Welcome to Scribd. Sign in or start your free trial to enjoy unlimited e-books, audiobooks & documents.Find out more
Download
Standard view
Full view
of .
Look up keyword
Like this
2Activity
0 of .
Results for:
No results containing your search query
P. 1
Bilig_37.sayi.

Bilig_37.sayi.

Ratings: (0)|Views: 116|Likes:
Published by Ülküsel Erinç
Bilig , Türk dünyasının sosyal bilimler alanındaki birikimlerini ortaya koymak, tarihî ve güncel problemlerini bilimsel bir yaklaşımla ele almak amacıyla yayımlanan uluslararası standartlarda, hakemli dergidir. Kış/Ocak, Bahar/Nisan, Yaz/ Temmuz ve Güz/Ekim sayısı olmak üzere yılda dört defa yayımlanır. bilig'e gönderilen yazılar, önce yayın kurulunca dergi yazım ilkelerine uygunluk açısından incelenir ve uygun bulunanlar, değerlendirilmek üzere o alandaki çalışmalarıyla tanınmış iki hakeme gönderilir. Hakemlerin isimleri gizli tutulur ve raporlar beş yıl süreyle saklanır. Dergide yayınlanan yazılardaki görüşlerin sorumluluğu yazarlarına aittir.
Bilig , Türk dünyasının sosyal bilimler alanındaki birikimlerini ortaya koymak, tarihî ve güncel problemlerini bilimsel bir yaklaşımla ele almak amacıyla yayımlanan uluslararası standartlarda, hakemli dergidir. Kış/Ocak, Bahar/Nisan, Yaz/ Temmuz ve Güz/Ekim sayısı olmak üzere yılda dört defa yayımlanır. bilig'e gönderilen yazılar, önce yayın kurulunca dergi yazım ilkelerine uygunluk açısından incelenir ve uygun bulunanlar, değerlendirilmek üzere o alandaki çalışmalarıyla tanınmış iki hakeme gönderilir. Hakemlerin isimleri gizli tutulur ve raporlar beş yıl süreyle saklanır. Dergide yayınlanan yazılardaki görüşlerin sorumluluğu yazarlarına aittir.

More info:

Published by: Ülküsel Erinç on Dec 01, 2012
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

06/12/2015

pdf

text

original

 
bilig 
 
Ê
Bahar / 2006
Ê
say
ı
37: 1-11© Ahmet Yesevi Üniversitesi Mütevelli Heyet Ba
ş
kanl
ı
ğ
ı
 
Kazak Mitleri ve Mitik Efsaneleri Hakk
ı
nda
1
 
Prof. Dr.
Ş
akir
İ
BRAYEV
*
 
(Aktaran: Yard. Doç. Dr. Metin ARIKAN
**
)
Özet:
Kazak halk
ı
n
ı
n geleneksel dünya görü
ş
ü ile söz sanat
ı
n
ı
n kay-na
ğ
ı
diyebilece
ğ
imiz mitler; dünyan
ı
n yarat
ı
l
ı
ş
ı
, nelerin, nas
ı
l, neredenmeydana ç
ı
kt
ı
ğ
ı
, sebebi ve safhalar
ı
, etraf 
ı
m
ı
z
ı
ku
ş
atan çevrenin s
ı
rlar
ı
  ve özellikleri hakk
ı
nda söylenen, insano
ğ
lunun ilkel dü
ş
üncesinin so-nucu meydana gelen ola
ğ
anüstü anlatmalar, belki de inan
ı
ş
lar, anla-y
ı
ş
lar. En eski mitlerin aras
ı
nda gökyüzü cisimleri - güne
ş
, ay, y
ı
ld
ı
z vegezegenler hakk
ı
nda söylenilen mitleri gösterebiliriz. Bu türdeki mitle-rin ba
ş
l
ı
ca farkl
ı
l
ı
klar
ı
n
ı
ve çok eski olu
ş
lar
ı
n
ı
, gökyüzü cisimlerinin birzamanlar insan olarak dü
ş
ünülmesi ve onlar
ı
n birtak
ı
m sebeplerden(bazen de sebepsiz olarak) aya, güne
ş
e, y
ı
ld
ı
zlara dönü
ş
ş
olmas
ı
 
