Welcome to Scribd, the world's digital library. Read, publish, and share books and documents. See more
Download
Standard view
Full view
of .
Save to My Library
Look up keyword
Like this
3Activity
0 of .
Results for:
No results containing your search query
P. 1
Bilig_48.sayi.

Bilig_48.sayi.

Ratings: (0)|Views: 127 |Likes:
Published by Ülküsel Erinç

Bilig , Türk dünyasının sosyal bilimler alanındaki birikimlerini ortaya koymak, tarihî ve güncel problemlerini bilimsel bir yaklaşımla ele almak amacıyla yayımlanan uluslararası standartlarda, hakemli dergidir. Kış/Ocak, Bahar/Nisan, Yaz/ Temmuz ve Güz/Ekim sayısı olmak üzere yılda dört defa yayımlanır. bilig'e gönderilen yazılar, önce yayın kurulunca dergi yazım ilkelerine uygunluk açısından incelenir ve uygun bulunanlar, değerlendirilmek üzere o alandaki çalışmalarıyla tanınmış iki hakeme gönderilir. Hakemlerin isimleri gizli tutulur ve raporlar beş yıl süreyle saklanır. Dergide yayınlanan yazılardaki görüşlerin sorumluluğu yazarlarına aittir.

Bilig , Türk dünyasının sosyal bilimler alanındaki birikimlerini ortaya koymak, tarihî ve güncel problemlerini bilimsel bir yaklaşımla ele almak amacıyla yayımlanan uluslararası standartlarda, hakemli dergidir. Kış/Ocak, Bahar/Nisan, Yaz/ Temmuz ve Güz/Ekim sayısı olmak üzere yılda dört defa yayımlanır. bilig'e gönderilen yazılar, önce yayın kurulunca dergi yazım ilkelerine uygunluk açısından incelenir ve uygun bulunanlar, değerlendirilmek üzere o alandaki çalışmalarıyla tanınmış iki hakeme gönderilir. Hakemlerin isimleri gizli tutulur ve raporlar beş yıl süreyle saklanır. Dergide yayınlanan yazılardaki görüşlerin sorumluluğu yazarlarına aittir.

More info:

Published by: Ülküsel Erinç on Dec 01, 2012
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

04/13/2014

pdf

text

original

 
bilig 
 
Kış / 2009
sayı 48: 1-12© Ahmet Yesevi Üniversitesi Mütevelli Heyet Başkanlığı
Altay Tuvalar
ı
- Altaylarda Unutulmu
ş
Bir Türk Halk
ı
 
İ
brahim Ahmet Aydemir
 
Özet:
Bir disiplin olarak Türkoloji, sadece Türk dillerin ara
ş
t
ı
r
ı
lmas
ı
n
ı
 de
ğ
il, ayn
ı
zamanda Türk halklar
ı
n
ı
n tarihini, men
ş
eini, dini inan
ı
ş
lar
ı
-n
ı
, maddi-manevi kültürünü ve sosyoekonomik yap
ı
s
ı
n
ı
ara
ş
t
ı
rmay
ı
dakapsamaktad
ı
r. Bu ba
ğ
lamda büyük küçük bütün Türk halklar
ı
n
ı
n ta-rihleri ve maddi kültür varl
ı
klar
ı
bilimsel veriler ve ölçütler dikkate al
ı
-narak ara
ş
t
ı
r
ı
lmal
ı
ve irdelenmelidir.
İş
te biz bu makalede, Do
ğ
u Altay-lar’da bugünkü Mo
ğ
olistan’
ı
n bat
ı
s
ı
nda ya
ş
ayan küçük bir Tuva gru-bunu konu edindik. Altay Tuvalar
ı
olarak da adland
ı
r
ı
lan bu grup, ba
ş
-ta Tuva Cumhuriyeti Tuvalar
ı
olmak üzere di
ğ
er Tuva gruplar
ı
ndançok uzun y
ı
llar ayr
ı
kalm
ı
ş
lard
ı
r. Bu ayr
ı
kal
ı
ş
ı
n ve isole bir hayat sürü-
ş
ün de neticesi olarak Altay Tuvalar
ı
n
ı
n bugün kendine has dili, tarihi, ve kültürü olu
ş
mu
ş
tur. Bu makalede öncelikle Altay Tuvalar
ı
n
ı
n tarihi,kökeni, dili, dini ve maddi kültürü ön plana ç
ı
kar
ı
lm
ı
ş
t
ı
r. Bunlar ortayakonulurken bir taraftan da Altay Tuvalar
ı
n
ı
n halihaz
ı
rdaki durumlar
ı
daen son bilimsel veriler dikkate al
ı
narak betimlenmeye çal
ı
ş
ı
lm
ı
ş
t
ı
r.
 Anahtar Kelimeler:
Tuvalar, Altay Tuvalar
ı
, Mo
ğ
olistan Tuvalar
ı
,Güney Sibirya Türk Halklar
ı
.
Giri
ş
 
