• Embed Doc
  • Copy Link
  • Readcast
  • Collections
  • CommentGo Back
Download
 
 1
 Akademik SABRI HAMITIMONUMENTET E KULTURËS SË IDENTITETIT SHQIPTAR 1. Universaliteti e Identiteti
Universaliteti i kulturës në çanësimin e vet abstrakt, jo një herë, është barazuar nëuniversalitetin e njeriut. Atëherë të veçantën, pra dallimin, mos po e bëka vetëm gjuha,për të krijuar identitetin e kulturës nacionale. Ky identitet mund të çanësohet ndoshta vetëm në përballje me tjetrin. Në këtë vështrim përballë universalitetit, që nënkuptonrrafshimin e dallimeve, ngritet teoria e alteritetit, që artikulon dallimet, të cilat donë tëbëhen esencë (qenësi). Për rrjedhojë, ajo që në universalen duket rrethanore, në alteritetbëhet thelbësore (qenësore), për të shpënë te teoria e autenticitetit, apo e origjinalitetit.Fenomeni ndoshta mund të ndriçohet më lehtë me dy trajtat dhe dy kuptimet efoljes
me qenë 
(jam) në spanjishte. Trajta
ser 
tregon esencën (qenësinë), kurse trajta
estar 
 tregon gjendjen. Nëse në teorinë universale
soy hombre 
(jam njeri) gjithmonë, në teorinërrethanore
estoy feliz 
(jam i lumtur) tashti. Por, çfarë ngjet kur bëhet esenciale
soy albanes 
 (jam shqiptar), pikërisht për të shprehur dallimin kulturor e nacional:
es español 
(jespanjoll). Tash, pra, esenciale bëhet nacionalja duke treguar identitetin, që do të bëhetqenësi, dallimi që bëhet qenësi. Jo vetëm pse e kam ndier, madje provuar gjendjen e alteritetit, por edhe pse kamnjohur njerëzit që kanë njohur këtë teori, disa herë në ballafaqimet e mia me të tjerët jamzënë ngusht të mendoj se, pos shqipes, çka mund t’i ofroj tjetrit për të dëshmuaridentitetin e kulturës shqiptare, të dallueshme nga të tjerat. Cilat monumente të kësajkulture mund të dëshmojnë këtë identitet.Pa pretenduar se kam zgjidhur enigmën, unë vetëm po shtroj provën për të dukepasur për aleat lumturinë e kërkimit. Dhe tash për tash unë gjej tri monumente të kulturësshqipe, që mund t’u dhurohen të huajve si shenja identifikimi, duke u përpjekur që këtomonumente t’i shoh jo të veçuara e të përfunduara, si dokumente, por si struktura tëgjalla, që në kulturën shqipe riprodhohen, pra mbahen të gjalla, duke ndërruar fytyrën,por duke ruajtur esencën. Këto tri monumente të kulturës shqipe janë:
Historia e Skënderbeut 
e Marin Barletit,
Kanuni i Lekë Dukagjinit 
dhe
Kângët kreshnike 
. Natyrisht,përdefinimi i monumentit kulturor këtu ka parashenjën e esencialitetit, përhershmërisë,prandaj elementi i kohës relativizohet në vështrimin kronologjik, për aq sa absolutizohetnë vështrimin abstrakt. Nëse është gjithë koha, nuk ka kuptim të diskutohet për njësinë ematjes së saj.
2. Monumentet: Historia, Kanuni, Kânga
 Tri monumentet e mëdha të kulturës shpirtërore të shqiptarëve kanë në emër nga njëshenjë diferencuese të gjinisë së shkrimit. Mbasi emri është sendi (gjëja), atëherë emrat: a)
Histori 
, b)
Kanun 
dhe c)
Kângë 
japin esencën e veprave dhe natyrën e tyre strukturore,funksionale e destinuese, kurse përcaktuesit e tjerë japin përkatësinë e veprave në kohë enë hapësirë. Prandaj, Historia është e Skënderbeut, Kanuni është i Lekë Dukagjinit, kurse
 
 2
Kângët janë të kreshnikëve. Në këtë mënyrë të tri veprat, me titujt (emrat) tregojnë tipin etekstit:
Historia 
– tekst referencial;
Kanuni 
 – tekst rezonues-racional;
Kânga 
– tekst letrar-krijues.Para se të japim edhe disa të dhëna karakteristike për veprat, duhet të shikohetçështja e autorësisë së tyre.1.
