SUPLEMENTO DE CULTURA

4 DE ABRIL DE 2009. NÚMERO 17

ornal

DE GALICIA

LIBROS

‘La buena vida’,unha xanela ao novocinema chileno

Curuxás, o guerrilleiroque non cazou Franco

CINE

Páx. 6Páx. 4

NOS

VENCEU BLANCO AMOR

‘A esmorga’ atravesou a censura franquista e segue vixente cincuenta anos logo da súa publicación en Buenos Aires

NÓS

XORNAL DE GALICIA

4 DE ABRIL DE 2009

EN PORTADA

N 

a Cibránporque Cibrán xa foraxulgado pola súa condiciónradicalmente periférica. Asúa culpabilidade era unhacondición previa ao relato d’

Aesmorga

, a coartada ineludíbelpara o seu deambular polaAuria/Ourense do séculoXIX na que Eduardo BlancoAmor (Ourense, 1987-Vigo,1979) o colocou, ás portasdun destino tráxico a carónde Bocas e Milhomes. Anovela máis popular do autorde

Xente ao lonxe

, como opersonaxe central da peripeciaque relata, tamén foi xulgada.Non é preciso agora, medioséculo despois da súa primeiraedición e cando se cumprentrinta anos do falecementodo seu creador, que ningúnxuíz a sitúe no seu contextohistórico. Está marcada dendeo principio.Como o propio Blanco Amorse encargou de explicar narevista

Galicia

do CentroGalego de Buenos Aires, da queera director,

A esmorga

nonse publicou no país por unhaconxunción de dous atrancos.Dunha banda, as reservas dequen na altura controlabao consello de redacción daeditorial Galaxia, para a quefora orixinalmente concibidaa novela, consciente de quenon ía ser posíbel que untexto así, onde entre outrasmoitas cousas se retrataba abrutalidade da Garda Civil,saíse do prelo pacificamentena España dos anos cincuenta.Da outra, a oposición dasautoridades franquistas ea persecución de autores eobras disidentes aplicada poloaparato da censura, un dosorganismos máis “arbitrarios,sinistros e corruptos”, comose encargaba de denunciar opropio escritor. Finalmentefoi Citania, a editorial que opintor e activista Luís Seoanetiña na capital arxentina aque publicou a historia deCibrán. Foi o 3 de abril de1959, e esa é a data que estes

Medio século despois de publicar ‘A esmorga’ e cando se cumpren trinta anos do seu falecemento, Eduardo Blanco Amor segue vixente na literatura galega. Ao contrario que o protagonista da súa novela máis coñecida, o escritor ourensán venceu ao xuíz ausente.

POR

IAGO MARTÍNEZ

Arriba, Eduardo BlancoAmor fala en público nunhahomenaxe a María Casaresno Centro Lucense de BuenosAires (1958) en presenza,de dereita a esquerda, dapropia actriz, o escritorRafael Dieste, Antonio Baltare Mariví Villaverde. Abaixo,un autorretrato do escritor, acapa da edición d’

A esmorga

publicada pola editorial Galaxiae un detalle da mesma veladacoa colectividade galega dacapital arxentina

que o dispositivo narrativo,o recurso telefónico dotestemuño –transcrición–de Cibrán diante dun xuízque cala, esa figura do poderna súa encarnación máisterrorífica que serviu aGonzalo Allegue para poñerlletítulo á súa ambiciosa biografíade Blanco Amor (

Diante dun xuíz ausente

, Nigra), é undos riscos que converten

Aesmorga

nunha das novelasmáis valiosas da posguerra.Como os personaxes de Kafka,sometidos a unha lei quedescoñecían –difícil imaxinarmaior tortura–, Cibrán dáconta do itinerario da súatraxedia nun rigoroso réximede incomunicación.

A VITORIA É VERBAL

Como a de Genet, segundoo seu propio dicir, a vitoriade Blanco Amor tamén foi verbal. A construción dalinguaxe precisa para contar

A esmorga,

isto é, para dar vozaos protagonistas da novelae para construír oespazo urbano noque se inscriben, paraalén de contribuír ámodernización doxénero da novela enGalicia, como indicaVilavedra, fundamentaa súa vixencia actual.A súa invenciónda cidade, ou máisexactamente a súafundación da periferia,segue a interpelar hoxea varias xeracións deescritores e escritoras,de lectores e lectoras,non só de Ourense,que vén en Blanco Amor unoutsider, unha aporía, unemigrante convertido enexiliado que viviu o conflitoco poder dende a súa propiasexualidade até a súa prácticacomo escritor, e aínda máis,como unha voz que non lleperdeu pé ao seu século e quechega aos nosos días coassúas cargas de profundidadeintactas, prontas a estourarunha emil veces máis. Sempreque sexa preciso.Inscrito pola historiografíana narrativa do exilio, e fórada Nova Narrativa Galegamalia a ser contemporáneo coasúa irrupción no panoramaliterario da época, EduardoBlanco Amor nace para aliteratura galega logo daGuerra Civil, aínda quenon abandonaría a escritaen castelán, lingua na que

