\u00d6nce umut geldi
bir r\u00fczgar\u203an kanad\u203anda
y\u203akad\u203a sa\u00e7lar\u203an\u203a g\u00fcn\u203a\ufb02\u203a\u00a4\u203ayla

Hangi ya\ufb02ta olursa olsun u\u00e7an bir ku- \ufb02a bak\u203ap \u201cAh, ben de onlar gibi olabil- sem\u201d diye i\u00e7 \u00e7ekmeyen bir insan yoktur san\u203ar\u203am. Bizleri yery\u00fcz\u00fcne kelep\u00e7eleyen yer\u00e7ekimine kar\ufb02\u203a onlar\u203an kazand\u203a\u00a4\u203a za- fer bu hayranl\u203a\u00a4\u203an yaln\u203az bir boyutudur tabii. Do\u00a4a en g\u00fczel renkleri, en lirik me- lodileri onlara hediye etmi\ufb02. Bizlere de hayran hayran bak\u203ap dinlemek kalm\u203a\ufb02.

\u2039nsan-ku\ufb02 ili\ufb02kilerinin k\u00fclt\u00fcrel boyut- lar\u203a \u00e7ok eski zamanlara dayan\u203ar. Mitolo- jiler, efsaneler ku\ufb02lara \u00f6vg\u00fclerle dolu- dur. \ufb01amanizmden tutun tek tanr\u203al\u203a din- lere kadar bir \u00e7ok inan\u00e7larda ku\ufb02lar \u00f6nemli g\u00f6revler \u00fcstlenir. Gelecekte ne- ler olup bitece\u00a4ini bizlere ilk kez bildir- meleri bu g\u00f6revlerin ba\ufb02\u203anda gelir. \u2039ster- seniz bunu Aristophanes\u2019in (M.S. 5 yy.) arac\u203al\u203a\u00a4\u203a ile sizlere nakledelim: \u201c\u2039lk ola- rak, ilkbahar, k\u203a\ufb02 ve sonbahar\u203an geldi\u00a4i- ni sizlere biz bildiririz: Turna Afrika\u2019ya do\u00a4ru havaland\u203a\u00a4\u203anda tohum ekmek za- man\u203ad\u203ar ve bu anlar gemi sahibinin de d\u00fcmeni art\u203ak b\u203arak\u203ap uykuya yatma za- man\u203ad\u203ar\u2026 Bulutlarda oturan kendini be- \u00a4enmi\ufb02 Zeus yerine bizleri tanr\u203a olarak kabul ederseniz, yaln\u203az size de\u00a4il, sizin

\u00e7ocuklar\u203an\u203aza, onlar\u203an \u00e7ocuklar\u203ana ve onlar\u203an \u00e7ocuklar\u203ana s\u203ahhat, zenginlik, mutluluk, ya\ufb02am, sulh, ne\ufb02e, dans ve ku\ufb02 s\u00fct\u00fc da\u00a4\u203ataca\u00a4\u203az.\u201d (Ku\ufb02lar\u203an bu is- teklerinin kabul edilmemelerinin belki de en \u00f6nemli nedeni \u2018fazla y\u00fcksekten u\u00e7arak\u2019 s\u00fct vaadetmeleri!)

Aradan 1400 y\u203al ge\u00e7mi\ufb02, \ufb02imdi \u00e7if\u00e7i- ler neyin ne zaman ekilip bi\u00e7ilece\u00a4ini al- manaklardan \u00f6\u00a4reniyor, ama kalpleri ku\ufb02 sevgisiyle ta\ufb02an do\u00a4ac\u203alar i\u00e7in de\u00a4i- \ufb02en bir \ufb02ey yok. John Burroughs (19 yy.): \u201c Hindibalar\u203an a\u00e7mas\u203a k\u203arlang\u203a- \u00e7\u203an geldi\u00a4ini s\u00f6yler, menek\ufb02eler a\u00e7\u203anca ard\u203a\u00e7 ku\ufb02unun gelmesini beklerim.\u201d Ta- bii bilirsiniz, ku\ufb02lar\u203an gelmesi yaln\u203az o \u00e7i\u00e7e\u00a4in a\u00e7mas\u203an\u203a veya bu tohumun ne zaman ekilece\u00a4ini i\ufb02aret etmekle kalma- y\u203ap ilkbahar\u203an t\u00fcm\u00fcn\u00fcn geldi\u00a4ini m\u00fcj- deler. Frans\u203az \ufb02airi Raymond Radiguet:

Herkes bilir ki k\u203arlang\u203a\u00e7
Bize g\u00fczel mevsimi (\u2039lkbahar) m\u00fcjdeler
O, her zaman do\u00a4ruyu s\u00f6ylemez
Fakat biz yine ondan \u00fcmitleniriz.

