1
Κώστας Βάρναλης
Τέχνη και ηθική
Αισθητικά - Κριτικά
, Αθήνα, εκδ. Κέδρος, 1958
Στην εφημερίδα Ακρόπολη της 17 του Μάρτη 1896(παραμονές των πρώτων Ολυμπιακών αγώνων) διαβάζουμε τηνακόλουθην είδηση: "Αύριον θα στηθώσιν εις το Στάδιον και οιανακαλυφθέντες δύο Ερμαί, εκατέρωθεν της σφενδόνης, εκείόπου άρχονται τα τόξα αυτής. Τα κάτω μέρη των Ερμών, ταοποία δεν συνάδουσι προς τα σημερινά ήθη, θα καλυφθώσι δι'υφασμάτων κυανόλευκων".Τι ήτανε αυτοί οι "Ερμαί" ή Ερμήδες του Σταδίου; Δυοτετράγωνες στήλες μαρμάρινες με δυο κεφάλια στην κορφήτους, του Ερμή και του Διόνυσου, κολλημένα σβέρκο μεσβέρκο. Στην μπροστινή και στην πισινή πλευρά αυτών τωνστηλών ο αρχαίος μαρμαράς είχε σκαλίσει πολύ "έκτυπα" ταδιακριτικά σημεία του φύλου των δύο θεών.Σ' αυτούς τους Ερμήδες (κι ήτανε πολλών λογιών:μονοκέφαλοι, διπλοκέφαλοι, τρικέφαλοι καθώς και διαφόρωνθεών, ακόμα και θηλυκών, όπως της Αφροδίτης, της Υγείας κτλ)συνήθιζαν οι αρχαίοι να προσφέρουνε σύκα κι άλλα φρούτα καινα τους περνάνε στο λαιμό κορδέλες και γιρλάντες απόλουλούδια, όχι για να σκεπάζουνε τη γυμνότητά τους απόσεμνοτυφία, μα για να τους στολίζουνε και τους τιμάνε γιαλόγους λατρευτικούς. Η γυμνότητά τους ήτανε στοιχείοθρησκευτικό κι οι αρχαίοι μαρμαρογλύφοι τήνε σημειώνανε,όπως λέγει καθαρά ο Ηρόδοτος "κατά λόγον ιερόν".Είναι γνωστό πως το γυμνό, φυσικό και καλλιτεχνικό, δεντρόμαζε τους προγόνους μας. "Συνήδε προς τα αρχαία ήθη". Μαστην περίπτωση των Ερμήδων υπήρχε κι ένας λόγος παραπάνω:η Θρησκεία.Όταν όμως οι απόγονοι βρήκανε μέσα στο Παναθηναϊκόστάδιο τους δυο Ερμήδες κι αποφασίσανε να τους αφήσουνεστη θέση τους, θεωρήσανε φρόνιμο να τους καλύψουνε με
2
υφάσματα. 'Aλλοι καιροί, άλλα ήθη. Σύγκρουση δυοδιαφορετικών πολιτισμών. Το σκέπασμά της από τους νεότερουςοι αρχαίοι θα το βρίσκανε ιεροσυλία. Σ' αυτές τις δυο αντίθετες"κρίσεις αξίας" λογαριάστηκε η Ηθική κι η Θρησκεία, δενλογαριάστηκε η Τέχνη. Κι όμως αυτό θα έπρεπε να 'ναι το κύριοζήτημα. Είναι καλλιτεχνικά ωραίοι οι Ερμήδες αυτοί ή όχι; Καιπαίζει κανένα ρόλο η θρησκευτική και η ηθική κρίση στηνκαλαισθητική επιδοκιμασία ή αποδοκιμασία των έργων;Η θρησκευτική Τέχνη των αρχαίων δεν φοβότανε το γυμνόκαι το άσεμνο.Το ίδιο κι ο Μεσαίωνας είχε κάποιαν αναλογία μετην αρχαία κλασική εποχή. Δε φοβότανε όχι μονάχα το γυμνό,μα και το άσεμνο. Πολλές γκαρκούγιες, culps de lampe,ανάγλυφα κι αγάλματα αδιαφορούνε για την ηθικότητα καιενδιαφέρονται μονάχα για το ωραίο, έτσι όπως το ήθελε το"αισθητικό πρόσταγμα" του καιρού. 'Aρχοντες, λαός καικαλλιτέχνες ήτανε πιο φυσικοί και πιο απλοί σ' αυτά ταζητήματα, λιγότερο σχολαστικοί, αντίθετα με τη γνώμη, πως οΜεσαίωνας είναι η εποχή του σχολαστικισμού.