ş
eklindeki inan
ı
ş
lardan anlamak mümkündür. Kazak mitlerinin ara-s
ı
nda gökyüzü ile yerin, güne
ş
ile ay
ı
n, y
ı
ld
ı
zlar ile gezegenlerin nas
ı
lmeydana geldi
ğ
i, bunlar
ı
kimlerin yaratt
ı
ğ
ı
ile ilgili olanlar oldukça az-d
ı
r. Bunun sebebi,
ş
üphe yok ki
İ
slam dininin etkisindendir. Her
ş
eyiyaratan sadece Allah oldu
ğ
undan; ona ortak ko
ş
ma olas
ı
l
ı
ğ
ı
oldukçak
ı
s
ı
tl
ı
hâle gelmi
ş
tir. Halk
ı
n gökyüzü cisimleriyle ku
ş
at
ı
lm
ı
ş
çevrelerihakk
ı
nda anlat
ı
lan mitlerinden, onlar
ı
n yak
ı
ndan tan
ı
d
ı
klar
ı
, iç içe ya-
ş
ad
ı
klar
ı
hayat tarzlar
ı
ve geleneklerinin görüntüsünü görebilece
ğ
imizmuhakkakt
ı
r. Kazak mitlerinin, Grek, Çin, M
ı
s
ı
r mitolojileri gibi belli birsisteme ve edebî bütünlü
ğ
e sahip olan, kölelik rejimindeki yönetici veyönetilen ili
ş
kilerini de içine alan di
ğ
er mitler gibi i
ş
lenmedi
ğ
i ortayaç
ı
kmaktad
ı
r. Eski Türk boylar
ı
n
ı
n kölelik rejimini tecrübe etmemeleribuna sebep olarak gösterilebilir.
 Anahtar Kelimeler:
Kazak, Mitoloji, Mitik Efsaneler, Kozmoloji,Ritüel
Kazak halk
ı
n
ı
n geleneksel dünya görü
ş
ü ile söz sanat
ı
n
ı
n kayna
ğ
ı
diyebilece-
ğ
imiz mitler; dünyan
ı
n yarat
ı
l
ı
ş
ı
, nelerin, nas
ı
l, nereden meydana ç
ı
kt
ı
ğ
ı
,sebebi ve safhalar
ı
, etraf 
ı
m
ı
z
ı
ku
ş
atan çevrenin s
ı
rlar
ı
ve özellikleri hakk
ı
ndasöylenen, insano
ğ
lunun ilkel dü
ş
üncesinin sonucu meydana gelen ola
ğ
a-nüstü anlatmalar, belki de inan
ı
ş
lar, anlay
ı
ş
lar…
*
Ahmet Yesevi Türk Üniversitesi /TÜRK 
İ
STAN
**
Ege Üniversitesi Türk Dünyas
ı
Ara
ş
t
ı
rmalar
ı
Enstitüsü/
İ
ZM
İ
Rmetin_uluborlu@yahoo.com
 