Bu \ufb02iiri terc\u00fcme ederek dilimize ka- zand\u203aran Orhan Veli\u2019nin de a\u00a4z\u203a san\u203a- r\u203am bu konuda bir ka\u00e7 kere yanm\u203a\ufb02:

G\u00fcn\u00fcm\u00fczde en h\u203azl\u203a bilgisayarlar arac\u203al\u203a\u00a4\u203a ile yap\u203alan hava tahminleri bile her zaman tutmuyor. Belki de bu y\u00fcz- den Mecnuni\u2019nin (17 yy.) tan\u203a\ufb02t\u203a\u00a4\u203a b\u00fcl- b\u00fcl\u00fcn ne olur ne olmaz kabilinden ted- biri elden b\u203arakmayarak beklemeyi ter- cih etmesine \ufb02a\ufb02mamak gerek:

B\u00fclb\u00fcl ne yatars\u203an yaz bahar oldu
\u00c7a\u00a4r\u203a\ufb02\u203ap yatman\u203an zaman\u203a geldi
Selviler ye\ufb02erdi \u00e7i\u00e7ekler doldu
Cana can katman\u203an zaman\u203a geldi

B\u00fclb\u00fcl ne yatars\u203an, bahar eri\ufb02ti
Ulu sular g\u00f6l oldu\u00a4u zamand\u203ar,
Kat kat oldu g\u00fcl yapra\u00a4a kar\u203a\ufb02t\u203a
B\u00fclb\u00fcl g\u00fcle kul oldu\u00a4u zamand\u203ar

Mehmet Akif, d\u00fc\ufb02man i\ufb02gali alt\u203anda inleyen Anadolu halk\u203an\u203an feryad\u203ana b\u00fcl- b\u00fcl arac\u203al\u203a\u00a4\u203a ile terc\u00fcman olur:

E\ufb02in var, \u00e2\ufb02iyan\u203an var, bahar\u203an var,
ki beklerdin
K\u203ay\u00e2metler koparmak neydi, ey b\u00fclb\u00fcl,
nedir derdin?

Ama \u00e7o\u00a4umuz i\u00e7in u\u00e7an bir ku\ufb02un akla en \u00e7ok getirdi\u00a4i \u00f6zg\u00fcrl\u00fck kavra- m\u203ad\u203ar. Romal\u203a \ufb02air Boethius\u2019un (MS 480) \u201cKafesteki ku\ufb02a bal dahil, ihtiyac\u203a olan her \ufb02ey verildi\u00a4i halde o yine or-

man\u203am, orman\u203am diye inilder\u201d ve atala- r\u203am\u203az\u203an \u201cB\u00fclb\u00fcl\u00fc alt\u203an kafese koymu\ufb02- lar, yine de vatan\u203am diye inlemi\ufb02\u201d ata- s\u00f6z\u00fcnde belirtildi\u00a4i gibi. \u2039ngiliz \ufb02airi Shelley i\u00e7in bu duyguyu en g\u00fczel tarla ku\ufb02u simgeler:

Y\u00fckseklere, daha y\u00fckseklere
Bu d\u00fcnyadan kopmu\ufb02sun
Sanki ate\ufb02ten bir bulut gibi

Olal\u203am her beliyyeden salim U\u00e7al\u203am
\u00e2sm\u00e2na d\u00f6nmeyelim
(Her felaketten sa\u00a4 kurtulal\u203am /
U\u00e7al\u203am g\u00f6klere, d\u00f6nmeyelim)

Ku\ufb02lar\u203an neden g\u00f6\u00e7 etti\u00a4i hakk\u203anda ba\ufb02ta daha uyumlu bir yerde k\u203a\ufb02\u203a ge\u00e7ir- mek olmak \u00fczere bir d\u00fczine neden g\u00f6s- terilir. Ama Kuzey Sumrusu, Sterna pa-

valan\u203ar ve yolda o kadar uyumlu yer g\u00f6rd\u00fc\u00a4\u00fc halde g\u00fcney kutbuna kadar u\u00e7ar ve tekrar ba\ufb02lad\u203a\u00a4\u203a yere d\u00f6ner. Ba- udelaire \u201cGer\u00e7ek yolculuk, yaln\u203az yolcu- luk i\u00e7in yap\u203aland\u203ar demi\ufb02\u201d. Ekologlar\u203a bilmem ama \u00dclk\u00fc Tamer\u2019in olay\u203an bilin- cinde oldu\u00a4u \ufb02u nefis sat\u203arlar\u203andan belli oluyor:

Avlunun ucundaki kay\u203as\u203a a\u00a4ac\u203andan
kalkt\u203am
Pencereden havuza erik f\u203arlat\u203ayordu \ufb02en
\u00e7ocuk
Evin \u00e7at\u203as\u203ana do\u00a4ru y\u00fckseldi\u00a4imi g\u00f6rd\u00fc
Gagam\u203a ve t\u00fcylerimi tan\u203ard\u203a ama
Galiba yeniden d\u00f6nece\u00a4imi sand\u203a.

