Bundan3C y\u0131l \u00f6nce ailemle beraber bu cana yak\u0131n \u015fehirde oturmak \u00fczere buraya geldim. Biraz \u00f6nce duydu\u011funuz gibi babam, Hans Freyer, o zaman Siyasal Bilimler Fak\u00fc\u0131tesi'nde ve Dil-Tari h-Co\u011frafya Fak\u00fclte- si'nde profes\u00f6rd\u00fc. Bense gen\u00e7 bir Alman hukuk \u00f6\u011frencisiydim. 1950'lerde T\u00fcrkiye'de ikametim, mesle\u011fimi dolay\u0131siyle hayat\u0131m\u0131 de\u011fi\u015ftirdi. Bu g\u00fczel \u00fclkenin ve aziz \u00f6\u011fretmenim Profes\u00f6r Necati Lugal'in etkisiyle Almanla- r\u0131n 'Do\u011fu Dilleri Edebiyat\u0131 ve Tarihi' dedikleri konuya ge\u00e7tim. B\u00f6ylece Orta Do\u011fu dillerinde ve \u0130slam dini konu~unda ihtisas yapt\u0131m. Daha son- ra Birle\u015fik Devletlere g\u00f6\u00e7men olarak gittim. Halen Washington'daki Georgetown lJniversitesinde Arap\u00e7a B\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn Ba\u015fkan\u0131 ve Amerikan D\u0131\u015fi\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131 Enstit\u00fcs\u00fcnde T\u00fcrkiye, Yunanistan, K\u0131br\u0131s \u0130leri B\u00f6lge Seminerlerinin Y\u00f6neticisi olarak g\u00f6rev yapmaktay\u0131m. Maalesef T\u00fcrk\u00e7e- mi fazla kullanma f\u0131rsat\u0131n\u0131 bulamad\u0131\u011f\u0131m i\u00e7in T\u00fcrk\u00e7em paslanm\u0131\u015f bulu- nuyor. Ancak uzun bir aradan sonra d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcm bu aziz \u00fclkeye kar\u015f\u0131 bes- ledi\u011fim hisler ayn\u0131 tazeli\u011fini muhafaza ediyor. Dolay\u0131siyle bu ziyaretimin bir \u00f6zlem seyahati oldu\u011funu takdir edersiniz.

Bu arada burada bir\u00e7ok yenilikler yer alm\u0131\u015f. Bu \u015fehirdeki geli\u015fmeye ve b\u00fct\u00fcn yarar ve sorunlar\u0131yla birlikte ger\u00e7ekle\u015fen modernle\u015fmeye hay- ran kald\u0131m. Yaln\u0131z de\u011fi\u015fmeyen husus, T\u00fcrklerin i\u00e7tenli\u011fi ile cana ya:k\u0131n- l\u0131\u011f\u0131, kuvvet ve dirayeti, zengin k\u00fclt\u00fcr ve bilgi kaynaklar\u0131.

"Yuvaya d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm" dolay\u0131siyle bu \u015fehirde oturan en samimi, sevgili dostlar\u0131ma ve hepinize en derin \u015f\u00fckranlar\u0131m\u0131 sunar\u0131m. Bug\u00fcn aran\u0131zda olmaktan son"uz mutluluk duymaktay\u0131m.