O veredictode Blanco Amor

A CENSURAFRANQUISTA OBRIGOUAO AUTOR OURENSÁNA PUBLICAR A NOVELAEN BUENOS AIRES EESPERAR ATÉ 1970A TÉCNICA NARRATIVAD’A ESMORGA,A INVENCIÓN DA SÚAPROPIA LINGUAXE,É UN DOS ACHADOSDE BLANCO AMOR

días celebra a instituciónpolítica galega e que provoca,máis unha vez, que críticos,profesores, autores e mediosde comunicación viren a olladacara a unha novela que teríaque agardar até o ano 1970, xacon Blanco Amor instaladoen Galicia, para ser publicadaa este lado do Atlántico. Contodo, tampouco nesa alturafoi de balde, e o escritorourensán tivo que renunciara algunhas frases que nonserían recuperadas até unhaedición máis recente da súaobra completa, como precisaa profesora Dolores Vilavedrana súa

Historia da LiteraturaGalega

de 1999.De todas as razóns quepoden explicar o impacto d’

Aesmorga

na crítica da época,e a súa vixencia cincuentaanos despois, a técnica non éun dos menores. Certo é queo escenario de violencia noque se desenvolve a xoldra,un artefacto que cómprepensar politicamente, é un doselementos máis subliñadospola institución literaria e queaínda hoxe causa un grandeinterese nos estudantes quese enfrontan á súa lectura nobacharelato. Pero tamén o épublicaría

La catedral y el niño

(1948) e

Los miedos

(1963),finalista do Premio Nadal enovela da que o autor ensaiaraprimeiro unha versión engalego, finalmente destruídapor el mesmo.O

romance

entre a censurafranquista e a obra literariade Eduardo Blanco Amor nonacaba n’

A esmorga

. O mesmolle había acontecer, ao seutexto e ás ilustración queIsaac Díaz Pardo prepararapara o volume, con

Xenteao lonxe

, publicada en 1972nunha versión censurada e

GALAXIA

NóS

XORNAL DE GALICIA

4 de ABRIL de 2009

EN PORTADA

imaxinarios que na altura dosanos cincuenta atravesabana narrativa europea e, aocabo, como un testemuño darevolta, do cuestionamento,da posición deliberadamenteperiférica e des-centrada doseu autor. Medio século logo desuperar os atrancos da censurafranquista e publicarse noexilio arxentino, como se oproceso de Cibrán diante dunxuíz ausente puidese ter o seureverso na canonización do seuautor e no diálogo que aíndasegue aberto entre o texto e osnovos autores galegos, pareceposíbel dicir que Blanco Amor venceu, que o veredicto lle foifavorábel. Non sendo, claro,que reparemos en que é opoder político, e cal, e aíndacomo, con que discursos, quenagora celebra a súa vixencia elle rende homenaxe. Talvez oxuíz e o escritor sigan a falarlinguas diferentes.

en 1976 na edición completa.As dificultades eranprevisíbeis tratándose dunhanovela comprometida queretrata o desenvolvementodo movemento sindical enOurense a través da figura deSuso, o protagonista, e da súafamilia, moi vinculada a esemundo. Talvez, como apuntaVilavedra, iso explicaría quea novela fose derrotada noPremio Galicia convocado en1970 polo Centro Gallego deBuenos Aires, que finalmentegañou Xohana Torres con

Adiós, María

.Asimilada interesadamentesegundo os padróns dapicaresca española,

A esmorga

foi felizmente recuperada paraa dinámica propia da literaturagalega. Hoxe sobrevive ao pasodo tempo como unha novelasorprendentemente fértil paraa tradición na que se inscribe,perfectamente conectada cos

ADAPACIóN CINEMAOGRÁFICA

José Manul San

Crónica do día de autos

Eduardo Blanco Amorelabora dous guins sobre asúa novela

A esmorga

, datadosen 1967 e 1971, inéditos ata asúa publicacin en 1994. Logode varias tentativas allidaspara a súa realizacin ílmica,o respaldo da empresaLotus Films garantiza aexecucin da producin. Aomesmo tempo, o interesedun Gonzalo Suárez que viña de rodar con Lotusunha versin de dous contosde Valle-Inclán,

