• Embed Doc
  • Copy Link
  • Readcast
  • Collections
  • CommentGo Back
 
Μπορεί να υπάρξει ένα σταθερό σύστημα προσανατολισμού στονραγδαία μεταβαλλόμενο σύγχρονο κόσμο μας;
Τρίτη, 27 Ιανουάριος 2009 08:36
του Θεόδωρου Ζιάκα
Η ομιλία μου θα είναι μια άσκηση προσανατολισμού στον ραγδαίαμεταβαλλόμενο σύγχρονο κόσμο. Δεν θέλω να συγκρατήσετελεπτομέρειες. Μόνο τρεις λέξεις. Κι αν όχι το νόημα των λέξεων,τουλάχιστο το ερώτημα για τη σημασία τους, ένα ερώτημα που (σας το λέωπροκαταβολικά) θα έπρεπε να μας συνοδεύει σε όλη τη ζωή. Οι λέξειςαυτές είναι: Πρόσωπο, Άτομο, Κολεκτιβιστικός (αγελαίος) τύποςανθρώπου.Μιλώντας για «προσανατολισμό μέσα στον κόσμο» προσέχω αμέσως ότιείμαι Εγώ που μιλώ για τον κόσμο. Άρα κάνω μια πρωταρχική διάκριση:ξεχωρίζω τον εαυτό μου από τον κόσμο. Η διάκριση αυτή δημιουργεί τρίαπρωταρχικά ερωτήματα:Ποιος είμαι Εγώ; Ποιος είναι ο Κόσμος; Ποια η Σχέση μου με τον Κόσμο(η "θέση" μου μέσα σ’ αυτόν);Δεν υπάρχει σύστημα προσανατολισμού χωρίς κάποια απάντηση σταερωτήματα αυτά. Ας αρχίσω από τον Κόσμο.
1. Ο σύγχρονος κόσμος
Ο κόσμος είναι κοινωνία και φύση. Για τον φυσικό κόσμο μας μιλούν οιεπιστήμες της φύσης. Για την κοινωνία, για τον πολιτισμό, μας μιλούν οιεπιστήμες του ανθρώπου. Εδώ θα περιοριστούμε στον κόσμο τουπολιτισμού, στην κοινωνία.Έχουμε σήμερα έναν παγκόσμιο πολιτισμό. Με τη λέξη «πολιτισμός»εννοούμε ένα σύνολο παραδόσεων, ενώ με τη λέξη «παράδοση» εννοούμετον μηχανισμό της δημιουργίας, ο οποίος περιλαμβάνει πρωτίστως ένασύστημα προτύπων και την αντίστοιχη παιδεία. Όταν αναφερόμαστε στονσημερινό «παγκόσμιο» πολιτισμό εννοούμε ότι μια συγκεκριμένη παράδοσηείναι κυρίαρχη σ’ ολόκληρο τον κόσμο. Αυτή η παράδοση είναι ηΝεωτερικότητα. Λέγεται «Νεωτερικότητα» γιατί σε αντίθεση με όλες τιςάλλες παραδόσεις, διακατέχεται από τη «μανία του νέου». Κυνηγά συνεχώςτο καινούργιο.Η παράδοση αυτή ξεκίνησε από τη δυτική Ευρώπη τον 18ο αιώνα καιβαθμιαία κυριάρχησε σ’ ολόκληρο τον κόσμο. Όσες προνεωτερικέςπαραδόσεις δεν κατόρθωσε να καταστρέψει τις κυριάρχησε και τιςδορυφοροποίησε. Την κατάσταση αυτή την αποδίδουμε στο ακόλουθο1
 
