Welcome to Scribd, the world's digital library. Read, publish, and share books and documents. See more
Download
Standard view
Full view
of .
Look up keyword
Like this
3Activity
0 of .
Results for:
No results containing your search query
P. 1
Bilig_42.sayi.

Bilig_42.sayi.

Ratings: (0)|Views: 183 |Likes:
Published by Ülküsel Erinç
Bilig , Türk dünyasının sosyal bilimler alanındaki birikimlerini ortaya koymak, tarihî ve güncel problemlerini bilimsel bir yaklaşımla ele almak amacıyla yayımlanan uluslararası standartlarda, hakemli dergidir. Kış/Ocak, Bahar/Nisan, Yaz/ Temmuz ve Güz/Ekim sayısı olmak üzere yılda dört defa yayımlanır. bilig'e gönderilen yazılar, önce yayın kurulunca dergi yazım ilkelerine uygunluk açısından incelenir ve uygun bulunanlar, değerlendirilmek üzere o alandaki çalışmalarıyla tanınmış iki hakeme gönderilir. Hakemlerin isimleri gizli tutulur ve raporlar beş yıl süreyle saklanır. Dergide yayınlanan yazılardaki görüşlerin sorumluluğu yazarlarına aittir.
Bilig , Türk dünyasının sosyal bilimler alanındaki birikimlerini ortaya koymak, tarihî ve güncel problemlerini bilimsel bir yaklaşımla ele almak amacıyla yayımlanan uluslararası standartlarda, hakemli dergidir. Kış/Ocak, Bahar/Nisan, Yaz/ Temmuz ve Güz/Ekim sayısı olmak üzere yılda dört defa yayımlanır. bilig'e gönderilen yazılar, önce yayın kurulunca dergi yazım ilkelerine uygunluk açısından incelenir ve uygun bulunanlar, değerlendirilmek üzere o alandaki çalışmalarıyla tanınmış iki hakeme gönderilir. Hakemlerin isimleri gizli tutulur ve raporlar beş yıl süreyle saklanır. Dergide yayınlanan yazılardaki görüşlerin sorumluluğu yazarlarına aittir.

More info:

Published by: Ülküsel Erinç on Dec 01, 2012
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

11/18/2013

pdf

text

original

 
 bilig
 
Ê
Yaz / 2007
Ê
say
ı
42: 1-33© Ahmet Yesevi Üniversitesi Mütevelli Heyet Ba
ş
kanl
ı
ğ
ı
 
