Yerk\u00fcremizde \u00f6nce k\u00f6m\u00fcr, daha sonra petrol ve do\u00a4al gaz y\u00fczy\u203allar bo- yu sanayi ve ta\ufb02\u203ama sekt\u00f6r\u00fcn\u00fcn gerek- sinimi olan enerjiyi sa\u00a4lay\u203ap, adeta uygarl\u203a\u00a4\u203an itici g\u00fcc\u00fc oldular. G\u00fcn\u00fcm\u00fcz- de b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyan\u203an y\u203all\u203ak enerji gereksi- nimi yakla\ufb02\u203ak 400-420 Q (1 Q = 2,5 x 1014 kilokalori) olarak tahmin edilmek- tedir. H\u203azla artan talep kar\ufb02\u203as\u203anda, yak- la\ufb02\u203ak 30 y\u203al sonra fosil yak\u203atlar\u203a t\u00fcketi- minin ikiye katlanaca\u00a4\u203a beklenmekte- dir. \u00d6nce petrol rezervlerinin, 40-50 y\u203al sonra da do\u00a4al gaz rezervlerinin t\u00fcke- nece\u00a4i, daha bol bulunan k\u00f6m\u00fcr re- zervlerinin ise bir ka\u00e7 y\u00fczy\u203al daha daya- naca\u00a4\u203a bilinmektedir. Bu s\u00fcre\u00e7te belli \u00fclkelerin elinde veya kontrol\u00fcnde bu- lunan petrol ve do\u00a4al gaz rezervlerine bir \u00e7ok \u00fclkenin ba\u00a4\u203aml\u203a olmas\u203a, petrol\u00fc stratejik bir madde konumuna getir- mi\ufb02tir. Di\u00a4er taraftan artan yak\u203at t\u00fcke- timi sonucu \u00e7\u203akan at\u203aklar, global \u203as\u203an- maya ve iklimlerin olumsuz y\u00f6nde etki- lenmesine neden olmaktad\u203ar. G\u00fcn\u00fcn bi- rinde petrol rezervelerinin sonuna yak- la\ufb02\u203al\u203ap sanayinin aniden g\u00fc\u00e7s\u00fcz kalma- s\u203a, veya iklimlerin h\u203azla de\u00a4i\ufb02ip sa\u00a4l\u203a\u00a4\u203a- m\u203az\u203a tehdit eder hale gelmesi d\u00fc\ufb02\u00fcnce- si, \ufb02imdiden enerjide yeni se\u00e7enekleri g\u00fcndeme getirmi\ufb02tir. Son zamanlarda \u00c7in ve Hindistan gibi \u00fclkelerde petrol t\u00fcketiminin h\u203azla artmas\u203a, petrol fiyatla- r\u203an\u203a h\u203azla yukar\u203a \u00e7ekmi\ufb02, geli\ufb02mi\ufb02 eko- nomileri olumsuz etkilemeye ba\ufb02lam\u203a\ufb02-

t\u203ar. Alarm durumuna ge\u00e7en geli\ufb02mi\ufb02 \u00fcl- keler yeni enerji t\u00fcrleri \u00fczerine aray\u203a\ufb02- lar\u203an\u203a h\u203azland\u203ar\u203ap, \u00f6zellikle hidrojen ekonomisi ba\ufb02l\u203a\u00a4\u203a alt\u203anda yap\u203alacak ara\ufb02t\u203armalara milyarlarca dolar kaynak ay\u203armaya ba\ufb02lam\u203a\ufb02t\u203ar.