\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026
Neden istiyordum bu yolculu\u00a4u, onu
bilmiyorum
Hem ben yolculuk etmeyi sevmem
Uykusuzluk beni yorar
G\u00f6ky\u00fcz\u00fc t\u00fcnelleri beni korkutur
Ama bir \ufb02ey vard\u203a kay\u203as\u203a a\u00a4ac\u203anda beni
iten
Ve ya\u00a4mur kesilince g\u00f6kku\ufb02a\u00a4\u203a beni
\u00e7ekiyordu.

Ku\ufb02lar \ufb02airlerin akl\u203ana \u00e7e\ufb02it \u00e7e\ufb02it imajlar ve benzetmeler getirir: \u201cE\ufb02ini kaybetmi\ufb02 bir ku\ufb02 gibi karlar\u201d (Cenap \ufb01ahabettin), \u201cYa\u00a4an kar gibi kanatlar\u203a- n\u203a a\u00e7m\u203a\ufb02 g\u00fcvercinler\u201d (Emile Zola), \u201cSanki bir yar\u203a\ufb02 teknesinde k\u00fcrek \u00e7e- ker gibi u\u00e7an zarif pelikanlar\u201d (George Garrett), \u201cBir avu\u00e7 \u00e7ak\u203al gibi sa\u00e7\u203alan ser\u00e7eler\u201d (William H. Gass), \u201cLeylekler ve pelikanlar havada sallanan kurdele- ler gibi u\u00e7tular\u201d (Hans Christian An- dersen), \u201cBeyaz kandiller gibi u\u00e7an ku- \u00a4uku\ufb02lar\u203a\u201d (Lawrence Durrell) , \u201cK\u203ar\u203a-

lan dalgalardan bir k\u00f6p\u00fck gibi y\u00fckse- len deniz k\u203arlang\u203ac\u203a\u201d (Robert Hass). Bir \u00e7ok toplumlarda bayku\ufb02 bazen ak\u203all\u203a bir filozof bazen felaket habercisi ola- rak bilinir. Kartal kuvvetin, g\u00fcvercin bar\u203a\ufb02\u203an b\u00fclb\u00fcl h\u00fczn\u00fcn simgesidir.

Aristoteles\u2019ten g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar ku\ufb02- lar biliminsanlar\u203an\u203an da en \u00e7ok ilgisini \u00e7eken yarat\u203aklar aras\u203andad\u203ar. Charles Darwin\u2019in Galapagos adalar\u203anda ispinoz ku\ufb02lar\u203a ile ilgili yapt\u203a\u00a4\u203a \u00e7al\u203a\ufb02malar evrim teorisinin temel ta\ufb02\u203an\u203a olu\ufb02turan do\u00a4al se\u00e7ilim kavram\u203an\u203a kan\u203atlam\u203a\ufb02, ekolojide \u201cb\u00f6lgesel egemenlik\u201d dedi\u00a4imiz bir can- l\u203an\u203an belirli bir araziye sahip \u00e7\u203akarak m\u00fcdafaa etmesi ilk kez ku\ufb02 bilimci Eliot Howard\u2019\u203an akl\u203ana kirazku\ufb02lar\u203an\u203a seyre- derken gelmi\ufb02, etoloji (hayvan davran\u203a- \ufb02\u203a) bilimin temelleri ise Konrad Lo- renz\u2019in kazlar \u00fczerinde yapt\u203a\u00a4\u203a deney- lerle at\u203alm\u203a\ufb02t\u203ar.

Ah, diyeceksiniz bu sat\u203arlar\u203a okurken, ben de ku\ufb02lar\u203a \u00e7ok severim ama ne Tev- fik gibi \ufb02iir yazabilirim ne de bilimsel \u00e7a- l\u203a\ufb02ma yapabilecek kadar e\u00a4itim g\u00f6rd\u00fcm. B\u00fct\u00fcn g\u00fcn\u00fcm masada evrak imzalamak- la ge\u00e7iyor. Size bir m\u00fcjdem var: Hemen bir ku\ufb02 g\u00f6zlem toplulu\u00a4una \u00fcye olun, b\u00f6ylelikle hem estetik duyular\u203an\u203az\u203a tat- min eder hem de ortaokul biyoloji der- sinde \u00e7akt\u203a\u00a4\u203an\u203az halde s\u203an\u203arl\u203a da olsa bi- limsel \u00e7al\u203a\ufb02malara katk\u203an\u203az olabilir.

