ciji djelovanja izvaninstitucionalne scene u lokalnom kontekstu — gdje je smatrana »alternativom« i kao takva marginalizirana — i u tzv. me|unarod- nom kontekstu, u kojem je ta scena sve prisutnija, premda naj~e{}e mar- ginalizirana kako poretkom geo-politi~kih instrumentalizacija kulture, tako i razinom o~ekivanja koja se temelji na fantazmi o vitalnosti, dinamizmu i «autenti~nom» `ivotu koji bi trebali izazvati isprazni zapadni konzumerizam i njegov dekadentni umjetni~ki svijet. U situaciji rastu}e internacionalizaci- je umjetni~kog tr`i{ta, koja, dakako, nije jednostavan, izravan oblik dijalo- ga ili multikulturalizam, nego skup odnosa koji se oblikuju oko mo}i, mar- ketinga i pakiranja, geo-politike i karijernih strategija, FINALNA IZLO@BA usmjerena je osobito na dva fenomena trenutno kurentna na me|unarod- nom tr`i{tu kulturnog kapitala, a utoliko i u lokalnom kontekstu, premda bez institucionalne podr{ke i stvarnog utjecaja — na konceptualnu umjet- nost 70-ih godina i suvremene kolaboracijske prakse nezavisnih kulturnih inicijativa i organizacija.

sa koji su pod imenom »Zagreb — Kulturni Kapital Evrope 3000« po~eli dje- lovati 2003., nego je rije~ o poku{aju redefinicije institucija i njihove uloge prezentiranja produkcije i reproduciranja prezentabilnosti, te o nizu modu- lacija koje predstavljaju izazov pojmu umjetnosti koji odre|uje re`im javne vidljivosti. FINALNA IZLO@BA je suradni~ki projekt u kojem je tradicio- nalna uloga kustosa kao autoriteta koji odabire i naru~je umjetni~ka djela transformirana u kolektivni proces u~enja, analize, rasprave, dokumentira- nja itd. FINALNA IZLO@BA odvija se u Galeriji Nova od 22.12. 2005. do 14.03.2006. i sastoji se od izlo`bi, performansa, publikacija, predavanja, prezentacija, radionica itd. koje konceptualiziraju i organiziraju partnerske organizacije CK3000 i srodne inicijative u regiji (Proba, Sarajevo; Kuda.org, Novi Sad;PRELOM, Beograd).

U sklopu velikog projekta pribli`avanja Balkana standardima zapadnog libe- ralno-kapitalisti~kog poretka upravo kultura igra klju~nu ulogu, a regional- ne suradnje omiljeni su model. U takvoj situaciji pitanje kulturnog kapitala koji nastaje tim transakcijama postaje urgentno. Time se bavi ovaj broj No- vina Galerije Nova, koji je u sklopu FINALNE IZLO@BE uredio beogradski ~asopisPRELOM.

tal Evrope 3000 (CK3000), dugoro~ne intenzivne suradni~ke platforme ne- zavisnih organizacija u kulturi, ~iji su ~lanovi trenutno Baca~i sjenki, BLOK (lokalna baza za osvje`enje kulture), Centar za dramsku umjetnost (CDU), Community Art, Kontejner (biro suvremene umjetni~ke prakse), Multimedi- jalni institut (mi2), Platforma 9,81 i [to, kako i za koga / WHW. Ono {to po- vezuje razli~ite fenomene progresivne, kolaborativne, dru{tveno anga`irane izvaninstitucinalne kulturne prakse je opozicija dominantnim modelima re- prezentacije i poku{aji o~uvanja i stvaranja javnog prostora koji je ugro`en privatizacijom, kapitalom, ideologijom nacionalne kulture i pragmati~nim zahtjevima koji se postavljaju na putu prema Evropskoj uniji. Te inicijative inzistiraju na dru{tvenoj i komunikacijskoj ulozi umjetnosti i sustavno se bave definiranjem dugoro~ne kulturne politike za razvoj nezavisne kulturne produkcije, u smislu infrastrukture i u smislu institucionalnog okvira u ko- jem nezavisna scena djeluje i koji bi omogu}io ne samo njezin razvoj i odr- `ivost, nego i transformaciju ~itavog sustava kulture.

zacijskog modela ili ciljeva CK3000, nego trasiranje odre|enog kulturnog terena na kojem se u razdoblju trenutne ideologije »normalizacije«, koja dje- luje u podru~ju simboli~kog i produkcije zna~enja proizvode}i konsenzus i pristanak, sukobljavaju i rekonfiguriraju pozicije instituticionalnog i izvanin- stitucionalnog kulturnog sektora i {ireg shva}anja kulture i umjetnosti.