σχήμα, που δείχνει τη Νεωτερικότητα να περιβάλλεται από την προ-Νεωτερικότητα.Στο σχήμα αυτό φαίνεται και ο Ελληνισμός, ο οποίος έρχεται από την προ-Νεωτερικότητα και σαν σφήνα εισχωρεί στη Νεωτερικότητα. Η εικόναυπονοεί ότι η εθνική μας ταυτότητα εν μέρει είναι νεωτερική και εν μέρειπρονεωτερική. Ότι είναι ένα κράμα, όπου η νεωτερική παράδοση κυριαρχείπάνω στις προνεωτερικές μας παραδόσεις.
2. Το Άτομο
Φανταστείτε τον νεωτερικό πολιτισμό όπως το σύμπαν της σύγχρονηςφυσικής. Μια ποσότητα ύλης μηδενικών διαστάσεων εκρήγνυται τη στιγμήμηδέν. Γίνεται το big bang και προκύπτει μια διαστελλόμενη σφαίρα ύληςκαι κόσμων. Μια ανάλογη έκρηξη γίνεται κάποια στιγμή στη ΔυτικήΕυρώπη κι ένα πολιτισμικό μπαλόνι άρχισε να φουσκώνει καταλαμβάνονταςπλέον ολόκληρο τον πλανήτη μας.Τίθεται το ερώτημα: ποιος φουσκώνει το μπαλόνι; Ποιος τύπος ανθρώπουείναι αυτός που δημιουργεί τη Νεωτερικότητα και αναδημιουργείται απ’ αυτήν; Αν κοιτάξουμε ανάμεσα σ’ αυτούς που δημιουργούν τον νεωτερικόπολιτισμό θα αναγνωρίσουμε δυο τύπους ανθρώπου τον Διανοούμενο(φιλόσοφο, επιστήμονα κ.λπ.) και τον Επιχειρηματία. Οι άνθρωποι αυτοίδιαδέχτηκαν στην πολιτισμική ηγεσία τους αντίστοιχους τύπους τουΜεσαίωνα: τον Καλόγερο και τον Ιππότη. Ποια είναι η διαφορά τους:Ο καλόγερος ήταν αυτός που ξεχέρσωσε πολιτιστικά την εκβαρβαρισμένηΔυτική Ευρώπη. Ο ιππότης ήταν ο ένοπλος βραχίονας του καλόγερου.Θυμηθείτε ότι επικεφαλής των σταυροφόρων ήταν ο Πέτρος ο Ερημίτης.Στον ιππότη έχουμε το ιδανικό του ιπποτισμού, που στην παρακμή τουπαίρνει τη μορφή του Δον Κιχώτη. Οι δυο αυτοί τύποι ενσαρκώνουν τονκολεκτιβιστικό άνθρωπο, τον ομαδικό ή μαζικό άνθρωπο, στις ηρωικέςεκδοχές του. Κολεκτιβιστικός άνθρωπος είναι αυτός που ακολουθεί τυφλάτις επιταγές μιας εξωτερικής αυθεντίας. Ο ετερόνομος άνθρωπος. Οκαλόγερος υπακούει στον Πάπα. Ο Πάπας έχει το αλάθητο. Άρα και η πιοφευγαλέα σκέψη διαφωνίας αποτελεί βλασφημία. Βαρύτατο αμάρτημα. Οιππότης θυσιάζεται ασυζητητί για τον Πάπα και τον Βασιλιά. Και βέβαια γιατη «Δέσποινα των λογισμών του».Ο διανοούμενος και ο επιχειρηματίας διαφέρουν ριζικά από τον καλόγεροκαι τον ιππότη, επειδή δεν πιστεύουν σε καμιά εξωτερική αυθεντία. ΕίναιΆτομα. Κρίνουν μόνοι τους ποιο είναι το σωστό και το καλό. Τα πρότυπαπου τους εμπνέουν είναι μέσα τους. Είναι άνθρωποι αυτόνομοι. Ότανσυμμορφώνονται με εξωτερικές επιταγές, που δεν τις συμμερίζονται, τοκάνουν μόνο από ανάγκη. Η ατομική ελευθερία είναι για το άτομο η2
 
