Welcome to Scribd, the world's digital library. Read, publish, and share books and documents. See more
Download
Standard view
Full view
of .
Look up keyword
Like this
1Activity
0 of .
Results for:
No results containing your search query
P. 1
Bülent Öztürk, Seyahatnamelerde ve Modern Literatürde Tios, Tieion ve Territoryumu, MJH II-1

Bülent Öztürk, Seyahatnamelerde ve Modern Literatürde Tios, Tieion ve Territoryumu, MJH II-1

Ratings: (0)|Views: 9|Likes:
Published by Bülent Öztürk

More info:

Published by: Bülent Öztürk on Nov 05, 2012
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

12/09/2013

pdf

text

original

 
 Mediterranean Journal of Humanitiesmjh.akdeniz.edu.tr II/1, 2012, 161-176
Seyahatnamelerde ve Modern Literatürde Tios / Tieion ve
TeritoryumuTios
/
Tieion and its Territorium in Historical Itineraries and Modern Literature
Bülent ÖZTÜRK 
 
Özet:
Antikça
ğ
da Billaios Irma
ğ
ı
’n
ı
n (= Filyos Çay
ı
) denize döküldü
ğ
ü deltan
ı
n bat
ı
s
ı
nda kurulan veBithynia ile Paphlagonia bölgeleri aras
ı
ndaki geçi
ş
noktalar 
ı
ndan biri kabul edilen Tios /Tieion; bugünBat
ı
Karadeniz Bölgesi, Zonguldak 
İ
li, Çaycuma
İ
lçesi, Filyos Beldesi’nde yer almakta olup, Tiosegemenlik alan
ı
ile kentin bulundu
ğ
u Filyos Bölgesi, 19. yüzy
ı
l
ı
n ba
ş
lar 
ı
ndan itibaren Anadolu veyaKaradeniz seyahat veya ara
ş
t
ı
rmalar 
ı
kapsam
ı
nda, Ch. Texier, E. Boré, W. F. Ainsworth, H. De Hell, W.Von Diest, E. Kalinka, G. Mendel, L. Robert, A. Göko
ğ
lu, D. French ve Ch. Marek gibi birçok arkeolog,epigraf, gezgin, elçi ve misyoner taraf 
ı
ndan ziyaret edilmi
ş
tir. Söz konusu bu ki
ş
iler yapt
ı
klar 
ı
çal
ı
ş
mala-
ı
n sonuçlar 
ı
n
ı
veya gözlemlerini gerek günlükler 
ş
eklinde gerekse sonradan kaleme ald
ı
klar 
ı
yaz
ı
larlayay
ı
mlam
ı
ş
lard
ı
r. Ziyaret ve çal
ı
ş
ma amaçl
ı
gelen bu ki
ş
ilerin yan
ı
s
ı
ra, kentte hiç bulunmam
ı
ş
; ancak kentle ilgili tarihsel, epigrafik veya nümismatik çal
ı
ş
malar yapm
ı
ş
olan veya kente de
ğ
inen P. Becker, W.Ruge ve P. Franke gibi bilim adamlar 
ı
da olmu
ş
tur. Bunlara ek olarak son dönemde kentte Prof. Dr.Sümer Atasoy taraf 
ı
ndan ba
ş
lat
ı
lan arkeolojik kaz
ı
larla birlikte, kent ile ilgili baz
ı
yeni çal
ı
ş
malar yay
ı
mlanm
ı
ş
t
ı
r.
 