Konferans\u0131m\u0131 orta\u00e7a\u011f \u0130slam d\u00fcnyas\u0131n\u0131n en se\u00e7kin ve \u00fcst\u00fcn bilginine ay\u0131rm\u0131\u015f bulunuyorum. D\u00fcnyan\u0131n ileri gelen b\u00fcy\u00fck d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrleri aras\u0131nda yer alan \u0131bn Haldun'un \u00e7e\u015fitli tarihsel yorumlara yol a\u00e7an kitab\u0131n\u0131 Ar- nold Toynbee "insano\u011flunun t\u00fcm \u00e7a\u011f ve yerlerde yaratm\u0131\u015f oldu\u011fu en b\u00fc- y\u00fck yap\u0131t" olarak nitelendirmi\u015ftir. \u0130bn Haldun'a ayr\u0131ca "sosyalbilimlerin babas\u0131" ve \u0130slam aleminde "pozitif ya da tarihsel ger\u00e7ek anlamda bilim- sel" sosyal bilimlerin kurucusu s\u0131fat\u0131 verilmi\u015ftir. \u0130bn Haldun'un\u00f6nem ve \u00f6zg\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc vurgulayan g\u00f6r\u00fc\u015flere kat\u0131lmakla beraber onu bir pozitivist, hatta ger\u00e7ek bir pragmatist oldu\u011funu ileri s\u00fcrenlerin kanaatlerini pay- la\u015fmad\u0131\u011f\u0131m\u0131 ifade etmek isterim. Fakat bu konudaki g\u00f6r\u00fc\u015flerimi a\u00e7\u0131'kla- madan \u00f6nce \u0130bn Haldun ve yap\u0131tlanna bir g\u00f6z atmak, d\u00fc\u015f\u00fcncelerinin \u00e7er- \u00e7evesini olu\u015fturan nihai felsefi \u00e7er\u00e7eveyi ele almak gerekir.

\u0130bn Haldun ulema s\u0131n\u0131f\u0131na mensup \u00fcyelere benzemiyordu. \u0130lahiyat ve hukuk \u00f6\u011frenimi g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc, ya\u015fam\u0131n\u0131 Kahire'de sayg\u0131n bir yarg\u0131\u00e7 olarak sonu\u00e7land\u0131rd\u0131\u011f\u0131 halde ola\u011fan bir hukuk\u00e7u ve din bilgini say\u0131lm\u0131yordu. \u0130bn Haldun her\u015feyden \u00f6nce mahir bir politikac\u0131 ve birinci s\u0131n\u0131f bir tarih\u00e7i idi. Kendisi aynca son derece dine ba\u011fl\u0131 ,koyu inan\u00e7 sahibibir ki\u015filik ta- \u015f\u0131yordu. Bu \u00e7e\u015fitli niteliklerin olu\u015fturdu\u011fu terkip tarih felsefesine yan- S1ID\u0131\u015fbulunmaktad\u0131r. \u0130bn Haldun bir yandan genel ve \u00f6zellikle \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan insan tabiat\u0131 hakk\u0131nda \u00e7ok ger\u00e7ek\u00e7i bir g\u00f6r\u00fc\u015fe sahip olmakla beraber, \u00f6te yandan Hazreti Muhammed'in peygamberli\u011fi ve \u0130slam\u0131n ilk d\u00f6neminde Medine'de kurulmu\u015f bulunan teokratik devletin kutsall\u0131\u011f\u0131 konusunda kesin inan\u00e7 sahibi bulunuyordu.

. \u0130bn Haldun M.S.1332 de Tunus'ta, daha \u00f6nceleri \u0130spanya'da sayg\u0131n bir toplumsal konuma sahip, g\u00f6\u00e7men bir Arap ailesinin \u00e7ocu\u011fu olarak d\u00fcnyaya geldi. \u0130slam d\u00fcnyas\u0131n\u0131n bireyiolarak Kuzey Afrika kabile top- lumlar\u0131n yap\u0131s\u0131n\u0131 \u00e7ok iyi biliyordu. Panlt\u0131l\u0131 ve ha\u015fmetli Orta\u00e7a\u011f \u0130span- yas\u0131n\u0131n nas\u0131l gelen Kuzey Afrika barbar kabilelerinin ak\u0131n\u0131ar\u0131 neden~yle fethedildi\u011fini, bu kabileleriri oraya yerle\u015ftiklerini, kentle\u015ftiklerini, soy- suzla\u015ft\u0131klar\u0131 ve sonunda mass edildiklerini \u00e7ok iyi biliyordu.

