Welcome to Scribd, the world's digital library. Read, publish, and share books and documents. See more
Download
Standard view
Full view
of .
Look up keyword
Like this
2Activity
0 of .
Results for:
No results containing your search query
P. 1
Crespo_2012_Γλώσσες και διάλεκτοι στην αρχαία Μακεδονία

Crespo_2012_Γλώσσες και διάλεκτοι στην αρχαία Μακεδονία

Ratings: (0)|Views: 964 |Likes:
Published by Makedonas Akritas
Στο άρθρο αυτό πραγματοποιείται μια γενική αποτίμηση των γλωσσών και των διαλέκτων που μαρτυρούνται άμεσα ή έμμεσα στο αρχαίο βασίλειο της
Μακεδονίας, από τα πρώτα γραπτά τεκμήρια του 5ου μέχρι το τέλος του 4ου αιώνα π.Χ. Τα περισσότερα από αυτά ανάγονται στον 4ο αιώνα π.Χ. και μόνο λίγα είναι σε θέση να δώσουν μια οριστική απάντηση στο κάποτε αμφιλεγόμενο ζήτημα για τον χαρακτήρα της γλώσσας των Μακεδόνων πριν από τη βασιλεία του Φιλίππου Βʹ (360/59–338 π.Χ.).

ΠΗΓΗ: Κέντρο Ελληνικών Γλωσσών, Αρχαία Μακεδονία, 2012
Στο άρθρο αυτό πραγματοποιείται μια γενική αποτίμηση των γλωσσών και των διαλέκτων που μαρτυρούνται άμεσα ή έμμεσα στο αρχαίο βασίλειο της
Μακεδονίας, από τα πρώτα γραπτά τεκμήρια του 5ου μέχρι το τέλος του 4ου αιώνα π.Χ. Τα περισσότερα από αυτά ανάγονται στον 4ο αιώνα π.Χ. και μόνο λίγα είναι σε θέση να δώσουν μια οριστική απάντηση στο κάποτε αμφιλεγόμενο ζήτημα για τον χαρακτήρα της γλώσσας των Μακεδόνων πριν από τη βασιλεία του Φιλίππου Βʹ (360/59–338 π.Χ.).

ΠΗΓΗ: Κέντρο Ελληνικών Γλωσσών, Αρχαία Μακεδονία, 2012

More info:

Published by: Makedonas Akritas on Oct 20, 2012
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

10/20/2012

pdf

text

original

 

