SUPLEMENTO DE CULTURA

25 DE ABRIL DE 2009. NÚMERO 20

ornal

DE GALICIA

Novo traballo de PJHarvey e John Parish

MÚSICA

Páx. 7

NOS

UNHA OLLADA CRÍTICA

O binomio Elisabeth Perceval-Nicolas Klotz retrata a sociedade contemporánea na triloxía dos tempos modernos

CASTELEIRO

Os nomes da barbarie,de Rodríguez Fer

LIBROS

Páx. 6

NÓS

XORNAL DE GALICIA

25 DE ABRIL DE 2009

CINE

U 

avanza polarúa. Escoitamos o son rítmicoe incesante dos seus pasos, assúas pisadas contra o chan,firmes e furiosas, un eco na noiteinquietante. Tardaremos aíndauns minutos en saber cara a ondese dirixen. O plano sitúanos naporta dun hospital; entramosnel paseniño, adiantados porhomes que chegan con présaarmados con paus. Detrás deles vén todo o grupo, unha masa deasaltantes disposta a arrasar contodo. A cámara xira á dereita eadéntrase nun cuarto para nosamosar un espectáculo dantesco,xente a bater nos enfermos, azoupar neles sen piedade; logosae e avanza lentamente polocorredor, pudorosa, como sequixera manterse á marxedo espanto de ver un espazode salvación convertido noescenario dunha traxedia. Maisnon é posíbel manterse á marxe.Xa vimos demasiado, xa somospartícipes dun sufrimentoque non podemos consideraralleo, que debemos facer nosoporque somos humanos, igualque as vítimas, igual taménque os verdugos. Dous dosasaltantes camiñan polo hospitale achéganse a outra estancia;arrancan con forza unhascortinas e inmediatamentefican paralizados. Unha músicafermosa e morriñenta de Mihaly Vig comeza a soar nese intre elentamente váisenos desvelandoa imaxe que tivo o poder de freara violencia. É un vello espido, depé nunha bañeira. Un anciánesmirrado, un corpo famélicoe feble, pouco máis que pelpegada aos ósos. A masa detenseen bloque e marcha amoucadado hospital. Non fai falla darordes, todo o mundo sabe xaque “iso” non o poden facer. Uncorpo estragado interpelounosdirectamente sen necesidadede palabras e fixo evidente ainxustiza cometida.A secuencia forma parte do filmeAs harmonías Werckmeister,dirixido por Béla Tarr a partirdun guión escrito por el mesmoen colaboración con LászlóKrasznahorkai, autor da novelana que se basea, Melancolía daresistencia (editada en españolpor Acantilado). Penso que nesasoa secuencia está contido todo

Cando o exército ruso liberou Auschwitz o mundo soubo dun dos maiores masacres cometidos polo home contra o home.

POR

MARTIN PAWLEY

abraiante eficiencia e disciplinaeran eliminados a diariocentos e centos de individuos,executados coa mesma indolentee inmisericorde rutina coa quenos desfacemos das cousas quenos sobran. Dez anos despois dofin da guerra o director AlainResnais dirixiu un documentaldefinitivo, Nuit et brouillard.Prototipo de filme-ensaio, Noitee néboa abre e en certo sentidoesgota todas as posibilidades detratamento cinematográfico doholocausto: non é posíbel engadirnada ao que deixou dito Resnais.Calquera paisaxe tranquila,avisa, pode ser transformada nuncampo de exterminio. O pavillónonde anos despois morreránamoreados milleiros de sereshumanos constrúese igual quese constrúe un hotel ou unhafábrica. Fan falla cartos, ten quehaber un arquitecto que fagaos planos, albaneis e peóns quelevanten os muros e as torres vixía, esas nas que se apostaránmilitares que de cando en candose entreterán en disparar sobreos presos famentos. “Unhacullerada menos de sopa é un díamenos de vida”, recorda a voz enoff, “e moitos están demasiadodébiles para defender a súaración”. Agardan pola morteen calquera sitio, convencidosde que morrer é un mal menorcando non hai nin consolo ninesperanza. Entre os presosagroma tamén a solidariedade;hai intentos de organización eautoxestión, mesmo política, paracompartiren o que non teñen ecoidaren os uns dos outros. Maisao final “cada preso parécese aoseguinte”: son “corpos de idadeindeterminada que morrencos ollos moiabertos”, comano filme deBéla Tarr.Carne humanaque acabaráconvertida enxabrón, unsímbolo malsánque aínda hoxenos atormenta.O xenocidionazi é unreferenteuniversal de atrocidade, unparadigma do mal que induceen nós unha resposta reflexa.Como referente poderoso queé debera ter servido de vacinacontra o horror, mais non foi así,evidentemente. Non aprendemosa lección; antes polo contrario,aprendemos a matar máis xentecon máis rápidez. Coas bombasatómicas demostramos sercapaces de destruír vilas enteirasen poucos segundos deturpandoun coñecemento científicodesenvolvido con fins nobres.Ensaiamos procedementos detortura aínda máis refinadosque acadaron cotas universaisde infamia nas ditaduraslatinoamericanas dos anos 60 e70, co apoio intelectual da CIA;Brasil primeiro, e logo Chileou Arxentina. Hai quince anosmiramos para outro lado mentresen Ruanda o estado impulsabao asasinato machete en mandun millón de persoas en tresmeses, unha media dificilmentesuperábel que requiriu un nivelde organización tan portentosocomo maligno. O século XX éo do saqueo do Congo a cargoda coroa e o exército belga, quecobraba en función do número