Στην Αναγέννηση όμως, τον καιρό ίσα ίσα, που τα ήθη τωναστών καθώς και των πολιτικών και θρησκευτικών αρχόντων,δεν ήτανε καθόλου ασκητικά, αρχίσανε να σκεπάζουνε τηγύμνια των αγαλμάτων με φύλλα συκής ή να τους φορούνεπανταλονάκια. Η Ντροπή δεν είναι πάντοτε σύμπτωμααυστηρών ηθών. Μα και πάλι η Τέχνη άνοιγε ρήγματαμεγαλειώδη σ' αυτήν την θεληματική σεμνοτυφία. Ο πάπαςΙούλιος Β΄ ανάγκασε με το ζόρι το Μιχαηλάγγελο ναδιακοσμήσει την Καπέλα Σιξτίνα. Τι φρίκη ένιωσε ο Καρδινάλιοςεκείνος που είδε για πρώτη φορά τη φουρτούνα των γυμνώντης "Δεύτερης Παρουσίας"! Και βρήκε αυτήν τημεγαλοφυέστατη ζωγραφική σύνθεση όλων των αιώνωνκατάλληλη μονάχα για σάλα λουτρού. Γιατί την "έκρινε" όχι σαντεχνοκρίτης, μα σαν εκκλησιαστικός αξιωματούχος.Κάτι τέτοια παραδείγματα δείχνουν αρκετά καθαρά, πόσο ηαισθητική συνείδηση είναι διαφορετική από την ηθική και τηνθρησκευτική. Και όταν ακόμα η Τέχνη εξυπηρετεί τους σκοπούς
3
της Θρησκείας και της Ηθικής (δύο ισότιμών της "αξιών") δενζητάει να καταστήσει το περιεχόμενό της θέμα διδασκαλίας, μααισθητικής χαράς πρώτ' απ' όλα.Δε θέλουμε να υποστηρίξουμε πως η Τέχνη είναι απόφυσικό της ανήθικη. Είναι μονάχα, από φυσικό της, πράγμαδιαφορετικό από την ηθική, εξωηθική (amorale). Φτάνει να ρίξεικανείς μια ματιά στην ιστορία της Τέχνης και της λογοτεχνίαςόλων των καιρών και των λαών για να πειστεί.Ο έρωτας και το γυμνό σώμα είναι το πιο αγαπημένο θέματων τεχνών. Η Τέχνη και η ποίηση των πρωτόγονων λαών τοναγνοεί τον έρωτα. Όμως στην ιστορία των πολιτισμένων λαώνυπήρξαν εποχές, που ο έρωτας αποτελούσε τον κύριο άξονα τηςζωής. Στο Μεσαίωνα τον ταυτίζανε με το Θεό και με τονιπποτικό ηρωισμό. Στην Αναγέννηση τον είχανε κάνει είδοςπολιτικής. Και στα χρόνια του αστικισμού κατάντησε κοινωνικόςθεσμός.Μα ο έρωτας από τη μοίρα του είναι ανήθικος. Γιατί παντούκαι πάντα παρουσιάζεται σαν ένα εξωοικογενειακό φαινόμενο...Είναι άρα αθέμιτος. Μήπως όμως γι' αυτόν τον λόγο η ερωτικήΤέχνη γεννά την ανηθικότητα; Είναι χρόνια, που κάποιος δικόςμας κριτικός διαλάλησε από τις στήλες της εφημερίδας του πωςο ερωτικός ηδονισμός στη σύγχρονη ποίησή μας είναι ξεπεσμόςτης ποίησης κι αποτελεί δημόσιο κίνδυνο. Κι έκανε έκκλησηστους "νοικοκυραίους" να προφυλάξουνε τα κορίτσια τους απ'αυτόν τον κίνδυνο. (Δεν εννοούσε την πορνογραφικήλογοτεχνία).Η αισθητική ηδονή είναι κάτι πολύ διαφορετικό από τηναισθητηριακή. Η Τέχνη (εννοώ η αληθινή Τέχνη) δεναποτείνεται στα ένστιχτά μας για να τα διεγείρει. Όσο κι ανπαίρνει την ύλη της από την περιοχή των ενστίχτων, δεν μαςδένει μ' αυτά. Χάρη στην επέμβαση της τεχνικής και τωντεχνικών συναισθημάτων μας αλλάζει "σημεία οράσεως τουκόσμου" κι έτσι μας απομακρύνει από την άμεση επιρροή τωναισθήσεων και των ενστίχτων. Όποιος διάβασε τη Σαπφώ, τονΑριστοφάνη, τον Βιγιόν, τον Βοκκάκιο, τον Βερλαίν, τον Γκαίτε
Search History:
Result 00 of 00
00 results for result for
p.
Τέχνη και ηθική (Κώστας Βάρναλης).
Δοκίμιο του Κώστα Βάρναλη γραμμένο το 1958. Σε μια συνοπτική αναδρομή στο παρελθόν ο Βάρναλης εξετάζει την καλλιτεχνική σε σχέση με τη θρησκευτική και την ηθική αξία.Τα γυμνά αρχαιοελληνικά αγάλματα που κοσμούσαν το στάδιο στους πρώτους…
(More)
147
Reads
7
Readcasts
93
Embed Views
Recommended
More From This User
Notes
Load more