1Εισαγωγή
Στο άρθρο αυτό πραγματοποιείται μια γενική αποτίμηση των γλωσσών καιτων διαλέκτων που μαρτυρούνται άμεσα ή έμμεσα στο αρχαίο βασίλειο τηςΜακεδονίας, από τα πρώτα γραπτά τεκμήρια του 5ου μέχρι το τέλος του 4ουαιώνα π.Χ. Τα περισσότερα από αυτά ανάγονται στον 4ο αιώνα π.Χ. και μόνολίγα είναι σε θέση να δώσουν μια οριστική απάντηση στο κάποτε αμφιλεγόμε
-
νο ζήτημα για τον χαρακτήρα της γλώσσας των Μακεδόνων πριν από τη βασι
-
λεία του Φιλίππου Βʹ (360/59–338 π.Χ.).
ατά τις τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα, η αρχαιολογική έρευναστο αρχαίο βασίλειο των Τημενιδών σημείωσε μεγάλη πρόοδο.² Πραγματο
-
ποιήθηκαν ανασκαφές και έρευνες σε πολλούς αρχαιολογικούς χώρους καιπολλά ευρήματα είδαν το φως της δημοσιότητας (βλ. tzpuls 2006, 16κ.ε.). Μεταξύ άλλων, αυτές οι ανακαλύψεις και έρευνες έδωσαν σχεδόν ορι
-
στική λύση στο επίμαχο ερώτημα για την αρχαία μακεδονική γλώσσα, ενώπαράλληλα συνέβαλαν στο να αποκτήσουμε βαθύτερη επίγνωση της ιστορί
-
ας του μακεδονικού βασιλείου πριν από την ελληνιστική εποχή (βλ. Ris& Wrthigt 2010).
Λόγω της απουσίας νέων στοιχείων εξίσου σημαντικών με τον κατάδεσμοπου ανακαλύφθηκε στην Πέλλα το 1986 (βλ. Παράρτημα, σελ. 287), θα περιο
-
ριστούμε στην καταγραφή των ελληνικών διαλέκτων που μαρτυρούνται στοαρχαίο βασίλειο της Μακεδονίας πριν από την ανάδυση της αττικοϊωνικήςκοινής, καθώς και σε μια λεπτομερή περιγραφή της μακεδονικής ελληνικήςδιαλέκτου, αξιοποιώντας τις μελέτες –μεταξύ άλλων– των Brixhe, Dubis,Χατζόπουλου, Mss και Παναγιώτου.
2Η φύση των τεκμηρίων
Ανάλογα με το υλικό που χρησιμοποιήθηκε για τη γραφή και με τον τρόπο μετον οποίο έφτασαν ως εμάς, οι γραπτές μαρτυρίες που αφορούν τις ομιλούμε
-
νες στο αρχαίο βασίλειο της Μακεδονίας γλώσσες και διαλέκτους εμπίπτουνσε δύο κατηγορίες. Η πρώτη ομάδα αποτελείται από επιγραφές σε νομίσμα
-
τα καθώς και κάποιες που είναι εγχάρακτες ή ζωγραφισμένες με μπογιά σεπέτρα,³ ατεχνώς χαραγμένες σε μολύβδινα φύλλα, ή επιμελώς εγχάρακτες σεχρυσά ελάσματα ή σε άλλα υλικά. Χρονολογούνται από τον 5ο αιώνα π.Χ. καιεξής και η παράδοσή τους είναι άμεση. Οι επιγραφές σε πέτρα έχουν περιεχό
-
μενο είτε δημόσιου είτε ιδιωτικύ χαρακτήρα, αλλά τα περισσότερα από τα γραπτά τεκμήρια στα υπόλοιπα υλικά είναι ιδιωτικά.⁴ Ο περίφημος Πάπυροςτου Δερβενίου –ο οποίος βρέθηκε στο εσωτερικό ενός επιτύμβιου μνημείουκοντά στη Θεσσαλονίκη και περιέχει μια φιλοσοφική πραγματεία με τη μορφή
Emilio Crespo
Γλώσσες και διάλεκτοιστην αρχαία Μακεδονία
1
 
Είμαι ευγνώμων στον Γιώργο Γιαννάκηκαι στον Juliá Médez Dsu για τα σχόλια καιτις διορθώσεις τους στις προηγούμενες εκδοχέςτου κειμένου.
2
 
Οι λεγόμενοι Τημενίδες ή Αργεάδες ήταντρία αδέρφια, απόγονοι του Τήμενου, οι οποίοιήρθαν από το Άργος και έφτασαν στη Ληβαία τηςΆνω Μακεδονίας, όπου κατέλαβαν πρώτα τηνπεριοχή της Βέροιας και των Αιγών (σημερινήΒεργίνα), της μελλοντικής τους πρωτεύουσας,και στη συνέχεια την υπόλοιπη άτω Μακεδονία(βλ. Ηρόδοτος 8.137–139). Το Άργος στα συγκε
-
κριμένα συμφραζόμενα είναι μάλλον το ΆργοςΟρεστικό στην περιοχή της Ορεστίδας, στη δυτικήπλευρά της Πίνδου.
3
 
Το κείμενο των περισσότερων επιτύμβιωνστηλών από τη Βεργίνα είναι ζωγραφισμένο.
4
 
Ο tzpuls (1996, 2ος τόμ., 15–18) δι
-
ακρίνει τους εξής τύπους δημόσιων εγγράφων:συμφωνίες, βασιλικές επιστολές, δωρεές καιαφιερώσεις, ψηφίσματα και νόμοι πόλεων. Οιεπιγραφές ιδιωτικού χαρακτήρα περιλαμβάνουνεπιτύμβια, καταλόγους, αφιερώσεις και συμβό
-
λαια αγοραπωλησιών.
 