Ortaça
ğ
Anadolu Türk MimariBezemesinde Vakvak Üslubu
Dr. Turgay YAZAR
*
 
Özet:
Ortaça
ğ
Anadolu Türk mimarisinde k
ı
 vr
ı
m dal ve yapraklara ek-lenen insan veya hayvan ba
ş
lar
ı
ya da figürlerinden olu
ş
an bir grupbezeme, baz
ı
ara
ş
t
ı
rmac
ı
larca
Ş
amanizm, eski Türk dini, on iki hayvan-l
ı
takvim, burç hayvanlar
ı
veya Türk mitolojisinde yer alan hayvanlarlaili
ş
kilendirilerek aç
ı
klan
ı
r. Ortaça
ğ
Anadolu Türk sanat
ı
nda 13. yüzy
ı
l
ı
nortalar
ı
ndan itibaren yayg
ı
nla
ş
an bu bezemeler,
Ş
amanizm, burç veyatakvim hayvanlar
ı
yla ili
ş
kili olmay
ı
p Vakvak ad
ı
verilen bir a
ğ
ac
ı
n üs-lupla
ş
t
ı
r
ı
larak mimari bezemeye aktar
ı
lan örnekleridir. Hint Okyanu-su’ndaki adalardan biri oldu
ğ
una inan
ı
lan Vakvak Adas
ı
’nda yeti
ş
en ve bulundu
ğ
u adaya ad
ı
n
ı
da veren Vakvak A
ğ
ac
ı
, dallar
ı
n
ı
n uçlar
ı
  veya meyveleri insan ya da hayvan
ş
eklinde olan ve vak vak
ş
eklindeses ç
ı
karan efsanevi bir a
ğ
açt
ı
r. Vakvak A
ğ
ac
ı
’ndan geli
ş
en ve mimaribezeme d
ı
ş
ı
nda kitap, seramik, maden, cam, ah
ş
ap, kuma
ş
ve hal
ı
gibidi
ğ
er sanat dallar
ı
nda da yayg
ı
n olarak kullan
ı
lan bu bezeme türününbir üslup oldu
ğ
u 16. yüzy
ı
la ait bir kaynak taraf 
ı
ndan da do
ğ
rulan
ı
r.Bu nedenle k
ı
 vr
ı
m dal ve yapraklara eklenen insan veya hayvan ba
ş
la-r
ı
ya da figürlerden olu
ş
an bu bezemeleri,
Ş
amanizm, burç veya tak- vim hayvanlar
ı
yla ili
ş
kilendirilmek yerine bir bezeme üslubu olarak de-
ğ
erlendirilmek gerekir.
 Anahtar Kelimeler:
Vakvak Adas
ı
, Vakvak A
ğ
ac
ı
, Konu
ş
an A
ğ
aç,Vakvak Üslubu, Anadolu Türk mimarisi, mimari bezeme
Bu çal
ı
ş
man
ı
n konusunu, Ortaça
ğ
Anadolu Türk mimarisinde k
ı
 vr
ı
m dal veyapraklara eklenen insan veya hayvan ba
ş
lar
ı
ya da figürlerinden olu
ş
anbezemeler olu
ş
turmaktad
ı
r.
1
Anadolu Türk mimarisinde 13. yüzy
ı
l
ı
n ortala-r
ı
ndan itibaren yayg
ı
nla
ş
an ve gerçeküstü bir anlay
ı
ş
ı
n ürünü olan bu beze-meler, birçok ara
ş
t
ı
rmac
ı
taraf 
ı
ndan figürleri esas alan bir bak
ı
ş
la
Ş
amanizm,eski Türk dini, on iki hayvanl
ı
takvim, burç hayvanlar
ı
veya Türk mitolojisin-de yer alan hayvanlarla ili
ş
kilendirilerek aç
ı
klanm
ı
ş
t
ı
r. Çal
ı
ş
mam
ı
zda konu,bugüne kadarki yakla
ş
ı
mlardan farkl
ı
olarak, figürler esas al
ı
nmadan incele-necek ve bu bezemelerin “Vakvak” veya “Vak” ad
ı
verilen bir bezeme üslu-bu oldu
ğ
u savunulacakt
ı
r. Konunun de
ğ
erlendirilmesinde, Türk ve
İ
slam
* Cumhuriyet Üniversitesi, Fen- Edebiyat Fakültesi, Sanat Tarihi Bölümü / S
İ
VAStyazar@cumhuriyet.edu.tr
 
 bilig
 ,
Yaz / 2007, say
ı
422
sanat
ı
nda 9. yüzy
ı
ldan 19. yüzy
ı
la kadar görülen bu bezemelerin aç
ı
klay
ı
c
ı
 olaca
ğ
ı
n
ı
ş
ündü
ğ
ümüz örnekleri kullan
ı
lacakt
ı
r.Ortaça
ğ
Anadolu Türk sanat
ı
nda bu tür bezemeye sahip bilinen en erkentarihli örnek, Kayseri-Sivas kervan yolu üzerindeki Karatay Han
ı
’d
ı
r. Han
ı
n,Vezir Celaleddin Karatay taraf 
ı
ndan 1240-1241 y
ı
l
ı
nda in
ş
a ettirilen avlutaçkap
ı
s
ı
n
ı
ku
ş
atan içteki bordüründe, rumilerin olu
ş
turdu
ğ
u çerçeveler için-de, rumilere ba
ğ
l
ı
, cepheden tasvir edilmi
ş
bir bo
ğ
a
1
ve palmeti and
ı
r
ı
r biryaprak üzerine i
ş
lenmi
ş
insan ba
ş
ı
vard
ı
r
(Resim 1).
Taçkap
ı
ni
ş
inin do
ğ
usun-da, alttaki panolardan d
ı
ş
takinde ise, alt k
ı
sm
ı
nda s
ı
rt s
ı
rta iki siren figürübulunan rumi çiftinin birle
ş
en tepe yapraklar
ı
üzerinde bir insan ba
ş
ı
yeralmaktad
ı
r
(Resim 2).
 
