez okres 5 lat. W Polsce za najstarszy uważa sięprzywilej udzielony w 1494 r. przez kardynała Fryderyka Jagiellończyka na wydanie mszałówkrakowskich drukowanych w Norymberdze. Stosunkowo szybko indywidualne przywileje zaczętozastępować normami prawnymi o charakterze ogólnym. Już w 1525 r. uchwałą rady miejskiej wNorymberdze zakazano w ogóle przedruków dzieł wydanych przez innych drukarzy. Wkrótce, w1531 r. w Bazylei wydano przepisy, na mocy których żaden drukarz nie mógł przez okres 3 latwydawać dzieł ogłoszonych uprzednio przez innego drukarza, w Anglii zaś na mocy aktu z 1566 r.zrównano z uzyskaniem odpowiedniego przywileju wpis dzieła do rejestru prowadzonego przezgildię księgarzy (
Stationer's Company
). Myśl humanistyczna przyniosła związanie osoby twórcy z jego dziełem. Za przykład może służyć Marcin Luter, który uzyskał decyzję rady miejskiej wNorymberdze nakazującą wymienianie go przy wszystkich przedrukach jego dzieł.Jednakże dopiero oświecenie przyniosło przyznanie autorowi prawa własności dostworzonego przez niego utworu. Największą zasługę w kształtowaniu i utrwalaniu poglądów oistnieniu własności intelektualnej przypisuje się Diderotowi i Wolterowi. Ich poglądy legły upodstaw uchwalenia w trakcie rewolucji francuskiej dwóch aktów prawnych - ustawy z 1791 r.
owystawianiu dzieł w teatrach
i ustawy z dnia 19 lipca 1793 r. przyznającej twórcom
prawawyłączne.
Regulacje te legły u podstaw kolejnych ustaw o prawie autorskim, które zaczęłypowstawać począwszy od XIX wieku w poszczególnych krajach. Wiek XIX przyniósł także liczneumowy międzypaństwowe chroniące prawa twórców. Rozwój prawa międzynarodowego
1. Geneza własności intelektualnej
2
dr Panczyk
doprowadził ostatecznie do zawarcia w dniu 9 września 1886 r. w Bernie
Konwencji o ochroniedzieł literackich i artystycznych
, określanej
Konwencją berneńską
, której zapisy stały sięwzorcem dla nowoczesnych regulacji prawa autorskiego.W Polsce po raz pierwszy regulację tych praw zawarto w ustawie z dnia 29 marca 1926 r.o prawie autorskiem, którą następnie zastąpiła ustawa z dnia 10 lipca 1952 r. o prawie autorskim.Tę drugą zastąpiła wreszcie obecnie obowiązująca
ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawieautorskim i prawach pokrewnych
.
b. Prawa pokrewne
Wiek XX przyniósł wzrost zainteresowania kwestią ochrony interesów artystówwykonawców, producentów fonogramów i organizacji radiowo-telewizyjnych, a w następstwietego wykreowanie chroniących wytwory ich działalności, które nie posiadają statusu utworów,praw pokrewnych prawom autorskich. Wyrazem tych tendencji na gruncie międzynarodowymbyło przyjęcie Międzynarodowej konwencji o ochronie wykonawców, producentów fonogramóworaz organizacji nadawczych sporządzonej dnia 26 października 1961 r. w Rzymie. W Polsce poraz pierwszy kwestię praw pokrewnych uregulowano dopiero w ustawie z dnia 4 lutego 1994 r. oprawie autorskim i prawach pokrewnych, pomimo iż przedstawiciele nauki już na gruncieprzepisów ustawy z dnia 29 marca 1926 r. o prawie autorskiem zastanawiali się nad możliwościązapewniania ochrony interesów majątkowych artystów wykonawców w oparciu o przepisy tejregulacji i zakwalifikowaniem artystycznych wykonań jako utworów.
c. Wynalazki
Wynalazki towarzyszą człowiekowi od niepamiętnych czasów. Wiele z nich pojawiło się jeszcze w okresie prehistorycznym. Również w starożytności dokonywano wynalazków. Wwiększości ich twórcy pozostali anonimowi, chociaż w niektórych przypadkach imiona ichtwórców przetrwały do dzisiejszych czasów. Przykładowo wynalezienie wielokrążka przypisuje sięArchimedesowi, zaś astrolabium - Hipparchosowi z Nikei.Ani w starożytności, ani później w średniowieczu nie powstały specjalne przepisy prawne,które przyznawałyby ochronę twórcom wynalazków, aczkolwiek za prawną formę ochronywynalazków uznaje się niekiedy przywileje przyznawane rzemieślnikom przez królów lub komunywłoskie. Przyjmowały one postać tzw. dokumentów otwartych -
litterae patentes
lub
lettres patentes
, stąd dzisiejsze określenie patent na prawo do wynalazku. Za najstarszy taki przywilejuznaje się akt wydany w 1314 r. przez komunę w Bolonii.Rozwój nauki i techniki oraz masowa produkcja na rynek zewnętrzny w powiązaniu zodkryciami geograficznymi końca XV w. stały się impulsem do odstąpienia od systemuprzywilejów rzemieślniczych. Pierwszy raz dokonano tego w Republice Weneckiej, wydając w1474 r. ustawę, która wymagała zawiadomienia władz o dokonaniu wynalazku i zapewniaławynalazcy dziesięcioletnie wyłączne prawo zezwalania na wytwarzanie na podstawiedokonanego przez niego wynalazku (tzw.
