Shahu në dritën e juristit
Hamza Jusuf Përktheu Ardit KrajaI luajtur përreth gjithë botës nga njerëzit e të gjitha feve, loja e shahut luhet nëfshehtësi dhe në publik si një kalimkohe po ashtu edhe si një përpjekje seriozegarimi. Megjithatë, pak musliman mendojnë për gjykimin ligjorë të lojës së shahut në Sheriat, ligjin e shenjtë të islamit. Sipas komunitetit juridik të dijetarëvemuslimanë, kolektivisht të njohur si
fukaha
, çdo vepër njerëzore (duke përfshirëlojën e shahut) bie nën një nga pesë kategoritë; e obligueshme (
uaxhib
), erekomanduar (
mandub
), e lejueshme (
mubah
), e papëlqyeshme (
mekruh
) dhe endaluar (haram). Ky artikull do të gjurmojë origjinat e shahut, opinionet e ndryshmemidis dijetarëve, dobitë dhe dëmet e lojës dhe çfarë kjo na tregon ne sot.
Origjinat e shahut
Sipas Ibën Khalikan-it (vdiq 681 hixhri/ 1282 gregorian), historian dhe biograf ifamshëm, shahu është shpikur nga filozofi indian Sisa, për sundimtarin indianShihram (Shah Ram, sipas Emir Abd el-Kadir)
1
. Megjithëse, Ibën Khalikan nuk e kapërmendur kohën e shpikësit, sipas burimeve historike përendimore, origjina eshahut daton rreth vitit 500 C.E. në Indi. Historianët kanë identifikuar pesë periudhatë dallueshme të zhvillimit të lojës të cilën ne e njohim sot si shah. E para ështëperiudha sanskrite, e cila shtrihet nga viti 500 deri tek 700, e ndjekur nga periudhapersiane e cila zgjati afërsisht një qind vjet; e ndjekur pastaj nga periudha arabe, ecila filloi me pushtimin musliman të Persisë në shekullin e shtatë dhe zgjati derirreth vitit 1000, kur shahu hyri në Europë përmes Morëve të Spanjës; kjo periudhëmesjetare zgjati nga 1600 deri më sot.
Fjala “
shah”
vjen nga sanskritshtja, e cila ka mbetur në gjuhën e shahut sot. “Shahmat” është derivuar nga lajmërimi arab mbi mundjen e kundërshtarit: “Shah mat”,duke nënkuptuar që “Mbreti vdiq”. Loja pasqyronte mirë strategjitë e jetës reale të
përdorura në luftërat para moderne dhe konsiderohej si një vegël e dobishme për tëllogaritur manovrat strategjike në një shkollë aspirante ushtarake. Arabët e quajnëatë
shatranj
, një fjalë e derivuar nga sanskritshtja
sharatunga
, e cila është e përbërënga dy rrënjë sanskrite
shatur
, dmth, “
kates
” sinonim i çerekut dhe
ranga
, dmth,
“
armatë
”.
Ranga
ka të njëjtin kuptim teknik të “armatës” në shqip, dmth, forcat e
armatosura. Ushtritë e hershme i
ndiane përbëheshin nga katër ndarje ose “armata”;
torrat, kalorësia, elefantët dhe këmbësoria.
Shaturanga
i referohej tërë forcave tëarmatosura, ashtu si edhe degëve të ushtrisë. Madje edhe sot, ne kur flasim përforcat i armatosura të një kombi kemi parasysh
katër “armata” të thjeshta; ajër, det,
tokë dhe forcat amfibe. Ne ende kemi tamam bazën e katër ushtrive. Ushtritësanskrite morën pozicionet e copëzave të tashme të shahut; rangu dhe skedari iushtrisë indiane përbëhej prej torrave, me kalorësinë anash tyre ndërsa ministrat dhe sundimtarët qëndronin në qendër. Latinja
padati
, të cilën arabët e quajnë
bejdek
ose “këmbësorë” (
pedonis
në latinisht) është fjala nga e cila ne marrim fjalën tonë
“ushtarë”. Ne ende i referohemi njerëzve të cilët shëtisin më këmbë si “këmbësorë”,një fjalë që si “ushtari” gjithashtu mban një kuptim të keq. Për shembull, “prozëkëmbësore” do të thotë monotone dhe jofrymëzuese, diçka që ka nevojë “tëshkëputet nga këmbët”. Të pasurit në të kaluarën, ashtu si edhe sot, rrallë shë
tisninnë këmbë; ata preferonin të ngisnin kuaj me karrocë, karroca ose forma të tjera të
transportimit. Fjala spanjolle “
peon
”, një punëtorë i cili kryen punët më të rëndomta,është kushëriri direkt i “ushtarit”. Në shahun e hershëm indian, nëse një ushta
rarrinte në anën tjetër të fushës, ngrihej në pozitën e
mantri-t
, trashëgimtarit tëmbretëreshës në shahun e sotëm. Kjo ngritje në pozitë është e ngjashme me njëushtar të thjeshtë i cili bëhet bëhet gjeneral.