Tuvalar, Güney Sibirya’da ya
ş
ayan ve kendilerini
ı
va/D
ı
va
olarak adland
ı
-ran küçük bir Türk halk
ı
d
ı
r. Tuvalar
ı
n büyük ço
ğ
unlu
ğ
u, bugünkü RusyaFederasyonu’na ba
ğ
l
ı
Özerk Tuva Cumhuriyeti’nde
1
ya
ş
amaktad
ı
r ve en son verilere göre say
ı
lar
ı
yakla
ş
ı
k 200.000’dir (Boeschoten 1998: 14). Dahaönceki birçok kaynakta
Soyon
,
Soyot 
,
Uryankay
,
Urjanhajci
olarak tan
ı
mla-nan Tuvalar
ı
n etnik olu
ş
umunda, Türk oldu
ğ
u kadar Samoyed, Kett ve Mo-
ğ
ol unsurlar
ı
n
ı
n katk
ı
s
ı
vard
ı
r (Golden 2006: 496). Menges’e göre bugünküTuvalar, Çin’de 581-618 y
ı
llar
ı
aras
ı
nda hüküm süren
Su
ė
hanedan
ı
zama-n
ı
nda K 
ı
rg
ı
zlar
ı
n do
ğ
usunda, Baykal gölünün güneyinde ve Uygurlar
ı
n kuze-yinde ya
ş
am
ı
ş
olan ve Çin kaynaklar
ı
nda
 Du-bo
(Tuba) olarak geçen halk
ı
ntorunlar
ı
d
ı
r (Menges 1959b: 90). Türklerin Güney Sibirya’ya ilk geli
ş
leri,Mo
ğ
ol hükümdar
ı
Timuçin (Temücin) zaman
ı
nda, yani 12. yüzy
ı
l
ı
n ikinciyar
ı
s
ı
ndad
ı
r (Menges 1963: 75). Etnik köken itibariyle
Güney Samoyed-
 
*
Uluda
ğ
Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyat
ı
Bölümü / BURSAaydemirahmet@aol.com
 
bilig 
 ,
Kış / 2009, sayı 482
lerden
(Süd-Samojeden) olduklar
ı
tahmin edilen Tuvalar
ı
n kesin olarakTürkle
ş
meleri ise, 19. yüzy
ı
l
ı
n ortalar
ı
na rastlamaktad
ı
r (Menges 1959b: 91,1963: 79). Bu dönem, ayn
ı
zamanda bölgede Rus istilalar
ı
n
ı
n ve Rusla
ş
t
ı
rmapolitikalar
ı
n
ı
n ba
ş
lad
ı
ğ
ı
bir dönemdir. Bugün Tuvalar
ı
n a
ğ
ı
rl
ı
kl
ı
olarak ya
ş
a-d
ı
ğ
ı
Tuva Cumhuriyeti, Yenisey
ı
rma
ğ
ı
ile onun yan kollar
ı
olan
 Biy-Hem
ve
 Kaa-Hem
 
ı
rmaklar
ı
n
ı
n kavu
ş
tuklar
ı
havzada yer almaktad
ı
r. Bu bölge, gü-neyde Tannu-Ola, bat
ı
da Altay Da
ğ
lar
ı
, kuzeybat
ı
da ve kuzeydo
ğ
uda iseSayan S
ı
rada
ğ
lar
ı
’nca çevrilidir.Tuva Cumhuriyeti d
ı
ş
ı
nda Tuvalar’a, Mo
ğ
olistan’
ı
n bat
ı
s
ı
ile kuzeybat
ı
s
ı
nda ve Çin’in kuzeybat
ı
s
ı
ndaki
Ş
incan (Xinjiang) bölgesinde rastlanmaktad
ı
r(Menges 1959b: 91-92). Mo
ğ
olistan’da say
ı
lar
ı
yakla
ş
ı
k 6.000 olan Tuvalar
ı
nbüyük bir bölümü, ülkenin en bat
ı
s
ı
ndaki
 Bayan Ölgiy
,
 Hovd
 ve
Uvs
illerindeya
ş
amaktad
ı
r.
 Bayan Ölgiy
iline ba
ğ
l
ı
 