54
Emilio Crespo
αλληγορικού υπομνήματος σε ένα ορφικό ποίημα που αφηγούνταν τη γένεσητων θεών– ανήκει στη συγκεκριμένη ομάδα λόγω της χρονολόγησής του (μέ
-
σα 4ου αι. π.Χ.) και λόγω του τόπου στον οποίο ανακαλύφθηκε.⁵Η δεύτερη κατηγορία περιλαμβάνει μαρτυρίες που έχουν παραδοθεί μέσωμεσαιωνικών χειρογράφων και μπορούν να χωριστούν σε τρεις ομάδες: η μίαομάδα αποτελείται από παρατηρήσεις αρχαίων συγγραφέων για τη γλώσσατων αρχαίων Μακεδόνων, η δεύτερη ομάδα περιλαμβάνει 140 περίπου «γλώσ
-
σες» που αποδίδονται ρητά στους Μακεδόνες από τους αρχαίους λεξικογρά
-
φους και ειδικά από το λεξικό του Ησύχιου και η τρίτη ομάδα περιλαμβάνειμυθολογικά ονόματα, ανθρωπωνύμια και τοπωνύμια που παραθέτουν διάφο
-
ροι συγγραφείς.⁶
3Δύο ιδιαίτερα χαρακτηριστικά
Το πιο ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της γλωσσικής κατάστασης στη Μακεδονίακατά την περίοδο που εξετάζουμε είναι ότι όλες οι σωζόμενες μαρτυρίες, απόταφικά μνημεία μέχρι δημόσιες επιγραφές, είναι γραμμένες στα ελληνικά,ανεξάρτητα από το τί εννοούν οι σποραδικοί υπαινιγμοί στην ομιλούμενη μα
-
κεδονική (βλ. 9.4 πιο κάτω) και ανεξάρτητα από την ερμηνεία πολλών «γλωσ
-
σών» οι οποίες δεν γίνονται κατανοητές ως ελληνικές.Ένα ακόμη αξιοσημείωτο χαρακτηριστικό είναι ότι οι γραπτές μαρτυρίεςπου βρέθηκαν στο αρχαίο βασίλειο της Μακεδονίας παρουσιάζουν υψηλή δια
-
λεκτική ποικιλομορφία και περιλαμβάνουν από τη βορειοδυτική ιωνική τωνευβοϊκών αποικιών (Όλυνθος, Τορώνη, Δικαία, Μένδη, Μεθώνη, Αμφίπολη⁷),μέχρι τη νησιωτική ιωνική των αποικιών που ιδρύθηκαν από τα κυκλαδικάνησιά (Άκανθος, Στάγειρα, Εννέα Οδοί, Σκιώνη), την αττική στις πόλεις πουήταν μέλη της Δηλιακής�Αθηναϊκής Συμμαχίας (Μεθώνη, Ηράκλειον, Άφυτιςκλπ.),⁸ την κορινθιακή (Ποτείδαια), και μέχρι την αττικοϊωνική κοινή. Ο Πά
-
πυρος του Δερβενίου είναι γραμμένος στην ιωνική με ένα αττικό επίστρωμα.Ενώ τα ελληνικά πολιτικά κέντρα που βρίσκονταν νότια της Μακεδονίας χα
-
ρακτηρίζονται από σχετική διαλεκτική ομοιομορφία που την απειλούσε μόνοη ανάδυση της κοινής, στην πολιτική επικράτεια της Μακεδονίας λείπει η δι
-
αλεκτική ομοιομορφία ήδη πριν από την πρώιμη επίδραση της αττικοϊωνικήςκοινής σε όλη τη χώρα.
4Η μακεδονική διάλεκτος της ελληνικής
Μέχρι το 1986 η μακεδονική θα μπορούσε, δικαιολογημένα, να χαρακτηρί
-
ζεται ως
υπολειμματική γλώσσα
(Restsprche), μια γλώσσα με λειψή τεκμη�Restsprche), μια γλώσσα με λειψή τεκμη�), μια γλώσσα με λειψή τεκμη
-
ρίωση.⁹ Παρόλο που ένας μεγάλος αριθμός επιγραφών είχε βρεθεί σε πολλέςπεριοχές του αρχαίου μακεδονικού κράτους και παρά την έντονη εκδοτικήδραστηριότητα κατά τις προηγούμενες δεκαετίες, οι μαρτυρίες που θα μπο
-
ρούσαν να χρονολογηθούν πριν από το 400 π.Χ. περιέχουν μόνο σύντομα κεί
-
μενα, τα περισσότερα από τα οποία έχουν χαραχτεί με επιμέλεια ή επιπόλαια,ή έχουν ζωγραφιστεί πάνω σε αγγεία ή σε εύκολα μεταφέρσιμα αντικείμεναπου θα μπορούσαν να είχαν εισαχθεί στη Μακεδονία από αλλού. Για τον λόγοαυτό, υπήρχε η ευρύτατα διαδεδομένη άποψη ότι δεν υπήρχαν πρώιμα γραπτάτεκμήρια της ίδιας της μακεδονικής, παρά μόνο εκείνα που ήρθαν στην περι
-
οχή από κάπου αλλού. Ένα από τα πολλά παραδείγματα είναι ένα δαχτυλίδιπου βρέθηκε στη Χαλάστρα (Μυγδονία) αλλά προέρχεται από τη Σίνδο. Το δα
-
χτυλίδι αυτό φέρει την επιγραφή
δῶρον
(
SEG
31.649, περ. 480 π.Χ.).Η πλειοψηφία των επιγραφικών τεκμηρίων που βρέθηκαν στο αρχαίο βα
-
σίλειο της Μακεδονίας μπορεί να χρονολογηθεί από τις αρχές του 4ου αιώναπ.Χ. και εξής και είναι γραμμένα στην αττικοϊωνική κοινή ή έχουν υποστεί
5
 