Paisaxes tranquilas ecampos de exterminio

NON PODEMOS VIVIRDE COSTAS AO MAL.PRECISAMOS IMAXESQUE NOS AXUDENA LOITAR CONTRAA DESMEMORIACARNE HUMANAQUE ACABARÁCONVERTIDA ENXABRÓN, UN SÍMBOLOMALSÁN QUE AÍNDANOS ATORMENTA

o século XX, un século duranteo cal a capacidade humanapara a violencia e a destruciónacadou insospeitadas cotas debrutalidade e eﬁcacia técnica.Diluída a individualidadedentro dunha masa informe, acompaixón morre esmagada porunha demostración bastarda depoder, mais abrolla de súpetocoa visión dun vellote famélicoque nos recorda necesariamenteaos detidos nos campos deconcentración. É a imaxe dosufrimento extremo, unha iconade dor que fai que se nos acendantodas as alarmas e acabemos porcuestionarnos, coma no título dePrimo Levi, se de verdade aquiloserá un home.Cando o exército ruso liberouAuschwitz o mundo soubo dundos maiores masacres cometidospolo home contra o home. Vimosas fotografías das foxas comúns,das pilas de cadáveres, dos corposespidos, rapados e tatuados connúmeros;lemos eescoitamos asescalofriantestestemuñas dossupervivintes,que relatarono horror e ahumillaciónpermanenteque marcabana vida cotiádentro doscampos deexterminio,uns lugaresonde con

Cartel do ﬁlme

Noite a Néboa

Imaxe do ﬁlme

Werckmeister

de mans mutiladas; é o séculode Franco, Musolini e Stalin,o dos xemeres vermellos, o daguerra en Iugoslavia que nosproporcionou instantáneasterribelmente evocadoras, ode Darfur, o de infinidade deconflitos esquecidos, de masacresasumidas como inevitábeis queresponden ao nome de SIDA,malaria, fame. Mais os referentesseguen a doernos, e por iso nocolmo do cinismo xogamos coaspalabras para que non parezaque digan o que realmentedin. Xa non hai campos deconcentración, hai “centros dedetención” e se existen é polonoso ben. Pola nosa liberdade,ou por calquera desas grandespalabras que adoitan empregarsecoma desculpa.Non podemos vivir de costasao mal. Precisamos imaxes quenos axuden a loitar contra adesmemoria, contra a repeticióncíclica do odio, contra osfabricantes de sufrimento.Imaxes e palabras que se instalenna nosa conciencia e fiquenaí latentes para recordarnosque é a vontade humana aque transforma unha paisaxetranquila nun espazo de terror.



NóS

XORNAL DE GALICIA

25 de ABRIL de 2009

CINE

ANÁLISE

Víctor Villarma

As palabras através das imaxes

Stücke

, pezas.

Ladung

, carga.As palabras como pezas dodiscurso. As persoas comopezas do sistema, candonon como unha carga daque se pode prescindir.Optimizar recursos, despedirempregados: a linguaxe comotrampa, alar en positivodo que para moitos seránegativo. Desa trampa trata

A cuestión humana

(2007),un arriscado flme de NicolasKlotz que se atreve a alar daspalabras a través das imaxes.