Sengel
(
Cengel
) kasabas
ı
nda ya
ş
ayanTuvalar,
 Altay Tuvalar 
ı
olarak adland
ı
r
ı
lmaktad
ı
r (Taube 1981a: 35, 1996:213). 1960’l
ı
y
ı
llarda yakla
ş
ı
k 2.400 olan Altay Tuvalar
ı
n
ı
n say
ı
s
ı
, 1970’liy
ı
llarda de
ğ
i
ş
ik nedenlerle ya
ş
anan göçler yüzünden 1980’li y
ı
llar
ı
n ba
ş
ı
nda1.300’e kadar dü
ş
ş
tür (Taube 1987: 100). Bu göçlerin sebepleri aras
ı
nda,Kazaklarla ya
ş
anan sorunlar, bölgedeki ekonomik s
ı
k
ı
nt
ı
lar ve i
ş
sizlik say
ı
la-bilir. Sengel’den Mo
ğ
olistan’
ı
n iç bölgelerine do
ğ
ru ya
ş
anan göç, 1985’tenitibaren durmu
ş
tur. Göç eden ailelerin zamanla geri dönmeleriyle, bölgedekiTuvalar
ı
n say
ı
s
ı
tekrar artmaya ba
ş
lam
ı
ş
t
ı
r. 1994 y
ı
l
ı
nda, özellikle bölgede ilkTuvaca e
ğ
itim veren bir okulun aç
ı
lmas
ı
ndan sonra 30 aile bütün sürüleriylebirlikte Sengel’e geri dönmü
ş
tür. Yine 1995 y
ı
l
ı
n
ı
n ba
ş
lar
ı
nda 30 aile dahabölgeye geri dönmü
ş
tür. Taube’ye göre bu dönü
ş
ün esas sebebi, Mo
ğ
olis-tan’da da kendini hissettiren „Perestroika“ politikas
ı
d
ı
r (1996: 223). En son verilere göre günümüzde Sengel’de ya
ş
ayan Tuvalar
ı
n say
ı
s
ı
, yakla
ş
ı
k olarak2.400’dür (Johanson 2001: 26).Mo
ğ
olistan’
ı
n kuzeyindeki
 Hövsgöl
bölgesinin kuzeybat
ı
s
ı
nda ya
ş
ayan, ken-dilerini
 Duha
(
 Ducha
) olarak adland
ı
ran ve kom
ş
ular
ı
Mo
ğ
ollarca
Tsaatan
 (geyik yeti
ş
tiricisi) olarak nitelendirilen küçük bir Tuva grubu daha vard
ı
r kibunlar
ı
n say
ı
s
ı
yakla
ş
ı
k olarak 200-250’dir. Bunlar
ı
n d
ı
ş
ı
nda Tuvalar
ı
n ya
ş
a-d
ı
ğ
ı
bir ba
ş
ka ülke de Çin’dir. Çin’in kuzeybat
ı
s
ı
ndaki
Ş
incan (Xinjiang)Özerk Uygur Cumhuriyeti’nde ya
ş
ayan ve say
ı
lar
ı
en son verilere göre yakla-
ş
ı
k 3.000 olan Tuvalar, bilimsel çevrelerde genelde
Cungar Tuvalar 
ı
(
 Jungar-Tuwiner 
) olarak bilinmektedir. Ayn
ı
zamanda Kazakistan
ı
n do
ğ
usundaki Altay bölgesinde de baz
ı
küçük Tuva gruplar
ı
ya
ş
amaktad
ı
r.
Sengel
kasabas
ı
, Mo
ğ
olistan’
ı
n en bat
ı
s
ı
nda
 Hovd
 
ı
rma
ğ
ı
ile onun yan kollar
ı
 olan
Godan
,
 Xara: t 
ı
 /Xarang 
ı
ı
ve
 Aq-Hem
 