s\u00fcredir\u00f6nemli bir konuma sahip bu- lunmaktayd\u203a. Yakla\ufb02\u203ak 130 y\u203al \u00f6nce, k\u00f6m\u00fcr rezervlerinin bir g\u00fcn t\u00fckenece- \u00a4inin fark\u203anda olan ve hidrojenin elek- troliz yoluyla sudan elde edilebilece\u00a4i- ni bilen Jules Verne, suyun gelece\u00a4in k\u00f6m\u00fcr\u00fc olaca\u00a4\u203an\u203a s\u00f6ylemi\ufb02ti. Hidroje- nin enerji kayna\u00a4\u203a olarak \u00f6nemi daha sonra da vurguland\u203a. Bildi\u00a4imiz en k\u00fc- \u00e7\u00fck ve en basit atom olan hidrojen, B\u00fcy\u00fck Patlama\u2019dan sonra evren so\u00a4u-

H\u203azla artan enerji talebi kar\ufb02\u203as\u203anda yerk\u00fcrenin fosil yak\u203atlar\u203ana dayal\u203a enerji kaynaklar\u203an\u203an bir
b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn yakla\ufb02\u203ak bir insan \u00f6mr\u00fcne e\ufb02de\u00a4er bir s\u00fcre i\u00e7inde t\u00fckenmesi bekleniyor. Fosil
yak\u203atlar\u203an t\u00fcketiminin neden oldu\u00a4u zehirli art\u203aklar ve sera etkisi de global \u203as\u203anmaya neden
olmakta, \u00e7evreyi tehdit ediyor. Bir g\u00fcn gelip, bu tehlikeler kar\ufb02\u203as\u203anda \u00e7aresiz kalmamak i\u00e7in,
fosil yak\u203atlar\u203an yerini alabilecek yeni yak\u203atlar ara\ufb02t\u203ar\u203almakta. Yakla\ufb02\u203ak 130 y\u203al \u00f6nce, k\u00f6m\u00fcr
rezervlerinin bir g\u00fcn t\u00fckenece\u00a4inin fark\u203anda olan ve hidrojenin elektroliz yoluyla sudan elde
edilebilece\u00a4ini bilen Jules Verne, gelecekte suyun k\u00f6m\u00fcr\u00fcn yerini alaca\u00a4\u203an\u203a s\u00f6ylemi\ufb02ti.
G\u00fcn\u00fcm\u00fczde de biliminsanlar\u203a hidrojeni gelece\u00a4in temiz ve yenilenebilir yak\u203at kayna\u00a4\u203a olarak

maya ba\ufb02larken ortaya \u00e7\u203akan ilk ele- ment olmu\ufb02tur. Evrende bulunan atomlar\u203an yakla\ufb02\u203ak %90\u2019\u203an\u203a olu\ufb02turan hidrojen, fosil yak\u203atlar\u203an\u203an da kayda de- \u00a4er bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc olu\ufb02turmaktad\u203ar. Di\u00a4er atomlarla ve \u00f6zellikle oksijenle elektron al\u203a\ufb02veri\ufb02i sonucu kolayl\u203akla kimyasal ba\u00a4 yaparak ortama enerji ve- rir. Bu bak\u203amdan hidrojen do\u00a4am\u203azda serbest halde bulunabilseydi, e\ufb02siz bir enerji kayna\u00a4\u203a olabilirdi. Ama, hidroje- ni bile\ufb02enlerinden ay\u203ar\u203ap serbest hale getirmenin bedeli \ufb02imdilik ondan elde edilecek enerjiden daha fazlad\u203ar. Bu ba\u00a4lamda hidrojen, bir enerji kayna\u00a4\u203a olarak g\u00f6r\u00fclmemeli; elektrik gibi bir enerji ta\ufb02\u203ay\u203ac\u203as\u203a olarak nitelendirilmeli- dir. \ufb01imdi en \u00f6nemli soru, y\u203allar \u00f6nce ya\ufb02ayan Jule Verne\u2019nin \u00f6nsezisinin ne derecede ger\u00e7ekle\ufb02ebilece\u00a4i.