Βλ. Tstsglu, Prssglu & ure�ure
-
es 2006· επίσης Berbé 2004 και 2005.
6
 
Ένας αριθμός «γλωσσών» που παραδίδειο Ησύχιος με ή χωρίς την προέλευσή τους μπορείνα έχουν αντληθεί από τον Αμερία, μακεδόνα λε
-
ξικογράφο ο οποίος συνέθεσε ένα γλωσσάρι τον3ο αιώνα π.Χ.
7
 
Η Αμφίπολη ιδρύθηκε από τους Αθηναί
-
ους το 437 π.Χ., αλλά οι περισσότεροι πολίτες δενήταν Αθηναίοι (βλ. Θουκυδίδης 4.106.1).
8
 
Για τις πόλεις που ήταν μέλη της ΔηλιακήςΣυμμαχίας βλ. se & Nielse 2004, 1356 κ.ε.
9
 
Ακόμη μέχρι και το 1999, στο λήμμα«Mkedisch» του Der Neue Puly, η μακεδονι
-
κή ονομάζεται Trüersprche ‘υπολειμματική γλώσσα’. Ακριβέστερα, στην αγγλική εκδοχή τουέργου αυτού λέγεται ότι η μακεδονική «επιβιώ
-
νει μόνο σε μικρά αποσπάσματα».
 