Mantri
kishte fuqi të lëvizte si mbret;një kuadrat në çdo drejtim. Pas përhapjes së shahut në Persi, emërat e gurëve ushndërruan në persisht. Raxha u bë shah (mbret),
mantri
u bë
farzin
(mbretëreshëdhe më vonë
firz
në arabisht),
asuaja
u bë
asb
në persisht (
kali
dhe më vonë
faras
nëarabisht),
gaxha
u bë
pil
(elefant dhe më vonë
fil
në arabisht),
veziri
u bë “ministër”dhe pastaj “peshkop” në Europë dhe
raka
(anije) u bë
rukh
në persisht (karrocë).Arabët mbajtën
rukun
persiane dhe fjala së fundmi u bë
ruk
në Europë, (torrë nëshqip). Periudha arabe e shahut filloi me pushtimin musliman të Persisë në 20/641.Gjatë kësaj periudhe ndodhi një përzierje e shpejt kulturore persiane dhe arabe, nëtë cilën arabët kishin një influencë fetare dhe linguistike mbi persianët ndërsapersët kishin një influencë të pamasë shkencore, literare dhe qeverisëse mbiarabët
2
. Arabët adoptuan disa parime të reja, për lojën e sapo përvetsuar të shahut,duke përfshirë lëvizjen e tashme të kalit, kapërcimin prej dy kuadratesh mbi gurët etjerë dhe pastaj lëvizjen edhe një kuadrat në të djathtë ose në të majtë. Një literaturëe madhe u zhvillua në gjuhën arabe mbi lojën dhe sesi të luhej për të fituar. Taktikat e shahut shikoheshin si një metaforë për lojën e jetës dhe strategjitë aktuale të luftësparamoderne. Ishte forma e shahut arab që hyri në Europë dhe evoluoi në formëntonë moderne. Një bartës interesant linguistik në shoqëri ishte përshkrimi i dikujt që ngrihej nga pozita e një njeriu të zakonshëm në pozitën e një njeriu tërëndësishëm; një person i tillë thuhej
, “se ës
htë ngritur nga një
bejdek
tek një
firz
”,
një ushtar tek një ministër. Në meritokracinë e botës muslimane, një person ithjeshtë mundte përmes meritës të ngrihej në nivelet më të larta të statusit social,një fenomen i padëgjuar në pjesën më të madhe të shoqërive paramoderne.
“Mbretëreshzimi” u bë një analogji për dikë i cili ng
rihej nga statusi më i ulët tekrangu dhe statusi më i lartë në shoqëri. Sipas
Fjalorit Anglez të Oksfordit
,
“mbretëreshzimi” është “konvertimi i një ushtari në një mbretëreshë kur
arrin në
krahun e kundërt të fushës”. Në botën muslimane, përmes insistimit dhe aftësive,
një ushtar i thjeshtë mund të ngrihej tek aristokracia në lojën e jetës. Shahu hyri nëEuropë përmes tre rrugëve, të tëra nga bota muslimane; Spanja Andaluziane, Siçiliamuslimane, Italia e Jugut dhe së fundmi Ballkani dhe Turqia. Shahu, i cili luhej nëEuropë në shekullin e trembëdhjetë, ishte identik me versionin arab të botësmuslimane. Me të hyrë 1600 C.E. europianët tashmë kishin futur shpikje tëndryshme për të përshpejtuar lojën dhe zbukuruar variacionet strategjike. Pjesa mëe rëndësishme e këtyre ishte feminizimi i
firzit
, i cili kuptohej si gjeneral oseministër, duke e bërë atë mbretëreshë dhe duke e bërë, atë gurë, më tërëndësishmin në fushë, diçka që do të kishte krijuar shumë kundërshtime midisshumë arabëve të cilët ja dhuruan lojën europianëve. Shpikja tjetër më interesante
ishte fuqia e shtuar që ju dha mbretëreshës. Ndërsa mbajtën idenë nga shahu indiani fryrjes së vlerës së ushtarit duke e bërë një mbretëreshë të mundshme. Europianët i dhanë mbretëreshës më shumë fuqi duke e aftësuar atë të lëviz si fil dhe torrë. Kjoe bëri ushtarin thelbësorë për një fundlojë të fortë. Është interesante të theksojmëdy kontributet më të rëndësishme ndaj civilizimit, që europianët dhe pastaj sirrjedhojë edhe amerikanët, me të cilat mburren, është barazia ligjore e burrave dhegrave dhe idea e një shteti meritokratik që nderon zhvillimin pa marrë parasyshracën, ngjyrën, besimin ose gjininë, në të cilën edhe personi më i ulët mund të bëhejnjë ditë president. Të dy idetë i kanë rrënjët e tyre në kontributin islam ndaj botësdhe janë të simbolizuara thellë në shpikjet europiane në lojën e shahut.