ανώτατη αξία. Γι’ αυτό και το πολίτευμά του είναι η δημοκρατία, ενώ τουκολεκτιβιστικού ανθρώπου είναι ο δεσποτισμός.Ο σύγχρονος κατακτητής του κόσμου είναι το Άτομο. Το διαδοχικόφούσκωμα του μπαλονιού είναι η επεκτεινόμενη νεωτερική εξατομίκευση.
3. Το "τέλος" της Νεωτερικότητας
"Παγκοσμιοποίηση" σημαίνει, μεταξύ των άλλων, ότι άμα σκάσει τομπαλόνι κινδυνεύει ολόκληρη η ανθρωπότητα. Το ενδεχόμενο αυτό λίγοέλειψε να συμβεί στο πρόσφατο παρελθόν. Ευτυχώς που ο «πόλεμος τωνάστρων» έληξε με την τελική πτώση της μιας υπερδύναμης από εξάντληση.Πριν προλάβουν να χρησιμοποιηθούν τα πυρηνικά όπλα.Μια δεύτερη απειλή είναι το οικολογικό πρόβλημα που μεγαλώνει όσοφουσκώνει το μπαλόνι. Το οικοσύστημα είναι ουσιαστικά η βάση κάθεπολιτισμού. Μοιάζει όμως τόσο ανόητος ο νεωτερικός πολιτισμός πουπριονίζει αμέριμνος το κλαδί πάνω στο οποίο κάθεται. «Πριονίζω το κλαδί»σημαίνει: ανοίγω τρύπες στο όζον, φτιάχνω φαινόμενο θερμοκηπίου με ταπολλά καυσαέρια, δηλητηριάζω τα νερά και το έδαφος με τα λύματα, ταφυτοφάρμακα κ.λπ.Μια τρίτη απειλή είναι το χάσμα Βορρά-Νότου που μεγαλώνει κι αυτό μαζίμε το νεωτερικό μπαλόνι. Ο Νότος, η συντριπτική πλειονότητα τουπληθυσμού της γης, πεθαίνει από την πείνα και τις αρρώστιες. Ενώ η μικρήμειονότητα του Βορρά σκάει από το πάχος και το άγχος.Μια τέταρτη τέλος απειλή είναι η διευρυνόμενη αντίθεση ανάμεσα στηνεξατομίκευση και τα συστήματα. Αυτό επειδή είναι το πιο κρίσιμο απ΄ όλαας το δούμε αναλυτικότερα: Άτομο είχαμε και άλλοτε στην ιστορία. ΟΈλληνας ήταν άτομο, αλλά διαφορετικού τύπου. Η διαφορά βρίσκεται στησημασία που έχει για το νεωτερικό άτομο η μηχανή. Και άρα το είδοςεκείνο της σκέψης με το οποίο φτιάχνονται μηχανές: η αλγοριθμική σκέψη.Η δύναμη του νεωτερικού ατόμου, που του επέτρεψε να κυριεύσει τονπλανήτη, βρίσκεται ακριβώς στην ικανότητά του να φτιάχνει μηχανές.Η λέξη μηχανή φέρνει στην προσοχή μας το Hardware, ενώ η ουσίαβρίσκεται στο Software, στο λογισμικό, στον προγραμματισμό, στηναλγοριθμική σκέψη. Βρίσκεται στην ικανότητα να κατασκευάζεις λογικάσυστήματα, να τα κάνεις οργανωτικά καλούπια και να προσαρμόζεις τιςκοινωνικές σχέσεις μέσα σ’ αυτά. Η σημερινή πολύπλοκη κοινωνίααποτελείται από συστήματα κι όλα μαζί φτιάχνουν αυτό που λέμε"Σύστημα". Σύστημα θα πει κατάσχεση υπαρξιακού χρόνου και πάγωμά τουσε "ρουτίνα". Το εργοστάσιο είναι το σύστημα-πρότυπο, όπου εκχωρώτουλάχιστον οκτώ ώρες από την ημερήσια ζωή μου, σε μια δουλειά δίχωςενδιαφέρον. Όσο περισσότερο φουσκώνει το μπαλόνι τόσο περισσότερος3
of 00

Leave a Comment

You must be to leave a comment.
Submit
Characters: ...
You must be to leave a comment.
Submit
Characters: ...