A cuestión humana

adaptaao cinema unha novela deFrançois Emmanuel que á súa vez partía dun documentoescrito por uns enxeñeirosberlineses en 1942. Aquelera un texto técnico, poucomáis ca unhas sinxelasinstruccins para desenvolverunha accin mecánica: alabade pezas, de carga, de peso.Alta literatura nazi que sesalvou da queima: aquilo ques nomeaba como pezas eranen realidade persoas, xudeus,en pleno tránsito cara o alén.Aquel texto técnico ensinabacomo asasinalos.François Emmanuelatopou naquelas liñas unargumento co que denunciaras modernas prácticas coasque as grandes corporacinstratan aos seus empregados:como pezas, como carga.Unha achada lingüística parahumanizar a explotacin. Asdinámicas do capitalismocomo cicatrices dun nazismocotiá, enquistado no máisondo.A patir deste material, a tareade Nicolas Klotze da súa guionistaÉlisabeth Percevalresulta abraiante. Asimaxes de A cuestinhumana retratancon rialdade esemundo empresarialde despachosimpolutos, ravescorporativase ambicinsdesaoradas. Ese é o mundoao que pertence Simon, opsiclogo dunha industriapetroquímica que nonpode parar de triunar.O seu meirande éxito:sinalar os criterios que llepermitiron á súa empresamellorar a productividade,“optimizando recursos”, porsuposto.A primeira hora do flmemergulla ao personaxe(e con el, ao espectador)nunha bretemosa intrigade espionaxe interna naque, de súpeto, a concienciada linguaxe ai estoupara trama.

Stücke

, pezas.Os inormes de Simonaseméllanse demasiado aosdos enxeñeiros berlineses:tamén el oculta por sistema osuxeito do que está a alar, ostraballadores que a empresa vai botar á rúa.Son moitas as imaxesinquietantes coas queKlotz ilustra este proceso.Unha delas repítese cunhateima perversa: chemineasindustriais botando espiraisde ume á atmsera. Klotzxoga coa súa polisemia:a imaxe é o que é, unhapequena pausa na fccin,mais sobre todo é o queevoca. Ese é o grande achadode

A cuestión humana

,unha delicada caligraía visual capaz de asomarse aoabismo do que non se poderepresentar, s suxerir.Noutra escena clave,a anguria da toma deconciencia prende na cabezade Simon precisamentecando está nos brazos dasúa moza. Instinto de vida,instinto de morte. A prosados enxeñeiros berlinesesarrédao dela. Esa noite Simonnon durmirá abrazado aunha pel quente, senn quefcará umando ansiosono chan do seu despacho.Outra imaxe poderosa para ver o intre xusto no que opersonaxe aprende a ver. Aspalabras do pasado ecoandono presente, as imaxesdo presente pensando aspalabras do pasado.

O holocausto é unha eridaimposíbel de curar con con-secuencias políticas e sociaisno presente. Teodor Adornosentenciou que non se podía acerpoesía despois de Auschwitz. Unpoeta, o arxentino Juan Gelman,completou a rase engadindo undecisivo “como antes”: o que nonse pode é acer poesía igual que senon tivese acontecido nada. Máisadiante Gelman rectifcou as súaspropias palabras: non hai, dixo,un antes e un despois deAuschwitz, nin de Hi-roshima ou Nagasaki,nin do xenocidio arxen-tino, senón que estamoscondenados a vivir no“durante”, nun conti-nuo de matanzas quese repiten aquí e acolá.Dun xeito ou doutro apregunta a responder éa mesma: cal debe sero papel da arte diantedesa erida? Como tra-tar uns eitos que poñenen cuestión a propiacondición humana?

A herdAnzA dA ShoAh

Coordinado por ÁngelQuintana, o seminarioA herdanza da Shoah.A propósito de “Lacuestión humana” exa-minou onte no CGAI daCoruña a pegada que aAlemaña nazi deixou nomundo contemporáneoen tres ámbitos tan de-cisivos como a linguaxee as imaxes, coa eternadiscusión sobre o quese debe contar e amosare o que non aboiandosobre todo o debate; e a industria,a partir do atrevido paralelismoentre a dinámica dos camposde exterminio e os modelos deprodución capitalista que apuntaA cuestión humana (

La questionhumaine

, 2007) a película di-rixida por Nicolas Klotz e escritapor Elizabeth Perceval, cineastasque pasaron toda esta semanana cidade. Un flme excelente edenso que inspirou o seminario epermite tecer conexións entre pa-sado e presente de gran potenciaideolóxica.

Fotogramas de

El niño con el Pijama de rayas

(imagensuperior) e de

La question humaine