Welcome to Scribd, the world's digital library. Read, publish, and share books and documents. See more
Download
Standard view
Full view
of .
Look up keyword
Like this
7Activity
0 of .
Results for:
No results containing your search query
P. 1
Osmanlı Toplumunda Cevre

Osmanlı Toplumunda Cevre

Ratings: (0)|Views: 1,250 |Likes:
Published by ibrahim
Bu makale Osmanlı toplumundaki çevre tasavvurunu irdelemktedir.
Bu makale Osmanlı toplumundaki çevre tasavvurunu irdelemktedir.

More info:

Published by: ibrahim on Feb 22, 2009
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF or read online from Scribd
See more
See less

05/10/2014

 
1
 Osmanl
ı
Toplumunda Çevre Anlay
ı
ş
ı
 
İ
 brahim Özdemir 
I. Giri
ş
 
Bu çal
ı
ş
ma Osmanl
ı
toplumunda hâkim olan insan-tabiat ili
ş
kileri ba
ğ
lam
ı
nda, Osmanl
ı
 toplumunun çevre anlay
ı
ş
ı
n
ı
–s
ı
n
ı
rl
ı
da olsa- ortaya koymaya çal
ı
ş
acakt
ı
r.
İ
nsanl
ı
k tarihinintan
ı
kl
ı
k etti
ğ
i en büyük devletlerden birisi olarak bilinen Osmanl
ı
n
ı
n çevreyle ilgili bak 
ı
ş
 
ı
s
ı
n
ı
irdelemenin ve anlaman
ı
n önemi aç
ı
kt
ı
r. Çevre sorunlar 
ı
n
ı
n yan
ı
nda çevre felsefesi veahlak 
ı
n
ı
n modern üniversitelerde ders olarak okutuldu
ğ
u bir zamanda, böyle bir çal
ı
ş
maasl
ı
nda zaruret halini almaktad
ı
r. Zira çevre sorunlar 
ı
n
ı
n bir özelli
ğ
i de, bu sorunlar 
ı
n sadecemahalli olmay
ı
 p, küresel olmas
ı
ve tüm insanlar 
ı
ilgilendirmesidir. Bu nedenle çevrekonusundaki yeni ve farkl
ı
bak 
ı
ş
ı
lar 
ı
tüm insanlar 
ı
ayn
ı
 
ş
ekilde ilgilendirmektedir.Öncelikle “çevre” kavram
ı
yla, Osmanl
ı
toplumunun kendilerini ku
ş
atan ve modernzamanlarda tabiî çevre olarak adland
ı
ı
lan, ancak Müslümanlar 
ı
n Allah’
ı
n emaneti olarak alg
ı
lad
ı
ğ
ı
; tüm varl
ı
klarla ilgili de
ğ
er yarg
ı
lar 
ı
ile bunlarla olan ili
ş
ki ve davran
ı
ş
biçimlerini bu çerçevede olu
ş
turdu
ğ
u
ş
eklinde anla
ş
ı
lmal
ı
d
ı
r. Bununla beraber, Osmanl
ı
toplumundainsan-tabiat ve insan-toplum ili
ş
kilerinin iç içe oldu
ğ
u ve birbirinden kopar 
ı
lamad
ı
ğ
ı
da ayr 
ı
  bir gerçektir. Bunun en güzel örne
ğ
i ise, Osmanl
ı
insan
ı
n kendine ev yaparken, evin d
ı
ş
 
ı
sm
ı
na yap
ı
lan ve mimari ile de bir bütünlük olu
ş
turan ku
ş
evlerini ihmal etmemesidir.Ba
ş
ka bir ifadeyle, Osmanl
ı
Müslüman’
ı
n
ı
n Dünya görü
ş
ü, bireyin hem kendini ve hem deiçinde ya
ş
ad
ı
ğ
ı
sosyal çevreyi in
ş
a edi
ş
inde aç
ı
kça görülmektedir.Di
ğ
er önemli bir nokta ise, Osmanl
ı
toplumu ile neyin kast edildi
ğ
idir. Burada özellikleOsmanl
ı
n
ı
n hakim zümresi olan ve devletin belkemi
ğ
ini olu
ş
turan Müslüman halkalar [millet-i hâkime] kastedilmektedir. Zira Devlet-i Âliye, kozmopolit, çok milletli, ve çok dinli bir yap
ı
ya sahipti. Millet sitemi Yahudi ve H
ı
ristiyanlar 
ı
n bar 
ı
ş
içerisinde ve kendi hukuk sistemlerine göre ya
ş
amalar 
ı
na imkân veriyordu. Ünlü tarihçi Gibbons'un ifadesiyle:“Yahudilerin toptan öldürüldü
ğ
ü ve Engizisyon mahkemelerinin ölüm saçt
ı
ğ
ı
bir devirdeOsmanl
ı
lar, idareleri alt
ı
nda bulunan çe
ş
itli dinlere ba
ğ
l
ı
kimseleri bar 
ı
ş
ve ahenk içerisinde
 