Dominantno shva}anje kulture temelji se na identitetu, osobito nacional- nom identitetu, s modelom kulture ~ije se institucije, tr`i{ta i koncepti te- melje na modelima Zapada, ali mnogi elementi modernisti~ke paradigme koji su na Zapadu davno prevladani i dalje temeljno oblikuju sustav umjet- ni~kih institucija, i to ne pojedinih umjetni~kih institucija, nego ponajvi{e instituciju umjetnosti kao takve.

Izvaninstitucionalna kulturna scena nastaje u opoziciji i kao implicitna kri- tika aktivnosti i neaktivnosti postoje}ih institucija. Ta je frustriraju}a situa- cija uvjetovala kataliziranje i kristaliziranje ciljeva nezavisne scene, stvara- nje jakih me|unarodnih kontakata, uvo|enje novih sadr`aja i novih organi- zacijskih modela. No, to paralelno funkcioniranje problemati~no je kao do- prinos normalizaciji, u smislu opasnosti da izvaninstitucionalna scena dje- luje tek kao korektiv i testing ground za modele nu`ne za prilago|avanje standardima Europske unije, koji umjetnost i kulturu koriste kao sredstvo medijacije izme|u razvijenog liberalno-kapitalisti~kog Zapada i post-komu- nisti~kih dru{tava koje tek treba integrirati u liberalno-demokratski svijet slobodnog tr`i{ta i ljudskih prava. Ipak, upravo je vrednovanje Zapada ~e- sto jedini kanal otvoren za osiguranje i pove}anje kulturnog kapitala u lo- kalnom kontekstu.

prijevodi/translation: Susan Jakopec, Jelena Maksimovi}, Branka ]ur~i}, Vladimir Jeri}, Prelom
lektura/proofreading: Jelena Maksimovi}, Vladimir Markovi}, Dragana Kitanovi}, Susan Jakopec
dizajn/design: Andrej Dolinka
tisak/print: GIPA, Zagreb
naklada/edition: 1000

Ministarstvo kulture RH/The Ministry of Culture of the Republic of Croatia
Nacionalna zaklada za razvoj civilnog drustva/The National Foundation for Civil
Society Development

reprezentacije. To je novi oblik kulturne i klasne kontrole koja se moze uo~iti u svim oblastima savremenog znanja, od antropolo- gije do video umetnosti.

Re~i koje se susre}u u ovoj definiciji: »predstava«, »drugi«, »odsustvo« i »sistem«, jesu dovoljne za razumevanje politi~ke ko- notacije reprezentacije.

Boris Buden je, negde po~etkom 1990. godine, u kafeu Blue Box u Be~u gledao neke slike sa dijaprojektora uz pratnjurock muzike i, na njegovo vlastito iznena|enje, na zidu primetio za ~asak ispisa- no »Krv i Smrt« na hrvatsko-srpskom.

Ta neizreciva re~ bez vokala Austrijance ne mo`e asocirati ni na {ta; ali Budena ova re~ vodi na njegov Jug, i on se tu`no se}a svoje Jugoslavije. A ova asocijacija ga vodi do Kosove — na kojoj se ba{ tada desavaju veoma te{ke neprilike kosovskim Albancima — do \akovice i, do tada bezna~ajne, Mëhalla e Gërës, gde su se »pomije{ali `anrovi `ivota i smrti, nehoti~no nastale visoke umjetnosti i rituala«.

Naime, ovde je re~ o duga~kom ~lanku koji je Buden napisao 1990. godine, pod imenom »Inconscientia Iugoslavica« (Jugoslo- vensko Nesvesno)1. U tom ~lanku je analizirao probleme na Koso- vi kao jedan od vaznih ~inilaca jugoslovenskog problema. To, na- ravno, nije jedini ~lanak koji analizira krah Jugoslavije sa stanovi- {ta kosovskog sindroma; a tako|e, to nije ni na{a tema u ovom eseju. Va`nije je ista}i i precizirati kako Buden reprezentuje Al- bance tokom demonstracija po~etkom 1990. godine; ili kako ih estetizuje.

Boris Buden je simbol jugoslovenske solidarnosti i nostalgije izgubljene demokratije. Ne samo kao analiti~ar nego i kao novi- nar, on se uvek borio protiv uskogrudog nacionalizma i mafiozo- provincijalizma. On je jedan od retkih intelektualaca koji je jasno i glasno kritikovao fa{isti~ku vladu Franje Tu|mana tokom rata. Buden je progresivni antinacionalista i levi~arski orijentisan kriti- ~ar. Zbog toga je interesantno analizirati kako on reprezentuje Al- bance u svom eseju.