Gjykimet e juristëve për lojën e shahut
Në ligjin e shenjtë të islamit, çdo vepër njerëzore ka një gjykim ligjorëkorrespondues. Shumë prej këtyre veprave janë thjeshtë të derivuara nga sensi ipërbashkët dhe nuk kërkojnë studime, të tilla si pirja e një gote uji. Megjithatë,gjykimet madje edhe për veprat më të thjeshta mund të bëhen më të komplikuarasesa mund të pritet. Për shembull, pirja e një gote uji është e lejueshme (
mubah
), porsi është çështja me pirjen e ujit në këmbë ose me pirjen e ujit me një gotë ari apo tëargjend? Po me pirjen e ujit tek një burim privat kur dikush kalon aty pari? Nukështë aq e thjeshtë sa duket, sepse secila prej këtyre situatave ka një gjykim të
veçantë. Shpesh, gjykimet nuk mund tё pёrcaktohen nga
common sense
. Ndёrsanevoja ngrihet pёr dy pёrpjekje tё rёndёsishme njerёzore, sё pari, mёsimi i ligjit tёshenjtё dhe sё dyti, ushtrimi i tё gjitha energjive intelektuale dhe shpirtёrore pёr tёderivuar gjykimet ligjore të çёshtjeve tё reja qё ngrihen dhe kanё nevojё pёr njёgjykim ligjorё
3
. Zhvillimi i gjy
kimeve ligjore gjithmonё ka qenё puna e juristёve,
fukahave
, tё njohur si
muxhtehidun
, ata jurist tё kualifikuar pёr tё bёrё
ixhtihad
ose
gjykuar juridikisht nё pamvarsi. Ndryshe nga deklaratat e orientalistёve qё dyert e
ixhtihadit
janё mbyllur nё shekullin e nёntё CE,
ixhtihadi
gjithmonё ka qenё njёpёrpjekje aktive e komunitetit tё juristёve pёrmes botёs muslimane
4
.
Kur shahu sё pari u shfaq nё skenё, dijetarёt mbajtёn qёndrime tё ndryshme ndaj tij,sepse dijetarёt gjykojnё çdo çёshtje tё re, por tё gjithё u pajtuan qё nёse bixhozipёrfshihej
në çfarëdo lloj mënyre
, (kur njё shahist vё bast me njё tjetёr ose kur ataqё shohin vёnё bast mbi shahistёt), atёhere ёshtё e ndaluar. Megjithatё, dijetarёt nxorёn tre gjykime tё ndryshme pёr s
hahun i cili luhet pa bixhoz.
Opinioni i parё
Sipas opinionit tё parё, loja e shahut ёshtё e ndaluar. Ky ёshtё opinioni imaxhorancёs sё hanbelive dhe opinioni mё i fortё midis hanefive. G
jithashtu, Imam
Maliku (vdiq 179/795) ka njё transmetim qё dёshmon ndalesёn e tij. Sipas
IbёnKudamas (vdiq 620/1223), hanbelitё thonё, “Pёr shahun, gjykimi ёshtё i njёjtё mendalimin e lojёs sё zareve; megjithatё, (gjykimi kundёr) lojёrave me zaret ёshtё mё ifortё sepse tekstet profetike i ndalojnё ato hapur. Megjithatё, nё realitet, shahuёshtё identik me lojёrat e zareve, tё tilla si tavolla dhe gjykimi i tij arrihet pёrmes
arsyetimit analogjik,
kijasit”
5
. Megjithatё, nё veprёn e shkёlqyer tё
Nejl el-Autar
,
Search History:
Result 00 of 00
00 results for result for
p.
More From This User
Notes
Load more