ı
rmaklar
ı
n
ı
n kavu
ş
tu
ğ
u bir havza-
 
 Aydemir,
 Altay Tuvaları – Altaylar’da Unutulmuş Bir Türk Halkı
3
da yer almaktad
ı
r. Burada ya
ş
ayan Altay Tuvalar
ı
n
ı
, gerek kültürü gereksefolkloru ve etnografik yap
ı
s
ı
yla etrafl
ı
ca bilim alemine tan
ı
tan, Leipzig Üni- versitesi Mo
ğ
ol Dili ve Edebiyat
ı
uzman
ı
Dr. Erika Taube olmu
ş
tur.Taube’nin bu bilimsel serüveni, 1960’l
ı
y
ı
llarda Leipzig Üniversitesi AlmanDili Edebiyat
ı
Bölümü’nde okuyan ve ayn
ı
zamanda kendisi de bir AltayTuvas
ı
olan Galsan Çinag’la bir tesadüf sonucu tan
ı
ş
mas
ı
yla ba
ş
lar.
2
Dahasonralar
ı
Taube, Galsan Çinag’
ı
n da yard
ı
m ve rehberli
ğ
inde folklorik veetnografik malzeme derlemek üzere Sengel bölgesine gitmi
ş
, de
ğ
i
ş
ik aral
ı
klar-la o bölgede kalm
ı
ş
, Tuvalar aras
ı
nda ya
ş
am
ı
ş
, dostluklar edinmi
ş
, Tuvacaö
ğ
renmi
ş
tir. 1966, 1967, 1969 ve 1982 y
ı
llar
ı
nda bölgede yapm
ı
ş
oldu
ğ
udört ayr
ı
saha ara
ş
t
ı
rmas
ı
nda, Altay Tuvalar
ı
n
ı
n etnografya ve folklorunaili
ş
kin çok hacimli say
ı
labilecek bir malzeme derlemi
ş
tir. Derlenen bu malze-meler, ço
ğ
unlukla masallardan olu
ş
makta olup, bunlar aras
ı
nda ayn
ı
zaman-da sözlü gelenek ürünü birçok halk
ş
iiri (bilmece,
ş
ark
ı
, a
ğ
ı
t vb.) de yer al-maktad
ı
r.Bayan Taube taraf 
ı
ndan yaz
ı
ya geçirilen ve transkripsiyonu yap
ı
lan metinle-rin ilk bölümü,
Tuwinische Folkloretexte aus dem Altai (Cengel /Westmon- golei): Kleine Formen
ad
ı
yla
 
tek ciltlik bir kitap olarak
Ş
ubat 2008’deHarrassowitz yay
ı
nevinde bas
ı
lm
ı
ş
t
ı
r. Tamamen etnografik ve folklorik amaç-larla derlenen bu malzemeler, ayn
ı
zamanda gerek Türkçenin ve gerekseTuvacan
ı
n fonetik, morfolojik ve sözdizimsel aç
ı
dan betimlenmesinde mutla-ka de
ğ
erlendirilmesi gereken metinler olmas
ı
hasebiyle de büyük bir önemta
ş
ı
maktad
ı
r. Bunun yan
ı
nda bu metinler, Güney Sibirya’daki de
ğ
i
ş
ik dillerba
ğ
lam
ı
nda gündeme gelen ikidillilik ve dil etkile
ş
imi aç
ı
s
ı
ndan da de
ğ
erlen-dirilmesi gereken e
ş
siz bir malzeme niteli
ğ
indedir. Zira Sengel’deki AltayTuvalar
ı
, kendi anadilleri Tuvacan
ı
n yan
ı
s
ı
ra, e
ğ
itim dili ve resmi dil olarakKazakça (veya Mo
ğ
olca) ve devlet dili olarak da Mo
ğ
olca kullanmak duru-mundad
ı
rlar. Altay Tuvalar
ı
, kendi aralar
ı
nda iki gruba ayr
ı
l
ı
rlar:
 Moncak
veya
Gök Moncak
(Boncuk/Gök Boncuk) ve
Soyot 
(
Soyon
); ikinci grup da kendi ara-s
ı
nda
 Ak Soyot 
ve
 Xara Soyot 
olmak üzere yine iki alt gruba ayr
ı
l
ı
r (Taube1978: 318). Mo
ğ
ollar taraf 
ı
ndan genelde
Uryanhay
(Urjanchaj) olarak ad-land
ı
r
ı
lan Altay Tuvalar
ı
, her ne kadar kendilerini Uryanhaylarla akrabahissetseler ve kültürel alanda büyük bir benzerlik gösterseler de, Mo
ğ
olcan
ı
nbelli bir lehçesini konu
ş
an Uryanhaylardan kendilerini kesin olarak ay
ı
r
ı
rlar ve bu ayr
ı
m konusunda da kesin olarak
ı
srarc
ı
d
ı
rlar.Sengel’deki Tuvalar, ayn
ı
zamanda yine bir Türk halk
ı
olan ve say
ı
lar
ı
böl-gedeki toplam nüfusun üçte ikisini olu
ş
turan Kazaklarla do
ğ
rudan bir kom
ş
u-

Activity (3)

You've already reviewed this. Edit your review.
1 thousand reads
1 hundred reads
Gulsen Ulker liked this

You're Reading a Free Preview

Download
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->