Historinë e Skënderbeut 
e shkroi shkodrani Marin Barleti, dhe kjo është vepërautoriale e pastër, e shkruar në latinishte, gjuhë universale për kohën, me të cilën nënjëfarë dore e përforcon universalitetin kulturor e gjuhësor të veprës. Barleti është autori ipastër i saj, aq më tepër që vepra është ndër të parat për Skënderbeun dhe autori nuk kishte mbështetje në dokumente të shkruara, por mjaftohej të tregonte ankimet e veta përproblemet e burimeve të cilat i mbështeste në ato që kishte dëgjuar e parë vetë dhe në atoqë kishin dëgjuar e parë protagonistët e ngjarjeve, apo dëshmitarët e tyre.Unë nuk pata në këtë rrugë asnjë udhëheqës (…) S’pata mundësi të shikoj as analet e vjetra, as historira të reja.***Unë nuk kam shkruar trillime, por ato që më kanë treguar me kujdes më tëmëdhenjtë dhe ato që kanë parë me sytë e tyre disa që kanë marrë pjesë.Por, në fillim e në fund, thurësi i tekstit, autori i saj dhe krijuesi i saj në të gjitha pikate referimit, është Marin Barleti.2. Te
Kanuni 
puna është ndryshe. Nëse nuk është autor i Kanunit Gjeçovi, atëherëështë gjysmë-autor. Me punë të pandalshme rreth tridhjetëvjeçare, ai mblodhi përvojënkanunore në popull e krahinë për të krijuar një vepër rreptësisht të strukturuar, një vepërme sistem të vlerësimit. Vepra përmban rregulla të jetës e të sjelljes, të besimit e të vdekjes, por, mbi të gjitha, është një vepër mbi të drejtën qytetare (civile), të drejtënuniversale, e cila si duket prej të gjithave është më e mbështetura në jetën autentike.Duket që këtu ta ketë bazën mendimi i hedhur i Gjergj Fishtës në Parathënie, që ligjetmoderne duhet të bazohen në kanunet vendëse; dhe më tutje, që në bazë të kanuneve e tëkulturave tradicionale duhet të bëhen klasifikimet e kulturave të popujve, madje dukengritur një rend klasifikues e vlerësues të këtyre kulturave.Në anë tjetër, Shtjefën Gjeçovi, duke dashur të theksojë autenticitetin e tekstit,tregon që e kishte vjelë nga njerëz që janë të fjalës, që nuk shpifin e nuk fantazojnë.Në shtrim të punve të këtij kanuni do të mbahem për atë shtyllë, qi s’ka pasë nevojëpër kurrnji krrabëz mje më ket ditë. Kjo shtyllë ashtë goja e kombit tonë, goja eshqyptarit.Më duhet me rrfye edhe se, tuj shkrue ket kanun, jam rrekë me marrë mbrapadishmim e kallxime të burrave të vjetër e me nderë, të burrave të pushkve të gjata e tëgjarpnushave…”Prova është që teksti i Kanunit është popullor, mirëpo Gjeçovi ka autorësinë, jo vetëm se e ka sistemuar veprën, por së pari pse e ka fiksuar me shkrim një tekst të folur.Pra, këtu është dramatika gati historike kulturore e kalimit të kulturës së oralitetit nëkulturën e shkruar.