bilig 
 ,
Bahar / 2006, say
ı
372
İ
nsanlar, etraf 
ı
n
ı
ku
ş
atan tabiat hakk
ı
nda dü
ş
ünmeyi, dü
ş
üncenin ve dilinkal
ı
pla
ş
mas
ı
yla birlikte geli
ş
tirmi
ş
tir. Dü
ş
ünme tarihi, sadece binlerce y
ı
ll
ı
ktarih süreci ile ölçülemez; bununla birlikte kendine has özellikleriyle de fark-l
ı
la
ş
ı
p, türlü türlü safhalar halinde ortaya ç
ı
kmaktad
ı
r. Bu yüzden dünyadatart
ı
ş
mas
ı
en bol sorular yuma
ğ
ı
böyle bir dü
ş
üncenin ve bu dü
ş
üncenin birebir aç
ı
k görüntüsü olarak kabul edilen mitlerin tabiat
ı
yla ilgilidir. Bu sorular
ı
nönemi, sadece mitin ne olup olmad
ı
ğ
ı
n
ı
belirlemek de
ğ
il; daha ziyade arkaikkültür insan
ı
n
ı
n “duygular
ı
ile ruhanî dünyas
ı
,
ş
ünme derecesi, alg
ı
lama ve anlay
ı
ş
lar
ı
nas
ı
l meydana geldi” gibi sorulara cevap aramak ile ili
ş
kilidir.
 
Kazak halk
ı
n
ı
n eski tarihi de bu sorular
ı
n içinde yer almal
ı
d
ı
r. Çünkü atala-r
ı
m
ı
z
ı
n geçmi
ş
devriyle duygu ve dü
ş
üncelerinin aynas
ı
durumunda olanmitler ve mitik efsaneler sözlü miraslar
ı
n
ı
n içinde oldukça büyük bir yer kap-lamaktad
ı
r. Onlar Kazaklar
ı
n türkü-ezgileri,
ş
iir-j
ı
rlar
ı
, efsaneleri gibi as
ı
rlarboyunca ruhanî az
ı
k olmakla beraber bozk
ı
r hayat
ı
n
ı
n gereksinim ve zevkle-rine göre de
ğ
i
ş
iklikler gösterip durmu
ş
tur. Bu yüzden mitler belli bir devrin,dünya görü
ş
ünün geçmi
ş
döneminin neticesi olmakla beraber tarihî- ruhanî miras olarak birçok neslin dü
ş
üncesine yerle
ş
mi
ş
; böylece meydana ç
ı
kma,geli
ş
me, ba
ş
kala
ş
ma ve baz
ı
durumlarda ise unutulma gibi olaylar
ı
ba
ş
ı
ndangeçirmi
ş
tir. Hâlihaz
ı
rda elimizdeki mitler ile mitik efsaneler bu zengin miras
ı
nsadece bir bölümüdür. Toplanamayan
ı
var, unutulan
ı
var, ba
ş
ka türleredönü
ş
eni var; nihayetinde mit zaman
ı
na denk olan klasik örneklerden pekço
ğ
u bizim devrimize sözlü olarak ula
ş
amam
ı
ş
t
ı
r. Buna ra
ğ
men bize kadarula
ş
an mitler ile mitik anlatmalar
ı
n uzunlu
ğ
una ve mazmununa bakarakonlar
ı
n tipolojik özellikleri hakk
ı
nda baz
ı
genellemeler yapabiliriz. Yeryüzündeki halklar
ı
n mitleri ilmî ara
ş
t
ı
rmalar
ı
n konusu olmaya ve tarihî –kar
ş
ı
la
ş
t
ı
rmal
ı
ı
dan de
ğ
erlendirilmeye ba
ş
layal
ı
, onlar
ı
n da türlü türlü top-lumsal-sosyal safhalar
ı
n
ı
n, tarihî tabakalar
ı
n
ı
n, türlerinin, konular
ı
ve muhte- valar
ı
n
ı
n oldu
ğ
u saptanm
ı
ş
t
ı
r. Bu görü
ş
ler aras
ı
ndan halk taraf 
ı
ndan benim-senmi
ş
olanlara dayanarak Kazak mitlerinin baz
ı
özelliklerini, ortaya ç
ı
k
ı
ş
 süreçlerini belirlemeye çal
ı
ş
mak; halk
ı
m
ı
z
ı
n ruhanî miras
ı
hakk
ı
nda bilgisahibi olmam
ı
za yard
ı
mc
ı
olacakt
ı
r.
 