Ya\u015fam\u0131n\u0131n ilk yar\u0131s\u0131nda \u0130bn Haldun yo\u011fun bi\u00e7imde Kuzey Afrika po- litikas\u0131na kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Ma\u011fribte bulunan birka\u00e7 prense y\u00fcksek makam sa- hibi s\u0131fatile hizmet etti, her defas\u0131nda eski efendisini arkada b\u0131rakarak kazanan taraf\u0131n saf\u0131nda yer ald\u0131, itibardan d\u00fc\u015ft\u00fc sonra yeniden itibara kavu\u015fturuldu, hapise girdi \u00e7\u0131kt\u0131, \u00f6zetle yarat\u0131c\u0131 fakat tehlikeli bir mesleki

G\u00fcn\u00fcm\u00fcz terimleri ya\u015fam\u0131n\u0131n orta bunal\u0131m\u0131 diyebilece\u011fimiz nokta- s\u0131nda, 43 ya\u015f\u0131nda bulundu\u011fu s\u0131rada, politikadan \u00e7ekilip \u00fccra bir \u00e7\u00f6l kale- sine \u00e7ekilerek, "\u0130slam d\u00fcnyas\u0131n\u0131n tarihi"n\u0130 (Kitab al'-iba) ve onun kuram- sal giri\u015fimi olan "Mukaddime"yi kaleme ald\u0131.1382 de, elli ya\u015f\u0131na geldi\u011fi

zaman Ma\u011fribi b\u0131rak\u0131p ha\u00e7 faraziyesini yerine getirmek \u00fczere Mekke'ye gitti Bildiginiz \u00fczere Orta\u00e7a\u011fda ha\u00e7 \u00e7ok kez bir \u00e7\u0131kmaza girdiklerini du- yan M\u00fcsl\u00fcmanlar i\u00e7in nihai bir \u00e7\u00f6z\u00fcm yolu say\u0131l\u0131yordu. Bu \u00e7\u0131kmazlar \u00e7e- \u015fitli olabiliyordu: olumsuz bir siyasi, mesleki ya da bireysel durum. O de- virde hacca gitmek demek aylar, bazen y\u0131llar, hatta baz\u0131 hallerde t\u00fcmden i\u00e7 politika bask\u0131lar\u0131ndan kurtulmak anlam\u0131na geliyordu. Ibn Haldun'un yolculu\u011fu onu ancak Kahire'ye kadar g\u00f6t\u00fcrd\u00fc: Orada saltanat s\u00fcren ve kendisinin \u00e7ok iyi bir bilgin oldu\u011funu bilen Memlf\u0131k Sultan\u0131 Maliki onu mezhebinin ba\u015fkad\u0131l\u0131\u011f\u0131na getirdi. Ibn Haldun 1406,da Kahire'de \u00f6ld\u00fc. \u00d6l- meden k\u0131sa bir s\u00fcre \u00f6nce, 1401de \u015eam'\u0131n surlar\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda karargah kur- mu\u015f olan d\u00fcnya fatihi Timur'la bir m\u00fclakat yapma f\u0131rsat\u0131na kavu\u015ftu. Ti- mur onunla Kuz'ey Afrika hakk\u0131nda istihbarat toplamak amac\u0131 ile g\u00f6r\u00fc\u015f- mek istemi\u015fti. Fakat Ibn Haldun bu \u00e7e\u015fit bir tuza\u011fa d\u00fc\u015fmeyecek kadar deneyimli idi, bu bilgiler yerine Timur'a g\u00f6\u00e7ebeve kente yerle\u015fmi\u015f top- luluklar, uygarl\u0131klar\u0131n do\u011fu\u015fu ve y\u0131k\u0131l\u0131\u015f\u0131 konusunda bir konferans verdi. Timur da bu durum kar\u015f\u0131s\u0131nda kendisinden bir hizmet talep etmekten