Beatriz

(1976), permite unha ousadatransposicin da novelatrasladada a terras asturianas.Cineasta atípico e xenialliterato, Suárez, libreadaptador de textos e motivosde Goethe, Clarín, PardoBazán, Mary Shelley, Molière,Andersen ou de si mesmo(

Epílogo

Ditirambo

),orece en

Parranda

(1977)un resultado sumamentepersoal. Blanco Amor, anciáne con problemas econmicos,redacta con el o guindenitivo, rodado en 41 díase protagonizado –papel dassúas vidas- por José Sacristán,José Luis Gmez e AntonioFerrandis como encarnacinsde Cibrao, Bocas e Milhomes,Polo camiño quedabaeliminada a proposta do xovedirector Eloy Lozano, quepretendía rodar en linguagalega, en localizacins eisá Auria/Ourense da novelaunha versin a modo de

road-movie

cámara en man.Lozano pelexaría pola obraata reunirse co ministroCabanillas, obter permisoocial polo seu guin, unhaposible nanciacin deMorgana Films e o interese deAlredo Landa.A irritacin motivada polasubstitucin do microcosmosAuria pola conca mineiraasturiana, será unha decisinde Suárez cimentada na“personalidade mitolxica” daterra galega, un rexeitamentoda visin de turista culturale o apego á nocin de Auriacomo espazo mental euniversal antes que ísico econcreto.Logo duns inicios arriscadose orixinais, Gonzalo Suárezatopábase entn preto doabandono, empantanadoen encargas lonxe da súaidiosincrasia –xogos deccin e representacin,marcado sentido do humor,mestura de xéneros e modosnarrativos–. Antinaturalistapor convicin, xunto a BlancoAmor vai enlazar moitas claves,agregando modelos narrativosdispares –investigacin xudicial,crnica negra, conto de terrorcotián, recorrido picaresco eexistencial, melodrama rural ourelato mítico-antropolxico–.A estrutura itinerante nútresede elementos procedentes doantástico, o vodevil cmico –acervantina historia do morto,tomada de “Une ruse” deMaupassant–, a arsa e o surreal–a partitura musical que debuxacontrastes e desdramatizaaccins– e unha marañade problemas sociais comocontexto.Estreada con boas críticas enxullo de 1977, un posterior elúcido artigo de Julio Cortázar(“Los juegos secretos de GonzaloSuárez”, 1979) describe a última viaxe dos esmorgantes a travésda “atmsera de alucinacinonírica, deenorme arsaantástica queaumentará todavíamás el impactode regreso ala realidad”.Inmersos naespiral dedestrucin queatravesa pazos,burdeis, bodegase tabernas,atopamos acombinacinde paixns eobsesins queconorman atrama. Espazoentre dousmenceres queconverxe Eros eTanatos comocrescendo etílicocheo de persoaisactrices (Charo Lpez,Queta Claver, IsabelMestres), Cortázar sintetiza aalternancia de tremendismo,traxedia, épica, mundo oníricoe absurdo que crea un relatoautoconsciente e de enormeinterese metanarrativo,aglutinador das perspectivas deambos autores.Se o voyeurístico tematizaen

Parranda

construíndoseen relato sobre o sentido damirada, Suárez ai seu outroapuntamento. Expresa a verosimilitude narrativamesma por unha audazsubstitucin que dominaa película: o maxistradointerrogador de Cibrao,autoridade omitida conespazos en branco n’

Aesmorga

e expresin doenorme fash-back que é orelato, aparece aquí comoproesor e escribinte doxulgado –gran Fernán-Gmez–; en simultáneonarrador e xuíz, manipuladore asesino, contrapuntoxerárquico dos antiheroes.A súa transormacin endemiurgo narrativo e socialpermite ao autor uxir detodo costumismo. A análisedas complexidades daconduta, o relativismo dapropia narracin pñense porenriba do confito individuo-sociedade.O guin de Blanco Amorcontén a lmacin da mortenal do reo. Suárez ainadesaparecer, unha maiorambigüidade e dureza nodesenlace vindicada a todaunha serie de miradase voces –desesperadas,rebeldes ou ensimismadas–historicamente silenciadas.Aínda que

Parranda

non tivo éxito comercial,estamos de cheo ante unhainterpretacion do orixinalliterario, en absoluto submisaou empobrecedora.

Cartel de

Parranda

(1977), de Gonzalo Suárez

COLeCCIÓN ARQUIVO TACHOLAS / CGAITTTTTTTTTTTT