2ya
ş
at
ı
yorlard
ı
."
0F
1
Ünlü müste
ş
rik C. Brockelmann ise, Müslüman Türklerin, fetihleriesnas
ı
nda isteselerdi H
ı
ristiyanl
ı
ğ
ı
tamamen yok edebilecek güce ve imkâna sahipolduklar 
ı
n
ı
ancak mensubu bulunduklar 
ı
dinin buna müsaade etmedi
ğ
ini belirtir ve konuylailgili olarak Fatih Sultan Mehmet’in (1451-1481) bir ferman
ı
n
ı
zikreder.
1F
2
Tüm buzikredilenlerin temeli olan Osmanl
ı
devlet anlay
ı
ş
ı
n
ı
n me
ş
ruiyet temelini
İ
slam’dan ald
ı
ğ
ı
n
ı
 ise biliyoruz.Bu çal
ı
ş
man
ı
n amac
ı
, Müslüman Osmanl
ı
toplumunun insan ve çevreyle ilgili de
ğ
er vedavran
ı
ş
lar 
ı
n
ı
n anla
ş
ı
lmas
ı
na katk 
ı
sa
ğ
lamakt
ı
r. Amaç, Leslie Lipson’un da ifade etti
ğ
i gibi,“atalar 
ı
m
ı
z
ı
n buldu
ğ
u çözümleri taklit etmekten çok, onlar 
ı
n sorunlara yakla
ş
ı
m
ı
ndan veyagösterdikleri canl
ı
l
ı
k ve enerjiden cesaret alacak kadar bilge olmak”
2F
3
ve kendi sorunlar 
ı
m
ı
z
ı
 çözmede tarihimizden olumlu ve yap
ı
c
ı
bir 
ş
ekilde yararlanmakt
ı
r. Ancak bu de
ğ
erlerinkendi ba
ğ
lamlar 
ı
nda anla
ş
ı
lmas
ı
ve do
ğ
ru bir 
ş
ekilde yorumlanabilmesi için öncelikle teorik  bir çerçeveye ihtiyaç bulunmaktad
ı
r. Böylece
İ
slam toplumlar 
ı
nda çevre ile ilgili de
ğ
erleriolu
ş
turan ve bunlara hayat veren temel güçler de anla
ş
ı
lm
ı
ş
olacakt
ı
r.
II. Teorik Çerçeve
Tarih boyunca insano
ğ
lunun olu
ş
turdu
ğ
u her medeniyetin ve bu medeniyetlerin hayat verdi
ğ
ikurumlar 
ı
n nev-i
ş
ah
ı
slar 
ı
na münhas
ı
r özellikleri oldu
ğ
u görülmektedir. Asl
ı
nda bir medeniyeti, di
ğ
erinden ay
ı
ran ve medeniyetler aras
ı
nda kar 
ş
ı
la
ş
t
ı
rmalar yapmay
ı
mümkün
ı
lan da bu temel nitelikler ve felsefelerdir. Ba
ş
ka bir ifadeyle, medeniyetler belirli dünyagörü
ş
lerinin veya felsefelerinin mü
ş
ahhasla
ş
m
ı
ş
örnekleri olarak görülebilir. Örne
ğ
in
İ
slammedeniyeti “manevi bir esasa dayal
ı
d
ı
r; insan
ı
n varl
ı
k bütünüyle ili
ş
kisini ve varl
ı
k içindekiyerini iyi kavramas
ı
na önem verir.
İ
nsan bu kavray
ı
ş
baz
ı
nda iman düzeyine ula
ş
ı
nca, iman
ı
 onu nefsini ar 
ı
nd
ı
rma, kalbini temizleme ameliyesini sürdürmeye ça
ğ
ı
ı
r, kalbini akl
ı
n
ı
 yüksek ilkelerle beslemeye davet eder: Kanaatkârl
ı
k, onurluluk, karde
ş
lik, sevgi, iyilik ve
1
Herbert Adams Gibbons,
Osmanl 
ı
 