Ku\ufb02 g\u00f6zlemcili\u00a4i \u00e7ok kolay fakat o kadar da keyifli do\u00a4a sporlar\u203andan biri. Tek ihtiyac\u203an\u203az ufak bir d\u00fcrb\u00fcn, bir reh- ber kitab\u203a ve kalem ka\u00a4\u203at. Geziler genel- likle hafta sonlar\u203anda gruplar halinde yap\u203al\u203ayor. Mekan bir dere boyu olabile- ce\u00a4i gibi bir orman k\u00f6\ufb02esi de olabilir. Dirsek dirse\u00a4e ku\ufb02lar\u203a izledi\u00a4iniz ve za- man zaman bilgi al\u203a\ufb02 veri\ufb02inde bulundu- \u00a4unuz bay veya bayan bir astrofizik\u00e7i olabildi\u00a4i gibi bir tiyatro oyuncusu ola- bilir.

Ku\ufb02 g\u00f6zlemcili\u00a4i Bat\u203a \u00fclkelerinde o kadar yayg\u203and\u203ar ki sadece \u2039ngiltere\u2019nin Kraliyet Ku\ufb02lar\u203a Koruma Derne\u00a4i\u2019nin bir milyondan fazla \u00fcyesi var. ABD\u2019de de milyonlarca insan bu t\u00fcr derneklere \u00fcye. Gururla s\u00f6yl\u00fcyoruz ki son y\u203allarda \u00fclkemizde \u00f6zellikle \u00fcniversitelerimizde faaliyet g\u00f6steren ku\ufb02 g\u00f6zlem toplulu\u00a4u var. Ku\ufb02 Ara\ufb02t\u203armalar\u203a Derne\u00a4i ba\ufb02kan\u203a arkada\ufb02\u203am ku\ufb02bilimci Dr. Can Bilgin\u2019in bana s\u00f6yledi\u00a4ine g\u00f6re \u00f6zellikle ku\ufb02 sa- y\u203amlar\u203anda amat\u00f6r \u00fcyeler \u00e7ok yard\u203amc\u203a oluyormu\ufb02.

Belki \ufb02a\ufb02\u203aracaks\u203an\u203az ama ku\ufb02 g\u00f6zlem- cili\u00a4in ge\u00e7mi\ufb02i o kadar eski de\u00a4ildir. Her ne kadar insan ku\ufb02 ili\ufb02kileri \u00e7ok eski za- manlara dayansa da tarih boyunca \u00f6zel- likle Bat\u203a toplumlar\u203anda, ku\ufb02lara etin- den t\u00fcy\u00fcnden faydalan\u203alan herhangi bir av hayvan\u203a olarak bak\u203al\u203ard\u203a. Ku\ufb02 merak ve sevgisinin halk aras\u203anda yay\u203almas\u203an\u203a en \u00e7ok bir adama bor\u00e7luyuz: Gilbert White.

1720 y\u203al\u203anda \u2039ngiltere\u2019de do\u00a4mu\ufb02 olan White, Oxford \u00dcniversitesi'nde okumas\u203ana ra\u00a4men bug\u00fcn bile haritada zor bulabilece\u00a4iniz Selborne kasabas\u203an- da rahiplik yapmay\u203a tercih etmi\ufb02tir. Do- \u00a4aya \u00e7ok merakl\u203a olan White bir yandan dini g\u00f6revini yaparken bo\ufb02 zamanlar\u203an- da da ku\ufb02lar\u203a inceleyip onlar\u203an ne yiyip ne i\u00e7tiklerini, nas\u203al bir ya\ufb02am s\u00fcrd\u00fckleri hakk\u203anda toplad\u203a\u00a4\u203a bilgileri bir not def- terine kaydedermi\ufb02. White\u2019\u203an bu \u00e7al\u203a\ufb02- malar\u203a zaman\u203an \u00fcnl\u00fc ku\ufb02 bilimcilerin- den Thomas Pennant\u2019\u203an kula\u00a4\u203ana git- mi\ufb02. Pennant, White\u2019a bulu\ufb02lar\u203an\u203a kendi- sine mektup \ufb02eklinde yazmas\u203an\u203a \u00f6ner- mi\ufb02. B\u00f6ylelikle iki adam aras\u203anda y\u203allar s\u00fcren bir fikir al\u203a\ufb02veri\ufb02i ba\ufb02lam\u203a\ufb02. Bir s\u00fc- re sonra bu ikiliye mesle\u00a4i avukatl\u203ak olan Daines Barrington da kat\u203alm\u203a\ufb02. Bu mektuplar\u203an bir kitap halinde bas\u203almas\u203a- n\u203a da Barrington \u00f6nermi\ufb02 ve ortayaThe