Na samom po~etku teksta, Buden shvata ove neprilike na Ko- sovi, citiraju}i zagreba~kog novinara izStarta, kao visoke umet- ni~ke performanse i ritualne akcije. Njemu nije toliko va`no koji su nacionalno-klasni, ekonomsko-politi~ki i istorijski ~inioci u to- ku, nego samo koji su simptomi ovih demonstracija.

To su, podseti}emo, godine masovnog isklju~enja Albanaca iz moderne javne sfere i getoizacije u paralelnim institucijama. Buden je ~ak veoma jasan kada obja{njava da je ovo isklju~enje

Tako je »kosovski Albanac kao ~ovjek potonuo u najmra~niju dubinu konkretnoga« (str. 10), i u ovoj dubini on je izgubio svoju ljudskost (koja po~inje s re~ima i jezikom) i po~eo da se izra`ava ri- tualima (predjezi~ko stanje).

A najva`niji ozna~itelj u ovom ritualu su »Krv i Smrt« koji se po- vezuju sa slikom »dva demonstranata Albanca, dva stvarna ~ovjeka s njihovim imenima i prezimenima, Fatmira Kaleshija i Xhevata Hoxhe. To mjesto pogibije, obilje`eno lokvom krvi, njihovi su alban- ski sugra|ani okru`ili svije}ama, i u tom krugu podigli neku vrstu ol- tara slo`enog od vaza, svije}a, vrpci, nabacanih stvari kojima su se za `ivota slu`ili pokojnici, njihovim fotografijama, itd.«.

Zna~i, to je slika (Buden je psihoanaliti~ko-kinematografski naziva Dream Screen; bez ironije ovo mo`emo ~itati kao skrivenu oma{ku) koju on shvata ritualisti~ki i umetni~ki, a to je njegova jedina istorijska ~injenica u celom ~lanku.

Ne upu{taju}i se u raspravljanje ove prakse nekrosimboli- zma (koji je univerzalna praksa simboli~ne alteracije politi~ke smrti {irom sveta), nastavljamo sa poja{njavanjem lika (~oveka) Albanca u Budenovom sistemu.

Taj Albanac vi{e nije ~ovek, on ne moze da govori, isklju~en je iz svih javnih sfera, i njemu je preostala jedino praksa koja se zo- veritual. To je Afrikanac, to je drugi, mno`ina, homo sacer (ogolje- ni ~ovek), primitivac... To je Nesvesno.

^ak i parola »Kosovo Republika« vi{e nije u diskurzivnom planu `elja za zaustavljanjem nepravde, nego »ritualna insenaci- ja kolektivnog identiteta«. ^ak se tvrdi da »ovaj sadrzaj progovara u getu predjezi~nog, osjetilno neposrednog simbola, nalazi svoj iz- raz na dubljoj, nesvjesnoj razini smisla u vidu svog tjelesnog sup- strata« (str. 12).

Taj telesni supstrat Albanaca jeste, prema Budenu, vidljiv ~ak i na nivou potpuno instrumentalne i racionalne prakse kao {to je {trajk.

[trajk koji su 1989. godine albanski rudari zapo~eli u devetom horizontu rudnika Stari Trg (najspektakularniji radni~ki {trajk po- sleratne Jugoslavije), jeste tako|e, prema Budenu, pre-diskurzivan i »neposredno osjetilan«. Nastavljamo: Albanac ono {to je godinu dana ranije poru~io »si{av{i u dubinu rudni~kog podzemlja, sada simboli~ki ponavlja silaze}i na ‘deveti horizont’ nesvjesnog, tamo gdje `elja progovara jezikom tijela, tamo gdje se `ivot stapa s vla- stitim opona{anjem, gdje fantazija postaje iluzija, a simbol se pre- tvara u simptom« (str. 15).

Ova anatomizacija i telesnost politi~kog diskursa je zapravo jedan od najstarih i najpopularnijuh metoda kolonizatorske re- prezentacije. Nastavljaju}i ovu psihoanaliti~ku simptomologiju, Buden ~ak dolazi do zaklju~ka da, kao rezultat ovih potiskivanja, Albanac (ponovo telesno) do`ivljava potpunu ekspresiju svog to- talno nadmo}nog tela.

Kako to Buden prime}uje, »srpstvo pada kao sjenka, a na njegovu mjestu podi`e se u sjaju, kao zamjena, u svojoj ogoljeloj bujnoj prirodnosti al- banstvo, u identi~noj situaciji ritualno-mitske in- scenacije kolektivnog identiteta« (str. 19).