 İ 
mparatorlu
 ğ 
unun Kurulu
 ş
u
, çev: Ra
ğ
ı
 p Hulusi, Istanbul, 1928, 63.Bilindi
ğ
i gibi Osmanl
ı
topraklar 
ı
nda bir yandan H
ı
ristiyan, Yahudi, Samiri, Sabii, Zerdü
ş
t, Yezidi ve bunlar 
ı
nçe
ş
itli mezheplerine mensup insanlar, dini cemaat ve guruplar ya
ş
arken, di
ğ
er yandan da Rum, Bulgar, Pomak,S
ı
rp, H
ı
rvat, Arnavut, Arap, Macar, Türk, Kürt vb. birçok halk ve milletten insanlar beraber ve huzur içerisindeyüz y
ı
llarca, daha do
ğ
rusu 19. yüz y
ı
lda milliyetçilik ak 
ı
mlar 
ı
n
ı
n güçlenmesine kadar huzur içinde birlikteya
ş
ad
ı
klar 
ı
görülmektedir. Bk. Prof. Dr. Ziya Kaz
ı
c
ı
, "Osmanl
ı
Devletinde Dini Ho
ş
görü",
 Köprü
, 1999, 77.
2
C. Brockelmann,
 İ 
 slam Milletleri ve Devletleri Tarihi
, çev: N. Ça
ğ
atay, Ankara, 1964, I, s. 258. Söz konusufermanla ilgili olarak bk.: Osman Nuri Ergin,
Türkiye'de
Ş 
ehircili
 ğ 
in Tarihi Inki
 ş
af 
ı
, Istanbul, 1936, s. 93-94;ayr 
ı
ca bk. Kaz
ı
c
ı
, a.g.m.
3
Leslie Lipson,
Uygarl 
ı
 ğ 
ı
n Ahlaki Bunal 
ı
mlar 
ı
: Manevi Erime mi? Yoksa
 İ 
lerleme mi?,
çev: Jale ÇamYe
ş
ilta
ş
,
İ
stanbul: Türkiye
İş
Bankas
ı
Kültür Yay
ı
nlar 
ı
, 2001, 32.
 
3takva ilkeleri…”
3F
4
Bundan dolay
ı
her Müslüman tüm yap
ı
 p etmelerinde bu ilkeleri gözönünde bulundurmak zorundad
ı
r. Ünlü medeniyet tarihçisi Marshall Hodgson’un ifadesiyle
İ
slâmî inanç ba
ğ
lar 
ı
, gerçekte, Müslümanlar 
ı
n tüm hayat
ı
n ilâhî esaslar istikametindetahavvüle u
ğ
ramas
ı
yönündeki
ı
srarl
ı
talepler yüklüdür. (…)
İ
slâm, bütün olarak kültürün bir ucundan di
ğ
er ucuna, hatta kültürün en az dinî oldu
ğ
u yerlere kadar, geni
ş
ölçüde dallan
ı
 p budaklanm
ı
ş
olan yarat
ı
c
ı
itkiler sunar.”
4F
5
Asl
ı
nda Müslüman toplumlar 
ı
n tarih boyuncadünyan
ı
n muhtelif co
ğ
rafyalar 
ı
nda olu
ş
turduklar 
ı
medeniyetler ile bu medeniyetlerinmeydana getirdi
ğ
i ba
ş
ta
ş
ehirler olmak üzere di
ğ
er kurumlar incelendi
ğ
inde zikredilen builkelerin etkisi “aç
ı
k-seçik” olarak görülebilir. Bu nedenle,
İ
slâmî dünya görü
ş
ü ve âlemtasavvuru anla
ş
ı
lmadan bu kurumlar 
ı
anlamak ve do
ğ
ru olarak yorumlamak mümkünde
ğ
ildir.
5F
6
 
İ
slam
ş
ehirleri konusunda uzman olan Jean-Louis Michon “Müslüman ümmetininve bütün
İ
slam
ş
ehirlerinin varolu
ş
nedeni Bir ve Tek olan [Allah’a] ibadet oldu
ğ
unu” tespitederken, Halil
İ
nalc
ı
k da Osmanl
ı
 