Ibn Haldun'un Timur'a s\u00f6yledikleri Mukaddime'de i\u015fledi\u011fi ve yazm\u0131\u015f- oldu\u011fu "\u0130slam d\u00fcnyas\u0131n\u0131n tarihi" adl\u0131 yap\u0131t\u0131n giri\u015fini olu\u015fturan fikirleri- nin \u00f6zeti idi. Bunlar\u0131 \u015f\u00f6yle \u00f6zetlemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr: \u0130nsan toplumsal bir hayvancl\u0131r. Birka\u00e7 ki\u015fi Allah'\u0131n vermi\u015f oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcnme g\u00fcc\u00fcne dayana- rak birbirile i\u015fbirllgi haline gelme\u011fe ba\u015flay\u0131p bir tak\u0131m toplumsal kurum- lar yaratma\u011fa ba\u015flad\u0131klar\u0131 an, k\u00fclt\u00fcr do\u011fmu\u015f demektir. Bu k\u00fclt\u00fcr gru- bun toplumsal al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131, ortak ba\u015far\u0131lar\u0131 ve kurumlar\u0131ndan olu\u015fmak- tad\u0131r. Her \u00e7e\u015fit be\u015feri i\u015fbirllgi birbirinden taban tabana z\u0131d iki \u00e7e\u015fit \u00e7ev- rede olu\u015fmaktad\u0131r: "hadara" yani kentsel \u00e7evre ve "badawa" yani \u00e7\u00f6l \u00e7ev- resinde. (Sonuncu \u00e7evreye, \u00fccra, k\u00fc\u00e7\u00fck k\u0131rsal yerle\u015fim birimleri de gir-

\u0130nsan gruplar\u0131 ~eden \u00e7ap ve ba\u015far\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan farkl\u0131la\u015fmaktad\u0131r? E\u011fer t\u00fcm insanlar e\u015fit \u00f6l\u00e7\u00fcde i\u015fbirli\u011fi yapmak gereksinimini duysalar, bunun sonunda ortaya \u00e7\u0131kan toplumsal \u00f6rg\u00fctlenme ne nicelik ne de \u00e7ap a\u00e7\u0131s\u0131n- dan farkl\u0131 olmazd\u0131. Toplumsal \u00f6rg\u00fctlenmenin \u00e7ap ve yo\u011funlu\u011funu belir- leyen de\u011fi\u015fken grup duygusu, grup dayan\u0131\u015fmas\u0131 (asabbiya) d\u0131r.

Bu grup. dayan\u0131\u015fmas\u0131 \u00e7\u00f6lde ilkel bedev\u0131 gruplar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131, insanla- r\u0131n kan ba\u011f\u0131 ile ba\u011fl\u0131 bulundu\u011fu, grup dayan\u0131\u015fma duygusunu geli\u015ftiren ortak ceddler, ortak \u00e7\u0131karlar ve ortak hayat/\u00f6l\u00fcm deneyimlerin oldu\u011fu yer- de do\u011fal bir haldir. Tipik ilkel bir grup ufakt\u0131r, siyasal kurumlar\u0131 basit- tir; bu ili\u015fkiler \u00f6zde ger\u00e7ek ya da faraz\u0131 h\u0131s\u0131ml\u0131k ba\u011flar\u0131na ve ya\u015fl\u0131lara kar\u015f\u0131 g\u00f6sterilmesi gereken sayg\u0131 ve itaata dayanmaktad\u0131r ..H\u00fck\u00fcmdar, ata- lar\u0131 ve eylemleri nedeni ile asil say\u0131lan\u0131d\u0131r. \u0130\u00e7 \u00e7at\u0131\u015fmalar ya\u015fl\u0131 ve akil olanlar\u0131n hakemli\u011fine ba\u015fvurmak suretile \u00e7\u00f6z\u00fcmlenir. Fakat k\u00fc\u00e7\u00fck gru'-