Kar
ş
ı
la
ş
t
ı
rmal
ı
ara
ş
t
ı
rmalar
ı
n sonuçlar
ı
na bakt
ı
ğ
ı
m
ı
zda basit ve en eski mitleraras
ı
nda gökyüzü cisimleri - güne
ş
, ay, y
ı
ld
ı
z ve gezegenler hakk
ı
nda söyle-nilen mitleri gösterebiliriz. Bunlar
ı
n halk
ı
n aras
ı
na geni
ş
ölçüde yay
ı
lmas
ı
vemit olarak adland
ı
r
ı
lan bu anlat
ı
m türü içinde ald
ı
ğ
ı
yerin önemi
ş
undankaynaklanmaktad
ı
r:
Güne
 ş
(solar mitleri), Ay (lunar mitleri), Y 
ı
ld
ı
 z (astromitleri )
hakk
ı
nda yukar
ı
da da belirtti
ğ
imiz gibi çe
ş
it çe
ş
it ilmî terimler kal
ı
p-la
ş
m
ı
ş
t
ı
r. Bir bu kadar da bunlar hakk
ı
nda hatal
ı
iddialar ortaya at
ı
lm
ı
ş
t
ı
r.Bu tür mitlerin farkl
ı
l
ı
klar
ı
n
ı
ve çok eski olu
ş
lar
ı
n
ı
, gökyüzü cisimlerinin birzamanlar insan olarak dü
ş
ünülmesi ve onlar
ı
n birtak
ı
m sebeplerden (bazen
 
İ
 brayev,
 Kazak Mitleri ve Mitik Efsaneleri Hakk 
ı
nda
3
de sebepsiz olarak) aya, güne
ş
e, y
ı
ld
ı
zlara dönü
ş
ş
olmas
ı
 
ş
eklindeki ina-n
ı
ş
lardan anlamak mümkündür. Baz
ı
mitlerde onlar günümüze kadar hâlâinsan olarak anlat
ı
la gelmi
ş
tir. Kazak mitlerinde insanlar
ı
n ne sebeple aya,güne
ş
e ve y
ı
ld
ı
za dönü
ş
ğ
ü hakk
ı
nda bir bilgi yoktur; ama onlar
ı
n hâlâinsanlar
ı
n görevlerini yapmaya devam ettikleri aç
ı
k olarak ifade edilmekte-dir. Mesela; Jetikarak
ş
ı
3
(yedi y
ı
ld
ı
z- yedi harami) Arkan y
ı
ld
ı
zlar
ı
vas
ı
tas
ı
ylaTemirkaz
ı
k’a ba
ğ
l
ı
olan Akbozat ile Kökbozat’
ı
yakalamak için her gece ara vermeden atlar
ı
yla uzaktan dola
ş
ı
p pusu kurar. Tan
ı
ş
ı
klar
ı
yla beraber h
ı
r-s
ı
zlar da saklanm
ı
ş
olmaktad
ı
rlar. Kuzey kutbuna yak
ı
n bir yere yerle
ş
mi
ş
 oldu
ğ
undan Demir Kaz
ı
k sanki her zaman ayn
ı
yerde duruyormu
ş
gibi görü-nür; bununla beraber di
ğ
er y
ı
ld
ı
zlar dünyan
ı
n dönü
ş
üne ba
ğ
l
ı
olarak devam-l
ı
hareket halindeymi
ş
gibi görünürler. Akbozat ile Kökbozat y
ı
ld
ı
zlar
ı
Demir-kaz
ı
k’
ı
n etraf 
ı
nda ve ona yak
ı
n olarak dola
ş
ı
rlar. Jeti Karak
ş
ı
’n
ı
n ise uza
ğ
ı
n-dan geçerler. Y
ı
ld
ı
zlar
ı
n mitlerde anlat
ı
lan bu tür hareketlerine bakarak bahsigeçen mitleri yaratan atalar
ı
m
ı
z
ı
n onlar
ı
insan olarak dü
ş
ündükleri aç
ı
kçaortaya ç
ı
kmaktad
ı
r. Ay ile güne
ş
i ikiz olan birer güzel k
ı
z; ablal
ı
karde
ş
li iki k
ı
z karde
ş
, k
ı
z ileerkek iki karde
ş
olarak tasvir eden mitlerin önemi; “onlar bir zamanlar insan-d
ı
ş
eklindeki inanc
ı
ı
kça ortaya koymas
ı
ndan kaynaklanmaktad
ı
r. Güne
ş
 