 Anahtar Sözcükler:
Tios, Tieion, Filyos, Karadeniz, Bithynia, seyahatname, literatür 
 Abstract:
The ancient city of Tios/Tieion was founded on the western side of the Filyos where itdischarges into the Black Sea and was one of the transit points between the Bithynian and Paphlagonianregions in the antiquity, is in the Filyos township of Çaycuma District of Zonguldak province in thewestern Black Sea region of Turkey. The territory of Tios and the Filyos region, from the beginning of the 19
th
century, were visited by archaeologists, epigraphists, embassadors and missionaries such as Ch.Texier, E. Boré, W. F. Ainsworth, H. De Hell, W. Von Diest, E. Kalinka, G. Mendel, L. Robert, A. Göko
ğ
lu,D. French and Ch. Marek, travelling, reseaching and surveying of the Black Sea Region and Anatolia.They all published books and articles concerning the results and notes of their observations andresearches which mention Tios. In addition to these, some scholars who have not visited been this site,also wrote about the history, epigraphy and numismatic of Tios, such as P. Becker, W. Ruge and P.Franke. In addition, a consequence of archaeological excavations from 2006 directed by. Prof. Dr. Sümer Atasoy in the ancient city, new articles were published depending on newly discoveres structures andfinds.
 Keywords:
Tios, Tieion, Filyos, Black Sea, Bithynia, itinerary, literatüre
Antikça
ğ
da Bithynia ile Paphlagonia bölgeleri aras
ı
ndaki geçi
ş
noktalar 
ı
ndan biri kabul edilenTios/Tieion; bugün Bat
ı
Karadeniz Bölgesi, Zonguldak 
İ
li, Çaycuma
İ
lçesi, Filyos Beldesi’ndeyer almakta olup, Antik kaynaklarda Billaios Irma
ğ
ı
’n
ı
n (= Filyos Çay
ı
) denize döküldü
ğ
üdeltan
ı
n bat
ı
s
ı
nda kurulmu
ş
tur. Antik yazarlarca ço
ğ
u kez Bithynia, bazen ise Paphlagonia veyaPontos kenti olarak an
ı
lan Tios’un kurucusundan ald
ı
ğ
ı
öne sürülen ad
ı
, söz konusu kaynak- 
PhD., Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eskiça
ğ
Tarihi Anabilim Dal
ı
,
İ
stanbul, bul.oztrk@gmail.com
 
Bülent ÖZTÜRK 162
 
larda, söyleyi
ş
farkl
ı
l
ı
klar 
ı
ndan dolay
ı
, Hellence
Τίειον
,
Τίον
,
Τήϊον
,
Τίος
ile Latince Tios,Tium ve Tieium olmak üzere 7 farkl
ı
 
ş
ekilde görülmektedir (Bu farkl
ı
kullan
ı
mlar ve konu hk.
ş
ünceler için bk. Ruge, 1936, 856 vd. s.v. “Tieion”; Wüst, 1937, 1411 vd. s.v. “Tios”; Zgusta,1984, 618 vd., §1337, s.v. “
Τίειον
,
Τίος
,
Τήιον
”; Belke, 1996, 276 vdd., s.v. “Tios (
Τίος
,
Τήϊον
,Thio, Tio, Tium); ”Tsetskhladze, 2004, 963 vd., s.v. “Tieion (Tianos)”; Öztürk, 2008, 64 vd.).Kentin, günümüzde kullan
ı
lan “Filyos” ad
ı
n
ı
ise, yerle
ş
imin do
ğ
usunda Billaios Irma
ğ
ı
’ndan,yerel a
ğ
ı
zlar 
ı
n sesi benze
ş
tirmesi yoluyla ald
ı
ğ
ı
ş
ünülmektedir.Tios’un egemenlik alan
ı
yla kentin bulundu
ğ
u Filyos Bölgesi, 19. yüzy
ı
l
ı
n ba
ş
lar 
ı
ndanitibaren Anadolu veya Karadeniz seyahat veya ara
ş
t
ı
rmalar 
ı
kapsam
ı
nda, birçok arkeolog, epi-graf, gezgin, elçi ve misyoner taraf 
ı
ndan ziyaret edilmi
ş
tir. Söz konusu ki
ş
iler yapt
ı
klar 
ı
çal
ı
ş
-malar 
ı
n sonuçlar 
ı
n
ı
veya gözlemlerini gerek günlükler 
ş
eklinde gerekse sonradan kalemeald
ı
klar 
ı
yaz
ı
larla yay
ı
mlam
ı
ş
lard
ı
r. Ziyaret ve çal
ı
ş
ma amaçl
ı
gelen bu ki
ş
ilerin yan
ı
s
ı
ra,kentte hiç bulunmam
ı
ş
; ancak kentle ilgili tarihsel, epigrafik veya nümismatik çal
ı
ş
malar yapm
ı
ş
olan veya kente de
ğ
inen bilim adamlar 
ı
da olmu
ş
tur. Bunlara ek olarak son dönemdekentte Prof. Dr. Sümer Atasoy taraf 
ı
ndan ba
ş
lat
ı
lan arkeolojik kaz
ı
larla birlikte, kent ile ilgili baz
ı
yeni çal
ı
ş
malar da kaleme al
ı
nmaktad
ı
r. Tios veya Filyos’tan bahseden bu ki
ş
iler veeserleri ile antik kente ait yay
ı
mlanan yaz
ı
t ve sikke kataloglar 
ı
kronolojik olarak 15. yüzy
ı
ldangünümüze kadar 
ş
u
ş
ekildedir:Ruy Gonzáles de Clavijo’nun (? - 1412), Kastilya Kral
ı
III. Enrique’nin emrinde Cadiz’denyola ç
ı
karak (21 May
ı
s 1403) Mo
ğ
ol Hükümdar 
ı
Timur’a bir elçi olarak Semerkant’a do
ğ
rugerçekle
ş
tirdi
ğ
i seyahatinin rotas
ı
önce
İ
stanbul oradan deniz yoluyla Karadeniz k 
ı
y
ı
lar 
ı
n
ı
takipederek Trabzon’a uzan
ı
yordu. Clavijo, Karadeniz’in zor do
ğ
a ko
ş
ullar 
ı
ve Timur-Osmanl
ı
dev-letleri aras
ı
nda gerçekle
ş
en Ankara Sava
ş
ı
’n
ı
n (1402) getirdi
ğ
i siyasi ve askeri tehlikelere gö
ğ
üsgererek yapt
ı
ğ
ı
bu seyahatte, Ere
ğ
li’de bir gün kalmas
ı
na ra
ğ
men, 25 Mart 1404 Sal
ı
ak 
ş
am
ı
 gemiyle, ad
ı
n
ı
bilmedi
ğ
inden Rio (
İ
spanyolca “
nehir 
”) olarak and
ı
ğ
ı
Filyos k 
ı
y
ı
s
ı
na ula
ş
m
ı
ş
, burada demir atm
ı
ş
, nitekim ne gemi limana girebilmi
ş
ne de kendisi karaya ayak basabilmi
ş
tir (Clavijo, 1402, 59). Zira sözlerinden anla
ş
ı
ld
ı
ğ
ı
üzere, sahilde dizilerek onlar 
ı
izleyen Türkler,Clavijo ve ekibinin ak 
ı
nc
ı
veya ya
ğ
mac
ı
olduklar 
ı
n
ı
ş
ünmü
ş
ler; bu da onlarda bir korku yarat-m
ı
ş
t
ı
r. Filyos’u sadece denizden görmesine ra
ğ
men, elçinin vermi
ş
oldu
ğ
u Filyos Kalesi’ndeaskerî birliklerin bulunmad
ı
ğ
ı
na ve Türklerin varl
ı
ğ
ı
na ili
ş
kin bilgi, kentin Bizans Egemenli
ğ
i’ndeolmad
ı
ğ
ı
ve art
ı
k Türklerin hâkimiyetine geçti
ğ
ini ortaya koyan en erken bilgi olmas
ı
ve ta-rihleme aç
ı
s
ı
ndan oldukça önemlidir. Ekibin bundan sonraki rotas
ı
Bart
ı
n ve Amasra olmu
ş
tur.Frans
ı
z Co
ğ
rafyac
ı
ve Harita Bilimci Jean-Baptiste Bourgignon D’Anville’in, (1697–1782),1754’de üyesi oldu
ğ
u “
 Paris Royal Académie des Inscriptions et Belles-Lettres
” ad
ı
na 1768’deyay
ı
mlad
ı
ğ
ı
 