ustawa wenecka
). Z kolei wydany w 1624 r. angielski
statut o monopolach
(
Statute of Monopolies
) przyznawała królowi udzielanie przywilejów nawyłączne korzystanie z wynalazków.Rozwój prawa patentowego w dzisiejszym tego słowa znaczeniu i przyznanie wynalazcywyłącznego prawa do jego wynalazku przyniósł dynamiczny rozwój techniki u schyłku XVIII w.Pierwszą nowoczesną regulację w tym zakresie stanowiła uchwalona w 1790 r. w USA ustawapatentowa (
Patent Bili
), która przyznawała wynalazcy prawo do korzyści majątkowych zwynalazku (
right of an inventor to profit from his invention
). Tuż po niej w dniu 7 stycznia 1791 r.
1. Geneza własności intelektualnej
3
dr Panczyk
uchwalono we Francji
ustawę w sprawie pożytecznych odkryć i środków zapewniających nanich własność tym, którzy zostaną uznani za ich autorów
, zapewniającą prawa do wynalazkówich twórcom. Pierwsza połowa XIX wieku przyniosła wydane licznych ustaw chroniącychwynalazki - ustaw patentowych - w Brazylii (1809 r.), Austrii (1810 r.), Rosji (1812 r.), Belgii iHolandii (1817 r.), Hiszpanii (1820 r.), Szwecji (1834 r.), Portugalii (1837 r.) i Niemczech (1877 r.).Rozwój przemysłu oraz międzynarodowej wymiany handlowej, który doprowadził dopowstania pierwszych krajowych regulacji w sferze ochrony wynalazków, zrodził równieżkonieczność dokonania regulacji w tym zakresie na szczeblu międzynarodowym. Rezultatem tegobyło zawarcie w dniu 20 marca 1883 r. w Paryżu
Konwencji o ochronie własności przemysłowej(Konwencja paryska)
.W Polsce po raz pierwszy ochronę wynalazków uregulowano w dekrecie NaczelnikaPaństwa z dnia 4 lutego 1919 r. o patentach na wynalazki. Dekret ten został zastąpiony ustawą zdnia 5 lutego 1924 r. o ochronie wynalazków, wzorów i znaków towarowych, a ta z koleirozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o ochronie wynalazków,wzorów i znaków towarowych. W zakresie odnoszącym się do wynalazków rozporządzenie toobowiązywało do dnia wejścia w życie ustawy z dnia 31 maja 1962 r. - Prawo wynalazcze, którazostała zastąpiona ustawą z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości. Ta wreszcie uchylonazostała przez obecnie obowiązującą ustawę z dnia 30 czerwca 2000 r. -
Prawo własnościprzemysłowej
.
d. Wynalazki biotechnologiczne
Początki nowoczesnej biotechnologii jako gałęzi przemysłu, którego podstawę stanowiwykorzystanie zjawisk i procesów zachodzących w organizmach żywych na poziomiesubkomórkowym, przypada na lata 70. XX wieku. Rozwojowi biotechnologii, podobnie jak wewszystkich innych dziedzinach działalności gospodarczej, towarzyszyło dążenie dysponentówrozwiązań rokujących nadzieje na komercjalizację do wyłączenia, a co najmniej ograniczeniakonkurencji przez uzyskanie ochrony patentowej. Dysponenci takich technologii ubiegali się opatent, który zapewniałby im wyłączność komercyjnej eksploatacji nie tylko sposobów działania(procesów technologicznych), lecz także produktów stanowiących ich podstawę i rezultat, czyli wszczególności wykorzystywanych w tych technologiach sekwencji DNA (przede wszystkim genów)oraz kodowanego przez nie białka. Wśród przedstawicieli orzecznictwa i doktryny nie było zgodyco do tego, czy uwzględnienie takich wniosków nie naruszałoby niekwestionowanej ipowszechnie obowiązującej zasady prawa patentowego, wedle której niedopuszczalne jestpatentowanie odkryć. Jednakże akceptacja uznania produktów samoistnie występujących wnaturze za przedmiot patentowanych wynalazków implikuje problemy związane z określeniemreguł i kryteriów oceny zdolności patentowej takich wynalazków - ich nowości, poziomuwynalazczego i przemysłowej stosowalności - które ukształtowane zostały na potrzebywynalazków stanowiących rezultat kreacyjnej działalności człowieka. Dla przyznania ochronytakim wynalazkom nie bez znaczenia pozostawały także kontrowersje dotyczące ocen etycznych imoralnych działań związanych z rozwojem biotechnologii i stosowaniem jej rezultatów.W USA kontrowersje związane z patentowaniem wynalazków biotechnologicznychrozstrzygnęło w znacznej mierze orzeczenie w sprawie
Diamond
v.
Chakrabarty
, w którejprzedmiotem sporu była zmodyfikowana bakteria rozkładająca substancje ropopochodne. Worzeczeniu tym Sąd Najwyższy USA stwierdził, iż przynależność przedmiotu zgłoszeniapatentowego do świata materii ożywionej nie stanowi sama w sobie przeszkody wykluczającejdopuszczalność udzielenia patentu. Doprowadziło to do wyraźnej różnicy dostępności ochrony
Search History:
Result 00 of 00
00 results for result for
p.
I. Geneza własności intelektualnej
188
Reads
0
Readcasts
54
Embed Views
More From This User
Notes
Load more