Γλώσσες και διάλεκτοι στην αρχαία Μακεδονία
55
55
ισχυρή επίδραση από αυτή.¹⁰ Εφόσον η συγκεκριμένη ποικιλία της ελληνικήςδεν εμφανίσθηκε νωρίτερα από τον 5ο αιώνα π.Χ. και οι Μακεδόνες εγκατα
-
στάθηκαν στην ανατολική πλευρά του Ολύμπου τον 8ο ή τον 7ο αιώνα π.Χ.(βλ. υποσ. 2), είναι φανερό ότι η αττικοϊωνική κοινή δεν μπορεί να αποτελού
-
σε την αρχική γλώσσα του μακεδονικού βασιλείου.άτω από τέτοιες συνθήκες, οι ερευνητές έπρεπε να βασιστούν σε αρχαί
-
ες πηγές για να βρουν στοιχεία για την αρχική μακεδονική γλώσσα (βλ. Μπα
-
μπινιώτης 1992).¹¹ Ωστόσο, οι περιγραφές των αρχαίων πηγών είναι αντι
-
κρουόμενες και αντιφατικές. Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο (5.22, 8.137–139), οιμακεδόνες βασιλείς ήταν Έλληνες.¹² Ωστόσο, στον βαθμό που οι Μακεδόνεςκατατάσσονται από τον Θουκυδίδη (2.80.5–7, 2.81.6, 4.124.1) και τον Αριστο
-
τέλη (
Πολιτικά
1324
b
) μεταξύ άλλων βαρβαρικών λαών, ο βασιλιάς θα πρέπεινα κυβερνούσε μη ελληνικό πληθυσμό. Ο Ισοκράτης (
Φίλιππος 
108 και 154), σεέναν λόγο που γράφτηκε για να πείσει τον Φίλιππο να αναλάβει την αρχηγίατων Ελλήνων, δηλώνει ότι ο βασιλιάς ήταν ο μόνος Έλληνας ο οποίος θεώρη
-
σε ότι ήταν άξιος να κυβερνήσει έναν λαό που δεν ήταν της ίδιας φυλής (
μόνος γὰρ τῶν Ἑλλήνων οὐχ ὁμοφύλου γένους ἄρχειν ἀξιώσας 
). Επιπλέον, ο Δημοσθέ
-
νης (Γ′
Ολυνθιακός 
24, Γ′
Φιλιππικός 
31,
Περί της Παραπρεσβείας 
308) και άλλοισυγγραφείς τόνιζαν ότι όχι μόνο οι Μακεδόνες αλλά και ο ίδιος ο Φίλιππος δενήταν Έλληνας.Άλλοι σύγχρονοι συγγραφείς, ωστόσο, δεν μπορούσαν να πιστέψουν ότιο Ευριπίδης, ο Αγάθων, ο Γοργίας και άλλοι θα μπορούσαν να έχουν ζήσει στηΜακεδονία, να έχουν συνθέσει και παρουσιάσει τις τραγωδίες και τα έργα τουςεκεί, εάν ο βασιλιάς και η αυλή του δεν μιλούσαν ελληνικά. Όσον αφορά τιςεπιθέσεις του Δημοσθένη εναντίον του Φιλίππου ως «βαρβάρου», θα πρέπειαυτές να εκληφθούν ως καθαρές ύβρεις, οι οποίες, παρεμπιπτόντως, έρχο
-
νται σε αντίθεση με το γεγονός ότι ο βασιλιάς έλαβε μέρος στους Ολυμπιακούςαγώνες όπως είχαν κάνει και οι πρόγονοί του, περισσότερο από έναν αιώναπριν (βλ. Ηρόδοτος 5.24). Επίσης, ο Λίβιος (31.29.15) αναφέρει ότι οι Μακεδό
-
νες, οι Αιτωλοί και οι Ακαρνάνες μιλούσαν την ίδια γλώσσα.
5Ο κατάδεσμος από την Πέλλα³
Το παλαιότερο κείμενο το οποίο είναι αρκετά μεγάλο ώστε να το θεωρήσουμεδιαλεκτικό, βρέθηκε στην Πέλλα το 1986 και δημοσιεύτηκε το 1993 (βλ. Βου
-
τυράς 1993· Vutirs 1996, 1998·
Bull. épigr 
. 1994, 413· Dubis 1995·
O
’Neil 2006).Είναι άτεχνα χαραγμένο σε μολύβδινο έλασμα και στο μιλησιακό αλφάβητοκαι έχει χρονολογηθεί περίπου στα μέσα του 4ου αιώνα π.Χ. Το περιεχόμενοτων εννέα στίχων είναι μια κατάρα που απευθύνει μια ερωτευμένη γυναίκαεναντίον του επικείμενου γάμου μεταξύ ενός άνδρα που ονομάζεται
Διονυσο
-
φών
και μιας γυναίκα που ονομάζεται
Θετίμα
. Τα βασικά διαλεκτικά χαρακτη
-
ριστικά του κειμένου είναι τα εξής:Φωνητική και φωνολογίαπρώτη αναπληρωματική έκταση:
γᾶμαι
,
ὑμῶμ·
¹⁴διατήρηση του *ː
·
συναίρεση των *
a
ːː σε
a
ː·άνοιγμα των κλειστών [i] και [u] σε [
e
] και []:
διελέξαιμι
και
ἀνορόξασα
 αντί
διελίξαιμι
και
ἀνορύξασα
·
υφαίρεση του [e] σε [
e
]:
Θετίμα
·
αφομοίωση του [ig] > [iː]:
γίνομαι
·
σύμπτωση των <ΕΙ> και <Ι>:
πάλειν
αντί
πάλιν
,
ἰμε
αντί
εἰμί 
,
δαπινά
αντί
ταπεινά
·τριβοποίηση του [tʰ], γεγονός που φαίνεται έμμεσα από το σύμπλεγμα<στ>, που αντιπροσωπεύει το [stʰ]:
γενέσται
αντί
γενέσθαι
.¹⁵
10
 