Géographie Ancienne Abrégée
adl
ı
üç ciltlik eser, Clavijo’dan sonra Tios ad
ı
namodern literatürde rastlad
ı
ğ
ı
m
ı
z ilk çal
ı
ş
ma olmas
ı
yla önem arz etmektedir. Yazar, Frans
ı
zcaolarak kaleme ald
ı
ğ
ı
eserinin ikinci cildinde, Bithynia’y
ı
anlatt
ı
ğ
ı
bölümde, Heracleia ile Partheniusaras
ı
nda Tium kentinden ba
ş
ka bir yerle
ş
im bulunmad
ı
ğ
ı
n
ı
; kentin bir Hellen kenti oldu
ğ
unu veçevresinde Kaukonlar’
ı
n yerle
ş
mi
ş
oldu
ğ
unu belirtmektedir; “
 Falios
” olarak and
ı
ğ
ı
bugünküyerle
ş
imin, ad
ı
n
ı
ise antik co
ğ
rafyac
ı
lar taraf 
ı
ndan “
 Billaeus
” olarak isimlendirilen antik nehirdenald
ı
ğ
ı
n
ı
söylemektedir (D’Anville, 1768 II, 26).Kente bundan sonras
ı
nda
 A Dictionary of Ancient Geography
ad
ı
ndaki ansiklopedik eserde,Macbean, 1773’te taraf 
ı
ndan kaleme al
ı
nm
ı
ş
Tium
” maddesinde k 
ı
saca ve genel hatlar 
ı
yla de-
ğ
inmektedir.19. yüzy
ı
l
ı
n ba
ş
ı
nda bölgeye ilk ziyaret yapanlardan biri Britanyal
ı
Gezgin, Diplomat veYarbay Sör John Macdonald Kinneir’dir (1782–1830). 1808–1814 y
ı
llar 
ı
aras
ı
nda dünyan
ı
n pek çok bölgesine ke
ş
if ziyaretleri yapan gezgin, “
 Journey through Asia Minor, Armenia, and  Koordistan in the years 1813 and 1814
” adl
ı
eserinde, Constantinopolis’ten ba
ş
lay
ı
 p elçi olarak 
 