ş
ehrinin “
İ
slam
ş
eriat
ı
idealine dayanan ve bu idealiyans
ı
tan belirli bir fizikî ve sosyal organizasyonun” sonucu oldu
ğ
unun alt
ı
n
ı
çizer.
6F
7
 Hodgson’
ı
n “dinin medeniyetleri belirlemedeki gücüne” özellikle i
ş
aret etmesi bu ba
ğ
lamdadaha da önem kazanmaktad
ı
r.
7F
8
Tüm bunlardan dolay
ı
, Osmanl
ı
toplumundaki insan-çevreili
ş
kilerini daha iyi anlamak için, bu ili
ş
kiler a
ğ
ı
n
ı
ku
ş
atan ve belirleyen
İ
slamî dünyagörü
ş
ünün temel unsurlar 
ı
na -k 
ı
sa da olsa- i
ş
aret edilmelidir.
III.
İ
slâmî Dünya Görü
ş
ü
İ
nsan-çevre ili
ş
kisi söz konusu oldu
ğ
unda Osmanl
ı
tarihinin sadece bizlere de
ğ
il, insanl
ı
ğ
ada
ı
ş
ı
k tutacak kadar zengin oldu
ğ
u s
ı
k s
ı
k ifade edilen bir husustur. Bu konudaki örneklere bak 
ı
ld
ı
ğ
ı
nda bunu anlamak zor da de
ğ
ildir. Bununla beraber, Osmanl
ı
tarihinde insan-çevre
4
Muhammed Hüseyin Heykel,
 Hz. Muhammed’n Hayat 
ı
, çev: Vahdettin
İ
nce,
İ
stanbul : Yöneli
ş
, 2000, c.2,402. (vurgu eklenmi
ş
tir)
5
Marshall Hodgson,
 İ 
 slâm’ 
ı
n Serüveni: Bir Dünya Medeniyetinde Bilinç ve Tarih
,
İ
stanbul:
İ
z Yay
ı
nc
ı
l
ı
k,1993, 27.
6
Jean-Louis Michon, “Dini Kurumlar”,
 İ 
 slam
Ş 
ehri
, ed. R.B. Serjant, çev : Elif Topçugil,
İ
stanbul : A
ğ
Yay
ı
nlar 
ı
, 1992.
7
Jean-Louis Michon, “Dini Kurumlar”,
 İ 
 slam
Ş 
ehri
, ed. R.B. Serjant, çev : Elif Topçugil,
İ
stanbul : A
ğ
Yay
ı
nlar 
ı
, 1992, 35. Halil
İ
nalc
ı
k, “
İ
stanbul: Bir 
İ
slam
Ş
ehri”,
 İ 
 stanbul Arma
 ğ 
an
ı
: Fetih ve Fatih
, Yay. Haz:Mustafa Arma
ğ
an.
İ
stanbul Büyük 
ş
ehir Belediyesi Kültür 
İş
leri Yay
ı
nlar 
ı
, 1995, 83. Ayr 
ı
ca bk.:Kemal Karpat,
The Ottoman State and Its place in World History
, E. J. Brill Leiden, 1974.
8
Hodgson, a.g.e., 12. Hodgson dinin H
ı
ristiyan ve Budist halklar aras
ı
nda da çok merkezi bir yere sahipoldu
ğ
unu belirtmesine ra
ğ
men, bu dinlere ait tek bir medeniyetten söz edilemeyece
ğ
ini özellikle vurgular.
İ
slam söz konusu oldu
ğ
unda durum farkl
ı
d
ı
r: “
İ
slamî inanç gelene
ğ
ine i
ş
tirak etmi
ş
olan ki
ş
iler, kendilerine has bir kültür geli
ş
tirmeleri ölçüsünde, birbirleriyle temas içinde oldular: kültürel diyaloglar 
ı
birbirine eklendi.”a.g.e., 27.
İ
slamiyet’in Osmanl
ı
devletinde oynad
ı
ğ
ı
rol için ayr 
ı
ca bk.: Kemal H. Karpat, “Osmanl
ı
TarihininDönemleri: Yap
ı
sal Bir Kar 
ş
ı
la
ş
t
ı
rmal
ı
Yakla
ş
ı
m”,
Osmanl 
ı
ve Dünya
, Haz. Kemal Karpat,
İ
stanbul: Ufuk Yay
ı
nlar 
ı
, 2000, 121-126.

Activity (7)

You've already reviewed this. Edit your review.
1 hundred reads
1 thousand reads
Osman Zeybek liked this
hHALL53 liked this
Gül Tüzün liked this
gzdekuzu liked this
Fatih Tetik liked this

You're Reading a Free Preview

Download
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->