hubodefensoresdelateoríaatómica;perovamosaverquemuchosquímicosimportanteslarechazabanolainterpretabandeformamuypocoortodoxa.Másaún,seleenfrentabanotrasteoríascomoladelos«remolinos>}deWilliamThomsonolaquímica«matemática»deBrodie.EnelsigloXX,estasconcepcionesyasehanolvidadooparecenmarginales.Talvezseaunalástima...porque,ademásdeteneruninteréshistórico,correspondenaproblemasfundamentalesquetodavíahoynotienenunasoluciónperfecta.TomemoselcasodeFrancia.LateoríadeDalton,aycomienzodelsiglo
XIX,
fueacogidaconbastantefrialdfdporloscientíficosmásinfluyentesdelaépoca:LaplaceyBerthollet.En1837,elquímicoJean-BaptisteDumasdeclara:«Siestuvieraenmismanos,borraríalapalabra
átomo
delaciencia,persuadidodequevamásalládelaexperiencia}>.Wurtz,sucesordeDumasenlaFacultaddeMedicina,esunatomistadeclarado.Pero,inclusodespuésde1860,tienequelucharparaqueseadmitalaideadeátomosymoléculas.Enlaoposiciónseencuentra,entreotros,Sainte-ClaireDeville:«NoadmitonilaleydeAvogadro,nilosátomos,nilasmoléculas;meresistoacreerenloquenopuedoverniimaginap>.MarcellinBerthelotsemantuvolargotiempoenunrechazoobstinado.AcausadeestosantiatomistasFranciaadoptólateoríaatómicaconmuchoretraso.Sóloen1893seincluyóoficialm~nteenlosprogramasdeenseñanzasecundaria;ahorabien,en1893,laclasificacióndeMendeleievteníayamásdeveinteañosyloselectronesibanahacersuapariciónenescena...Estefenómenode«resistencia»fueespecialmentenotorioenFrancia,peronoexclusivamente.Porejemplo,alotroladodelcanaldelaMancha,EdmundJ.Millsemprendíaen1871unduroataque.Losátomos,afirmaba,sonaúnmásincreíblesqueelflogisto,esefluido
333
APENOSAASCENSIÓNDELATEORfAATÓMICA
imaginariomedianteelcualStahalpretendíaexplicarlacombustión.Deformairónicahacíalaobservacióndequealcarbonoselehabíanatribuidodistintospesosatómicos:tanpronto6,como13
O
como12.Yfirmementeconcluía:«lateoríaatómicanotieneningunabaseexperimental».Notodoelmundoibatanlejos.Elclandelosatomistaseraimportante,por10~enossisetomalapalabra«atomista}}enunsentidomuyamplio.Esimportanteresaltareste.punto,yaqueinclusolospartidariosdelosátomosdistabanmuchodeponersedeacuerdoentreellos.ComodiceKekuléen1867,elcontenidodelateoríaeraincierto.Había,porejemplo,almenoscuatropuntosdevistasobrela«atomicidad»(hoydiríamosvalencia
3).
Unosconsiderabanqueeraunapropiedadfundamentalyfija;otrospensabanqueelmisn\oelementopodíatener,segúnloscasos,una«atomicidad»de
1,2,
3,etc.;otrosclasificabanloselementosendosgrupos,losdelprimerocon«atomicidades»paresylosdelsegundoimpares...Kekuléobservabaapropósitodeestoquelosmatemáticosyfísicos,anteestadisparidaddeideas,acababanconsiderandolaquímica«condesdén».
Press,1967;Ysobrelacontroversiafrancesade1877:P.Colmant,«Querelle
a
I'Institutentreequivalentistesetatomistes>"
Revuedesquestionsscientifiques,
143,4,493-519.ElcompendiodetextosoriginaleseditadoporD.M.Knigth,
Classicalscientificpapers,
AmericanElsevier,1968resultadegranutilidad.Deformageneral,consultar
J.
R.Panington:
AhistoryofChemistry,
4volúmenesaparecidos,Macmillan,1961-1970..
3
Sobrelanocióndevalencia,verelinteresantelibrodeC.A.Russel:
TheHistoryoiValency,
LeicesterUniversityPress,1971.
DEARQufMEDESAEINSTEIN
32