Seyahatnamelerde ve Modern Literatürde Tios / Tieion ve Teritoryumu 163
İ
ran’a yapt
ı
ğ
ı
bir seyahati anlatmaktad
ı
r. Gezgin bu seyahati kapsam
ı
nda
İ
zmit, Sakarya, Boluve Gerede’den geçerek kuzeye yönelmi
ş
, 12 May
ı
s 1814 tarihinde “
 Failos
” olarak adland
ı
rd
ı
ğ
ı
 Filyos’un hemen güneyinden geçmi
ş
ve Bart
ı
n’a do
ğ
ru yoluna devam etmi
ş
tir. Bölgenin odönemki co
ğ
rafi yap
ı
s
ı
ve bitki örtüsü hakk 
ı
nda önemli bilgiler ve detaylar sunan gezgin, ayr 
ı
caantik bir köprünün kal
ı
nt
ı
lar 
ı
ndan da bahsetmekte ve ad
ı
n
ı
vermedi
ğ
i
ı
rma
ğ
ı
n (Filyos?), Küçük Asya’daki en iyi
ı
rmaklardan biri oldu
ğ
unu da söylemektedir (Kinneir, 1818, 276).Britanyal
ı
Tarihçi, Co
ğ
rafyac
ı
ve Denizbilimci James Rennell (1742–1830), Anadolu’nunhemen hemen her yerini tasvir etti
ğ
i 1831 y
ı
l
ı
na tarihli iki ciltlik yap
ı
t
ı
n
ı
n ikinci cildinin be
ş
inci bölümünde Bithynia, Paphlagonia ve Pontus’u ele alm
ı
ş
t
ı
r. Yazar burada “
 Falios
” olarak adlan-d
ı
rd
ı
ğ
ı
modern yerle
ş
imin ad
ı
n
ı
n Billaios Irma
ğ
ı
’ndan geldi
ğ
ini söylemekte olup, her iki taraf 
ı
ndaKaukon’lar 
ı
n ya
ş
am
ı
ş
oldu
ğ
unu söylemi
ş
tir. Ad
ı
n
ı
Tium ve Tios olarak belirtti
ğ
i antik kent ileilgili bir kal
ı
nt
ı
n
ı
n varl
ı
ğ
ı
na dair bir 
ş
ey duymad
ı
ğ
ı
söyleyen Rennell anla
ş
ı
lan odur ki, Filyos’ahiç ziyarette bulunmam
ı
ş
t
ı
r. Yazar ayr 
ı
ca sonras
ı
nda zikretti
ğ
i Parthenios Nehri’ni ve Bart
ı
n
ş
ehrini Bithynia’n
ı
n s
ı
n
ı
ı
olarak kabul etmi
ş
ve bundan sonras
ı
n
ı
Paphlagonia bölümünde de
ğ
er-lendirmi
ş
tir (Rennell, 1831, 115).Kenti 19. yüzy
ı
lda en erken ziyaret edenlerden biri de Frans
ı
z Arkeolog ve Tarihçi F. M.Charles Texier’dir (1802–1871). Gezgin, ilki 1833–1837, ikincisi 1843 y
ı
llar 
ı
nda olmak üzere,Anadolu’nun büyük bir bölümünde y
ı
llarca süren seyahatler ve incelemeler yapm
ı
ş
; bu çal
ı
ş
ma-lar 
ı
n sonuçlar 
ı
n
ı
ise 1862 y
ı
l
ı
nda yay
ı
mlam
ı
ş
t
ı
r Texier, bu seyahatleri esnas
ı
nda Filias olarak and
ı
ğ
ı
Filyos’a u
ğ
rayarak, çok fazla bilgi vermeden “
Tieium
” dedi
ğ
i antik kentin sadece kaleninsur kal
ı
nt
ı
lar 
ı
ndan bahsetmekte ve Pergamon Krall
ı
ğ
ı
’n
ı
n kurucusu say
ı
lan Philetairos’un bukentten oldu
ğ
unu belirtmektedir (Texier, 1862, 624).Devrinin önemli misyonerlerinden Frans
ı
z Dilbilimci Eugène Boré (1809–1878),
İ
stanbul’danErzurum’a do
ğ
ru yolculuk ederken 13 May
ı
s 1838’de önce, tarihini ve antik kal
ı
nt
ı
lar 
ı
n
ı
detayl
ı
 olarak anlatt
ı
ğ
ı
Karadeniz Ere
ğ
