Embed Doc
Copy Link
Readcast
Collections

CommentGo Back

Download

Իրաքահայութիւնը` Անցեալին և Այսօր

Հին ժամանակներէն ի վեր` պատմական Միջագետքը (Իրաքը) ևՀայաստանը եղած են հարևան երկիրներ: Երկու պետութիւնները մտած են մերթդաշնակցային և մերթ ալ պատերազմական յարաբերութիւններու մէջ: Ասոր ցցունփաստն է Արարատեան թագաւորութեան (Ուրարտու) և Ասորեստանիպետութեան ունեցած յարաբերութիւնները:Պատմագիր Հերոդոտի համաձայն, Հայեր, հին ժամանակներէն առևտրականգործերով կը ճամբորդէին Հայաստանէն մինչև Նինուէ և Բաբելոն, լաստերով կ’անցնէին Եփրատի և Տիգրիսի վրայէն և իրենց հետ կը փոխադրէին ամէնտեսակի ապրանքներ, ցորեն, գինի, տախտակեղէն, ևայլն:Այս վկայութիւնը կը հաստատէ, թէ Հայեր գտնուած են Միջագետքի մէջհազարամեակներ առաջ, ապրելով առևտրական կեդրոններու մէջ:Մեծն Տիգրանի օրով (9554 ՔԱ.) Հայաստանի սահմանները ընդարձակուածեն մինչև Իրաքի հիւսիսային մասը գտնուող Էրպիլ քաղաքը:Կ’ենթադրուի, որ Հայերը Պաղտատի մէջ բնակութիւն հաստատած ենհիմնադրութենէն ի վեր (762 Ք.Ե.): Ապպասեան խալիֆաներու պատմութեան մէջկայ կարճ ակնարկութիւն Հայոց մասին այն իմաստով, որ տեղացի հարուստ ևազնուական դասակարգը Հայեր ունէին իրենց տրամադրութեան տակ, իբրևսեղանաւոր և մատակարար:Պատմական աղբիւրներու համաձայն, հիւսիսային Իրաքի մէջ հայկականթեմ գոյութիւն ունէր 10-րդ դարու վերջին: 1222ին, հարաւային Պասրա քաղաքին ևանոր շրջակայքին մէջ բնակող Հայերուն թիւը հաշուի առնելով` այնտեղհիմնուած է հոգևոր թեմ: 1354 ին, Պաղտատի Հայ համայնքը արդէն ունեցած էհոգևոր առաջնորդ:Դէպի Իրաք և յատկապէս Պաղտատ հայկական գաղթն ու Հայոց մնայունբնակութիւնը կը սկսի 17րդ դարուն սկիզբները, Շահ Աբբասի տիրապետութեանշրջանին, երբ Հայեր, տասնեակ հազարներով կը տեղահանուին Ջուղայէն(Հայաստանէն) և կը տարուին Պարսկաստան: Այդ առիթով է, որգաղթականութեան փոքր հոսանք մըն ալ կ’անցնի Միջագետք և կը տեղաւորուիայնտեղ:Իտալացի ուղևոր մը` Փիէթրօ Տէլլա Վալլէ, կը վկայէ, թէ 1616ին,Տիգրանակերտէն ու Մարտինէն փախած և Պաղտատ ապաստանածքրիստոնեաներուն մէջ կային նաև Հայեր, որոնք սակայն ոչ եկեղեցի ունէին և ոչ ալ եկեղեցականներ:

1 |Page

Սուլթան Մուրատ Դ.` 1638ին մեծ դժուարութեամբ վերագրաւեց ՊաղտատըՊարսիկներու ձեռքէն: Սուլթանը` յուսահատութեան վրայ էր, երբ իրզօրականներէն Հայ մը` թրքական բանակի “Թոփճիպաշը”ն Գէորգ Նազար(Նազարէթեան) կը ձուլէ թնթանօթ մը և ատով կը ռմբակոծէ պարսպապատՊաղտատը, որը 40օրեայ պաշարումէ յետոյ, ի վերջոյ անձնատուր կ’ըլլայ 25Դեկտեմբեր 1638ին: Այս յաջողութեան վրայ, ըստ պաղտատահայերու մօտպահուած հին աւանդութեան, Սուլթանը կ’ուզէ վարձատրել Հայ զօրականը,հարցնելով անոր թէ ինչ կ’ուզէ ունենալ: Գէորգ Նազար տեղեկանալով որՊաղտատի Հայերը եկեղեցի և գերեզման չունին, կը խնդրէ Սուլթանէն որպէսզի յարմար հող մը նուիրէ այդ նպատակով: Խնդրանքը կը կատարուի և ատոր վրայ,Պաղտատի հիւսիսային կողմը, 1640 ին կը կառուցուի Ս. Աստուածածին եկեղեցինև Պապ Էլ Մուազզամ թաղամասի կից` Հայկական գերեզմանատունը: Թաղամասըմինչև այսօր կը կոչուի “Մահալլէթ Գոգ Նազար” -Գոգ Նազարի թաղամաս- կամ“Մէյտան”, իսկ գերեզմանատունը 1914-1915-ին քանդուեցաւ Թուրքերու կողմէ:Ս. Աստուածածին եկեղեցին, մինչև այսօր ալ ուխտատեղի մըն է թէ Հայերուև թէ Արաբներու համար, իբրև ամէնէն հին քրիստոնէական սրբավայրերէն մէկըՊաղտատի մէջ: Այս եկեղեցիի ձախակողմեան որմին մէջ շինուած է խորշ մը, ուրթաղուած է քառասունից Մանկանց մասունքներէն մէկ մասը պարունակող տուփմը:19րդ դարու վերջերուն Իրաքի գաղութը կը սկսի նուազիլ թիւով: Այդ պէտք էբացատրել Օսմանեան կառավարութեան կողմէ Իրաքի բնակչութեան նկատմամբկիրառած կեղեքիչ քաղաքականութեամբ: Տեղացի Արաբ ժողովուրդի հետմիասին` խիստ կը տուժէ նաև Հայ բնակչութիւնը: Իրաքահայերէն ոմանք կըմեկնին Եւրոպական երկրներ, Հնդկաստան, Պարսկաստան և այլ վայրեր: ԸստՊոլսոյ Պատրիարքարանի 1888ին կազմած վիճակագրութեան, Իրաքահայբնակչութեան թիւը այնքան պակսած էր, որ բոլոր գաղթօճախներու բնակչութիւնըմիասին կը հաշուուէր 150 տուն: Պաղտատի մէջ կը հաշուուէր 706 հոգի, Պասրայիմէջ`242, Մուսուլի մէջ 173`, ընդամէնը`1121 հոգի:

Իրաքի Հայկական Վարժարանները

Իրաքահայ գաղութի ամէնէն հին վարժարանը կը համարուի Պաղտատի Ս.Թարգմանչաց կոչուող վարժարանը, որ հինուած էր 1852ին:1901-ին, Պաղտատի բարերարներէն մէկը` Յովհաննէս Իսկէնտէրեան, իրտունը կը յատկացնէ համայնքին` օրիորդներու վարժարան բանալու համար` ի յիշատակ իր մահացած աղջկան` Զապէլի: Վարժարանը կը կոչուի Զապէլեան:

2 |Page

1917ին, Ս. Թարգմանչաց և Զապէլեան վարժարաններու միացումով կըկազմուի առաջին երկսեռ հայկական վարժարանը: 1921ին, Պաղտատի Կէյլանիթաղամասին մէջ վարժարան կը բացուի, որ 1936ին կը կոչուի Սվաճեանվարժարան: 1948ին, Թարգմանչաց և Սվաճեան վարժարանները կը միացուին և կըկազմեն Հայոց Ազգային Միացեալ Վարժարանը:Հայկական վարժարաններ կային նաև Նորաշէն (1940-1966) և Սլեխ (մինչև1961) թաղամասերու մէջ: 1974ի Սեպտեմբերին Իրաքի բոլոր վարժարաններըպետականացան:15 Հոկտ. 2004-ին, Ազգային Վարժարանը վերաբացուեցաւ (առաջին մինչևվեցերորդ դասարաններով), որուն, 2006ին աւելցուեցան միջնակարգի երկսեռդասարաններ: Կայ նաև Զախօ քաղաքի հայկ. վարժարանը:Իրաքի պատմութեան մէջ, առաջին անգամ, իր մշակած Սահմանադռութեանմէջ (2003-ի պատերազմէն յետոյ) կը յիշուի Հայոց լեզուն Իրաքի մէջ գործածուողայլ լեզուներու կողքին և անոր դասաւանդումը սահմանադրութեամբպաշտպանուած:

Իրաքի Հայկական Տպարաններն ու Թերթերը

Պաղտատի մէջ առաջին հայկ. տպարանը բացուած էր 1874ին: Այդտպարանին մէջ 18901892 թուականներուն “Փունջ” աշակերտական հանդէսը կըհրատարակուի, Թարգմանչաց Վարժարանի տնօրէն Միհրան Սվաճեանիխմբագրութեամբ: 1924-ին, լոյս տեսած է “Տիգրիս” պարբերականը, որ երկարկեանք ունեցած չէ:19481954, 1957-1958 լոյս տեսած է “Գոյամարտ” շաբաթաթերթը: Հայկականմիութիւնները հրատարակած են պարբերականներ: Իրաքահայ Առաջնորդարանըմինչև այսօր կը հրատարակէ “Կանթեղ” եռամսեայ պարբերականը:Հայերու թիւը Իրաքի մէջ ստուարացած է Հայկական Ցեղասպանութենէն յետոյ` Օսմանեան կայսրութեան մէջ: Շուրջ 20 հազար Հայ գաղթականներ կըտեղաւորուին Պաքուպա քաղաքի մօտ ճամբարի մէջ: Բրիտանականիշխանութիւնները, 1920 ին, ճամբարը փոխադրեցին հարաւային Իրաք, Նահր Էլ-Օմար կոչուած վայրը` մինչև 1921ի Յուլիսին: 1921ի վերջաւորութեան 8000գաղթականներ Բրիտանացիներու օժանդակութեամբ և 3 շոգենաւերով փոխադրուեցան Հայաստան: Ուրիշ հազարաւորներ ցրուեցան Իրաքի զանազանքաղաքները` մանաւանդ Պաղտատ: Նահր ԷլՕմարի մէջ մնացած բոլորգաղթականները, մեծ մասով Վասպուրականցի երկրագործներ, փոխադրուեցան

3 |Page