Hidrojenin k\u203asa s\u00fcre i\u00e7inde fosil ya- k\u203atlar\u203an yerini alma olas\u203al\u203a\u00a4\u203a bulunmak- tad\u203ar. \u00c7\u00fcnk\u00fc fosil yak\u203at yerine kullan\u203a- lacak herhangi bir t\u00fcr yak\u203at\u203an, hem ma- liyet hem de \u00fcretim miktarlar\u203a olarak fosil yak\u203atla rekabet edebilmesi gerek- mektedir. \u00c7ok say\u203ada ara\ufb02t\u203arma \u00e7al\u203a\ufb02- mas\u203a, hidrojenin yak\u203at olarak kullan\u203al- mas\u203an\u203an pek kolay olmayaca\u00a4\u203an\u203a, \u00e7\u00f6z\u00fcl- mesi gereken zor bilimsel ve teknolo- jik problemlerin oldu\u00a4unu g\u00f6stermek- tedir. Bu yaz\u203am\u203azda hidrojen ekonomi- sini olu\ufb02turan ana s\u00fcre\u00e7leri ve son y\u203al- larda kaydedilen geli\ufb02meleri ayr\u203ant\u203al\u203a bir \ufb02ekilde inceleyip, hidrojenin bir enerji ta\ufb02\u203ay\u203ac\u203a olarak kullan\u203almas\u203andaki sorunlar\u203a tart\u203a\ufb02aca\u00a4\u203az. Bu yaz\u203an\u203an bir di\u00a4er amac\u203a da T\u00fcrkiye\u2019de hidrojen ekonomisi konusunda ara\ufb02t\u203arma politi- kalar\u203an\u203an olu\ufb02turulmas\u203ana katk\u203ada bu- lunmakt\u203ar.

Hidrojen ekonomisinin birbirini izle- yen ba\ufb02l\u203aca \u00fc\u00e7 unsuru vard\u203ar. Bunlar: 1) Serbest hidrojenin \u00fcretilmesi. 2) Hidro- jenin depolanmas\u203a ve da\u00a4\u203at\u203am\u203a. 3) Hidro- jenden enerji elde edilmesi. \ufb01imdi bu s\u00fcre\u00e7leri daha yak\u203andan inceleyelim:

Hidrojenin ucuz ve b\u00fcy\u00fck miktar- larda \u00fcretilmesi ve \u00fcretimin s\u00fcrd\u00fcr\u00fcle- bilir olmas\u203a, hidrojen ekonomisinin ba\ufb02l\u203aca ko\ufb02uludur. ABD\u2019de y\u203alda 9 me- gaton (milyon ton) civar\u203anda hidrojen \u00fcretilmektedir. Buna kar\ufb02\u203an ABD\u2019nin b\u00fct\u00fcn ta\ufb02\u203ama filosu hidrojen yak\u203at h\u00fcc- releri ile \u00e7al\u203assayd\u203a; 150 megatonun \u00fczerinde hidrojene gereksinim olacak- t\u203a. \u00c7ok say\u203ada ara\ufb02t\u203ar\u203ac\u203a bu kadar b\u00fc- y\u00fck miktarlarda hidrojenin uygun ma- liyetlerle nas\u203al \u00fcretilece\u00a4i sorusuna ya- n\u203at aramaktad\u203ar.

Hidrojenin \u00fcretiminde \u00e7e\ufb02itli y\u00f6n- temler bilinmektedir. Asl\u203anda do\u00a4a, en \u00f6nemli ve en verimli bir hidrojen \u00fcreti- cisidir. Bitkiler, fotosentez yoluyla CO2 ve suyu g\u00fcne\ufb02 \u203a\ufb02\u203a\u00a4\u203an\u203an yard\u203am\u203ayla \u00f6nce hidrojen ve oksijene d\u00f6n\u00fc\ufb02t\u00fcrmekte, hidrojenden karbonhidratlar\u203a \u00fcretir- ken oksijeni de di\u00a4er canl\u203alar\u203an solumas\u203a i\u00e7in atmosfere salmaktad\u203ar. Bu s\u00fcre\u00e7 milyonlarca y\u203ald\u203ar kesintisiz olarak i\ufb02lemektedir. Tek h\u00fccreli orga- nizmalar ve bakteriler de normal s\u203a- cakl\u203aklarda \u00e7e\ufb02itli molek\u00fcler s\u00fcre\u00e7ler yard\u203am\u203a ile hidrojen elde etmektedir- ler. Bitkilerde bulunan baz\u203a ge\u00e7i\ufb02 ele-