Βλ. Brixhe & Pytu 1988. Διακριτικάχαρακτηριστικά της κοινής εμφανίζονται στις πε
-
ρισσότερες αρχαίες επιγραφές που βρέθηκαν στηΜακεδονία· βλ. tzpuls 1996, 2ος τόμ., αρ. 5(Ολεβένι, Ιούνιος 345):
ταῦτα
,
εἰς 
,
ἔτους 
,
 βασιλέως 
·αρ. 6 (Φίλιπποι, 330):
μηθένα
,
Φιλώταν
,
τὴν χώραν
,
τέως 
,
ἕως 
,
Θραιξίν
,
τὰ δὲ ἕλη
. Η κοινή υιοθετήθηκεαπό τους μακεδόνες βασιλείς ως το επίσημο μέ
-
σο επικοινωνίας, όπως υποδεικνύει η διάλεκτοςτων επιγραφών που γράφτηκαν εκτός Μακεδονί
-
ας από τα μέσα του 4ου αιώνα π.Χ.· π.χ.
IG
12.2 526(Ερεσός, 336 κ.ε.) στην αιολική της Μικράς Ασίας,ενώ οι απαντήσεις του Φιλίππου Βʹ και του Αντί
-
 γονου είναι στην κοινή (βλ. Rhdes & Osbre2003, αρ. 83)·
Ι. Πριήνη
156 (Πριήνη, 334 κ.ε.) μετην αφιέρωση του Αλεξάνδρου στον ναό (
ναόν
)προς την Αθηνά (
Ἀθηναίηι
στην ιωνική) Πολιάδα(βλ. Rhdes & Osbre ό.π., αρ. 86). Το σύμφωνοτου Φιλίππου Βʹ με την Αμφίπολη (357/6 π.Χ.),με το οποίο οι υποστηρικτές της Αθήνας απομα
-
κρύνονται από την πόλη, είναι πιθανό να επι
-
βλήθηκε από τον μακεδόνα βασιλιά, ενώ είναιαξιοσημείωτο ότι είναι γραμμένο στη δυτική ιω
-
νική (
SIG
³ 194· tzpuls ό.π., 2ος τόμ., αρ. 40·Rhdes & Osbre ό.π., αρ. 49).
11
 
Με βάση τα λογοτεχνικά τεκμήρια οd (1994b) υποστηρίζει ότι μια αιολικήδιάλεκτος μιλιόταν στην άτω Μακεδονία καιμια βορειοδυτική διάλεκτος στην Άνω Μακε
-
δονία.
12
 
Η πρωιμότερη μνεία στο όνομα των Μα
-
κεδόνων εμφανίζεται στο απόσπασμα 7 του Ησιό
-
δου, όπου ο περίφημος προπάτορας Μακεδών λέ
-
 γεται ότι είναι γιος του Δία και μιας από τις κόρεςτου Δευκαλίωνα.
13
 
Για το κείμενο βλ. Παράρτημα, σελ. 287.
14
 
Η προσωπική αντωνυμία
ὔμμες 
, που ανα
-
φέρεται από τον Αθήναιο (7.323b) και είναι απότην κωμωδία
Μακεδόνες 
του Στράττι, έρχεται σεαντίθεση με τον κατάδεσμο της Πέλλας. Για τηνπιθανότητα το εθνικό
Κραννέστης 
(
IG
10.2.2.1.36,ρωμαϊκή περίοδος) να μαρτυρεί την ίδια αιολικήεξέλιξη του αρχαίου συμπλέγματος �s� μεταξύφωνηέντων, βλ. tzpuls 2007b, 233 κ.ε.
15
 
Οι γραφές <στ> (και <σστ>) αντί <σθ> στοντύπο
γενέσθαι
ερμηνεύονται ως μέσο απόδοσηςτης κλειστής αξίας του <θ> στο συγκεκριμένο πε
-
ριβάλλον, σε αντίθεση με την τριβόμενη αξία του<θ> σε άλλα περιβάλλοντα (βλ. Médez Dsu1985, 389–394).

You're Reading a Free Preview

Download
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->