lisi’ne (Boré, 1840 I, 208), 19 May
ı
s 1838’de ise Filyos Çay
ı
’n
ı
 takiben, Çar 
ş
amba ve Per 
ş
embe beldelerinden geçerek, co
ğ
rafyac
ı
lar taraf 
ı
ndan pek bilinmedi
ğ
ini
ş
ündü
ğ
ü Filyos’a gelir (Boré, 1840 I, 217–224). Gezgin, antik kentin yazar Strabon’dan al
ı
n-t
ı
lad
ı
ğ
ı
tarihine ve etnik yap
ı
s
ı
na k 
ı
saca de
ğ
indikten sonra, yüzeyde görebildi
ğ
i antik yap
ı
lar 
ı
vekal
ı
nt
ı
lar 
ı
ölçülerini de vererek ayr 
ı
nt
ı
l
ı
olarak tarif etmektedir (Boré, 1840 I, 222–224); buradakal
ı
nt
ı
lar aras
ı
nda metnini vermedi
ğ
i bir yaz
ı
ttan da bahsetmektedir (Boré, 1840 I, 223). Boré,Filyos’tan ayr 
ı
ld
ı
ktan sonra Bart
ı
n ve Amasra’ya ula
ş
ı
r ve yoluna devam eder (Boré, 1840 I,22–235). Eser, Boré’nin mektuplar 
ı
n
ı
n derlemesinden olu
ş
maktad
ı
r.Britanyal
ı
entelektüel bir aileye mensup olan Yerbilimci, Co
ğ
rafyac
ı
ve Gezgin WilliamFrancis Ainsworth (1807–1896), Do
ğ
u’yu ve Anadolu’yu ziyaret etmek amac
ı
yla birçok geziyapm
ı
ş
t
ı
r. 1938 y
ı
l
ı
sonbahar 
ı
nda
İ
stanbul’dan ba
ş
lad
ı
ğ
ı
bu gezilerinin birinde Karadeniz Bölgesi’nikatetmi
ş
ve tekrar güneybat
ı
ya dönerek Ankara’ya ula
ş
m
ı
ş
t
ı
r (Harita 1). Bu sayede Kuzey Ana-dolu’nun birçok yerle
ş
imini ziyaret etme f 
ı
rsat
ı
n
ı
yakalam
ı
ş
t
ı
r. Bu seyahati esnas
ı
nda, ald
ı
ğ
ı
 gezi notlar 
ı
n
ı
ertesi y
ı
l, önce detayl
ı
bir makale halinde “
 IX. Notes on a Journey from Constanti-nople, by Heraclea, to Angora, in the Autumn of 1838
ba
ş
l
ı
ğ
ı
yla yay
ı
mlam
ı
ş
t
ı
r (Ainsworth,1839, 216–276). Daha sonra bu makalesini di
ğ
er gezi çal
ı
ş
malar 
ı
yla birle
ş
tirip, Anadolu’nun budönemdeki co
ğ
rafi ve sosyo-kültürel tablosunu çizdi
ğ
i iki ciltlik seyahatnamesinin ilk cildindeyeniden sunmu
ş
tur (Ainsworth, 1842). Gezgin, bu seyahati esnas
ı
nda Zonguldak s
ı
n
ı
rlar 
ı
içindeönce Alapl
ı
’ya sonra Karadeniz Ere
ğ
li’ye oradan da Filiyas olarak and
ı
ğ
ı
Filyos’un güneyindekiköy ve kasabalardan geçerek Filyos merkezine varm
ı
ş
ve burada bir gece kalm
ı
ş
t
ı
r (12–13 Ekim1838); Ainsworth notlar 
ı
nda, Filyos/Hisarönü’nde geçirdi
ğ
i
ı
sa zaman içinde, “
Tium
” olarak and
ı
ğ
ı
antik kente ili
ş
kin çevrede görebildiklerini aktarmakta ve ayr 
ı
ca gezip gördü
ğ
ü civar köyleri ile burada ya
ş
ad
ı
klar 
ı
n
ı
ı
saca dile getirmektedir. Yazar, antik kal
ı
nt
ı
lar aras
ı
nda kalesurlar 
ı
ve kap
ı
lar 
ı
, tap
ı
nak, tiyatro, su kemeri, lahit mezarlar ile sütun parçalar 
ı
ndan bahset-

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->