mentlerinin ve oksitlerinin atom to- paklar\u203a, suyu hidrojen ve oksijene ay\u203a- rabilmektedir. Benzer \ufb02ekilde bakteri- lerde bulunan baz\u203a enzimler de kar- ma\ufb02\u203ak elektronik yap\u203alar\u203ayla proton ve elektrondan hidrojen molek\u00fcl\u00fcn\u00fcn olu\ufb02mas\u203ana arac\u203al\u203ak etmektedirler. Na- nometre (milimetrenin milyarda biri) boyutlar\u203anda metal-oksit topaklar\u203an\u203an suyu ayr\u203a\ufb02t\u203arabilme veya elektron ve protondan H2 molek\u00fcl\u00fcn\u00fc olu\ufb02turabil- me yetenekleri, ara\ufb02t\u203armac\u203alar\u203an ilgisini \u00e7ekmektedir. Canl\u203alardan esinlenerek etkin hidrojen \u00fcretimini geli\ufb02tirmek amac\u203a ile kataliz i\ufb02levini g\u00f6rebilecek yeni ve i\ufb02levsel nanoyap\u203alar tasarlan- maktad\u203ar. Bu tasar\u203amlarda kuantum mekani\u00a4ine dayal\u203a reaksiyon hesaplar\u203a yap\u203almakta, nanoyap\u203alar\u203an atom kom- pozisyonu ve b\u00fcy\u00fckl\u00fck ili\ufb02kilerine da- yal\u203a yeni \u00f6zellikleri saptanarak \u00e7e\ufb02itli fosil ve biyolojik maddelerden hidroje- ni ayr\u203a\ufb02t\u203arabilecek kataliz\u00f6rler ortaya \u00e7\u203akar\u203almaktad\u203ar. Son zamanlarda MoS2 partik\u00fcllerinin hidrojen \u00fcretiminde platin yerine ucuz kataliz\u00f6r olarak kul- lan\u203alabilece\u00a4i g\u00f6sterilmi\ufb02tir. Kataliz\u00f6r tasar\u203am\u203a fizik ve kimyada g\u00fcncel bir ara\ufb02t\u203arma konusunu olu\ufb02turmaktad\u203ar ve bu alanda yap\u203alacak ara\ufb02t\u203armalar hidrojen \u00fcretiminde \u00e7\u203a\u00a4\u203ar a\u00e7\u203ac\u203a sonu\u00e7- lara g\u00f6t\u00fcrebilecektir.

G\u00fcn\u00fcm\u00fczde hidrojen \u00fcretimi en \u00e7ok do\u00a4al gaz\u203an i\ufb02lenmesiyle yap\u203almak- tad\u203ar. CH4 + 2H2O\u2192 CO2 + 4H2 kim- yasal reaksiyonu uyar\u203anca, sisteme so- kulan enerji ve nikel bazl\u203a kataliz\u00f6rler yard\u203am\u203a ile metan ve su par\u00e7alanarak d\u00f6rt molek\u00fcl hidrojen ve karbondiok- site d\u00f6n\u00fc\ufb02mektedir. Ancak, bu y\u00f6ntem- de fosil yak\u203at kullan\u203ald\u203a\u00a4\u203andan, \u00fcreti- min s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilirli\u00a4i tehlikeye gir- mekte, d\u203a\ufb02ar\u203a at\u203alan CO2 nedeniyle \u00e7evre ve iklimlere verilen zarar devam etmektedir. Kald\u203a ki, bu en ucuz y\u00f6n- temle \u00fcretilen hidrojenin maliyeti ha- la benzininkinden d\u00f6rt misli daha pa-