 Resim 1-2
. Karatay Han (1240-1241), avlu taçkap
ı
 s
ı
(Öney 2002).
Bu bezemelerden bordürdeki bo
ğ
a ve insan ba
ş
ı
burç, gezegen, maske (Öney1970: 85; Çayc
ı
2002: 44) veya birlikte ele al
ı
narak güç imgesi (Gündüz 2002:296-297), taçkap
ı
ni
ş
inin do
ğ
usunda bulunan panodaki insan ba
ş
ı
ise koruyu-cu maske, t
ı
ls
ı
m veya muska olarak de
ğ
erlendirilmi
ş
tir (Öney 1968: 29).
İ
kinci örnek Selçuklu veziri Sahip Ata Fahreddin Ali taraf 
ı
ndan 1271 y
ı
l
ı
ndaSivas’ta in
ş
a ettirilen Gök Medrese’dir. Medresenin giri
ş
kap
ı
s
ı
kemerinin üzen-gi ta
ş
lar
ı
üzerindeki yaprak biçimli iki madalyon içinde, madalyonlar
ı
n yüzeyinidolduracak
ş
ekilde k
ı
 vr
ı
lan bir dala ba
ğ
l
ı
dokuzar hayvan ba
ş
ı
vard
ı
r. Figürlerprofilden tasvir edilmi
ş
tir. Baz
ı
lar
ı
tahrip olan bu figürlerden ejder, y
ı
lan, at,koyun, kartal, aslan veya kaplan, fil ve köpek çok kesin olmasa da, te
ş
his edilir.Di
ğ
er figürün hangi hayvana ait oldu
ğ
u belirsizdir
(Resim 3-4).
 Bir çok ara
ş
t
ı
rmac
ı
bu figürleri, baz
ı
lar
ı
n
ı
n on iki hayvanl
ı
takvimde yer al-mas
ı
nedeniyle takvim hayvanlar
ı
yla ili
ş
kilendirir.
2
Figürleri takvim hayvanla-r
ı
yla ili
ş
kilendirmeyen ara
ş
t
ı
rmac
ı
lar ise; bunlar
ı
n Türk mitolojisinde yayg
ı
nolarak bulunan hayvanlar oldu
ğ
u (Roux 1978: 239-243, 248) veya eski bir
 
Yazar,
Ortaça
 ğ 
Anadolu Türk Mimari Bezemesinde Vakvak Üslubu
3
 
gelene
ğ
in devam
ı
olarak sadece bezeme amac
ı
yla yap
ı
ld
ı
klar
ı
n
ı
belirtmi
ş
ler-dir (Ünal 1982: 102).
 Resim 3-4.
Sivas Gök Medrese (1271), giri
 ş
kap
ı
 s
ı
, kemer üzengileri.
Takvim hayvanlar
ı
de
ğ
i
ş
mekle birlikte; s
ı
çgan (s
ı
çan), ud (bo
ğ
a-s
ı
ğ
ı
r), bars(pars, kaplan veya aslan), tav
ı
ş
gan (tav
ş
an), lu (ejder), y
ı
lan, yond (at), koy(koyun), biçin (maymun), taguk (tavuk), it (köpek) ve tonguz (domuz) danolu
ş
ur (Turan 2004: 33). Görülece
ğ
i gibi takvimi olu
ş
turan hayvanlardandördü bu panolardaki figürlerde yoktur. Baz
ı
ara
ş
t
ı
rmac
ı
lar
ı
n belirtti
ğ
i gibi;kemerin bugün k
ı
r
ı
k olan kilit ta
ş
ı
nda takvimin eksik hayvanlar
ı
n
ı
n bulunabi-lece
ğ
i kabul edilse bile, filin
3
oniki hayvanl
ı
takvimde olmamas
ı
, figürleritakvim hayvanlar
ı
yla ili
ş
kilendirerek aç
ı
klamay
ı
zorla
ş
t
ı
r
ı
r. E
ğ
er burada tak- vim hayvanlar
ı
tasvir edilmi
ş
se, takvimde olmayan hayvanlara neden yer verildi
ğ
i veya hayvanlar
ı
n tümünün neden resmedilmedi
ğ
i gibi sorular ce- vapland
ı
r
ı
lmal
ı
d
ı
r.Bu tür bezemenin bulundu
ğ
u di
ğ
er bir yap
ı
,
İ
lhanl
ı
Veziri
Ş
emseddinCüveyni taraf 
ı
ndan 1271-1272 y
ı
llar
ı
nda Sivas’ta in
ş
a ettirilen Çifte MinareliMedrese’dir.
4
Medresenin taçkap
ı
ni
ş
ini ku
ş
atan zencerek
ş
eklinde birbirineörülen bitkisel
ş
erit içinde, rumilerin aras
ı
na gizlenmi
ş
bir bal
ı
k figürü görülür
(Resim 5).
 Resim 5.
Sivas Çifte Minareli Medrese (1271-1272),taçkap
ı
y
ı
d
ı
 ş
tan ku
 ş
atan bordür (H. Karama
 ğ 
aral
ı
Ar 
 ş
ivi
 ).

Activity (3)

You've already reviewed this. Edit your review.
1 thousand reads
1 hundred reads
urbanomadic liked this

You're Reading a Free Preview

Download
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->