ı
ş
ı
klar
ı
n
ı
n keskinli
ğ
ini, onun inatç
ı
ve kaba olu
ş
uyla; ay
ı
ş
ı
ğ
ı
n
ı
n halsizli
ğ
ini,keskin olmay
ı
ş
ı
n
ı
ise onun yumu
ş
ak karakterli olmas
ı
yla ili
ş
kilendirip anlat-mak da onlar
ı
n insan olarak alg
ı
land
ı
klar
ı
n
ı
ispat etmektedir. Anlat
ı
lan birmite göre; Ay ile Güne
ş
çok güzel olan iki k
ı
zm
ı
ş
. Birbirlerinin güzelliklerinik
ı
skand
ı
klar
ı
ndan güne
ş
bir gün ay
ı
n yüzünü t
ı
rnaklam
ı
ş
. Bu yüzden ay
ı
nyüzünde lekeler olu
ş
mu
ş
. Önceleri hiç birbirlerinden ayr
ı
lmayan bu iki güzelk
ı
z, bu olaydan sonra hiç bir araya gelmemi
ş
ler. Bir ba
ş
ka mit ise
ş
öyledir:
ı
z
ı
n üvey annesi k
ı
z
ı
bir gece su almas
ı
için kovayla göle göndermi
ş
(
İ
na-n
ı
ş
lara göre gece su almaya gidilmezmi
ş
).
ı
z göle vard
ı
ğ
ı
nda yak
ı
ş
ı
kl
ı
birdelikanl
ı
görmü
ş
ve ona a
ş
ı
k olmu
ş
. Me
ğ
er o görünen, ay
ı
n su üzerine dü
ş
enaksiymi
ş
.
ı
z Ay’a yalvar
ı
p kendisini de götürmesini istemi
ş
. Ayla evlenipgökyüzüne ç
ı
km
ı
ş
. Elinde kova tutan k
ı
z görüntüsünü ay yüzeyinde görmekde bu vakitten sonra mümkün olmu
ş
. Bu mitlerin hepsinde de gökyüzü ci-simlerinin insan olarak alg
ı
land
ı
klar
ı
a
ş
ikard
ı
r.Genel olarak dünyan
ı
n; onun içinde gökyüzü ve yeryüzü cisimlerinin yarat
ı
-
l
ı
ş
lar
ı
ile ilgili anlat
ı
lan mitler, mitik dü
ş
üncenin bir sonraki merhâlesi olarakbilim alemince kabul edilmektedir. Kültürel bak
ı
mdan geri olan toplumlardadünyan
ı
n yarat
ı
l
ı
ş
ı
ile ilgili olan mitlere pek fazla rastlan
ı
lmaz; hatta hemenhemen hiç görülmez demek de mümkündür.
 Kozmogonik mitler 
olarak ad-land
ı
r
ı
lan bu tür anlatmalar
ı
n kökleri, bizi ku
ş
atan âlemin ne zaman, nas
ı
l vekim taraf 
ı
ndan yarat
ı
ld
ı
ğ
ı
gibi sorulara cevap aranmas
ı
na kadar gitmektedir.

Activity (2)

You've already reviewed this. Edit your review.
1 thousand reads
1 hundred reads

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->