 
 3
3. Te
Kângët kreshnike 
jemi edhe një hap më tutje. Veprat janë krijime popullore-gojore që mbajnë shenjat e thella të kësaj forme në strukturë e në destinim. Duke qenë vepra kolektive, që rrinë të gjalla në kohë, ato kanë në vete edhe shenja të kohëve tëndryshme. Bie fjala mund të njihen kohët që i përcaktojnë figurat kosmike:
Dielli 
e
Hana 
,pastaj figurat mitologjike:
Orët 
e
Zanat 
, deri te kohët që i referohen
Zotit 
. Kur këto kohëtrazohen në tekst, atëherë gjejmë formulën e çuditshme kur
Zana e përben Zotin 
.Duam të theksojmë se një formë të lëvizshme e relative të
kângëve 
do ta bëjëpërnjëherë të qëndrueshme paraqitja e tyre në trajtën e shkruar. Edhe këtë herë, në këtëproces të kalimit të oralitetit në shkrim, gjendet një gjysmë-autor, ta zëmë Bernardin Palajapo Donat Kurti. Kjo nuk ka të bëjë vetëm me çështjen e zgjedhjeve të varianteve më tëmira, siç janë
 Martesa e Mujit 
,
 Martesa e Halilit 
apo
Vdekja e Omirit 
, por edhe me redaktimetme rastin e botimit, të cilin e pranojnë autorët e parathënies te “Visaret e Kombit”.Kângët, qí po paraqesim, janë kângët e popullit. Në kje se shifet ndoj ndrrim a ndërêmna a ndër të shprehuna në krahasim me rapsodi të botueme deri tash, këta rrjedhëprejse
i kemi plotsueme 
me shka mâ të bukur kemi gjetë
ndër motërzime me argument të njinjishëm 
”.Më në fund, edhe këtu ka të bëhet me procesin (krijues) kaq të ndërliqshëm tëkalimit të tekstit të folur (kënduar) në tekst të shkruar; të kalimit të kulturës popullore nëkulturë të shkruar. Nëse nuk mund të flitet shumë në këtë proces për ndërrimstrukturash, atëherë mund të flitet për ndryshim total të statusit të tekstit në komunikim.Në këtë paraqitje është mirë të bëhen edhe disa saktësime me të dhëna.Barleti, i lindur në Shkodër më 1460, mori formimin kulturor në Venedik, kursekryeveprën e vet
Histori e Skënderbeut 
e botoi në Romë në latinisht në vitet 1508-1510. Vepra pati botime të njëpasnjëshme në Strasburg, në Frankfurt e në Zagreb. Në shqipkëtë vepër e përktheu latinisti shqiptar Stefan Prifti. Merita e Barletit ështe se hartoi një vepër për kryetrimin duke e ngritur atë nga heroi jetësor në hero të literaturës. Fama e veprës u rrit për aq sa u bë një amëz e veprave kulturore e krijuese në letërsi, pikturë emuzikë. Mund të jetë deri më sot vepra më e njohur që ka shpallur kulturën e krijimtarinëshqiptare para të huajve.
Kanuni i Lekë Dukagjinit 
, mbledhë e kodifikue prej A. Shtjefën Konst. Gjeçov, ubotua në Shkodër më 1933. Vepra shoqërohet me një biografi të Pashk Bardhit përGjeçovin, me një Parathanie të Gj. Fishtës e me do kujtime të Faik Konicës. Ky ështëbotimi i parë dhe i plotë dhe duhet të kihet për bazë si referencë. Vë këtu theksin mbasinë botime të mëvonshme të
Kanunit 
sa herë në Kosovë e në Shqipëri janë bërë shkurtime,sidomos duke mënjanuar
Librin e parë: Kisha 
. Vepra e plotë e Kanunit e kodifikuar ngaGjeçovi ka dymbëdhjetë libra. Termin
kanun 
, në vështrimin e tërësisë së të drejtës së pashkruar, studiuesit e sjellintë prejardhjes greko-bizantine, që në shqip vjen nëpërmjet osmanishtes. Çabej provon qëpërballë
kanun 
e
zakon 
(sllavisht) të vë emrin foljor shqip
doket 
, duke e parë të dalë ngafolja
duket 
.Kujtoj, dhe përpiqem të provoj, që
Kanuni i Lekë Dukagjinit 
nuk është vetëm “tërësiae normave të të drejtës zakonore”, por më tepër, vepër që përmban “palcën etnike tëkombit shqiptar dhe të kulturës së tij”. Gjithnjë në këtë rrjedhë, cilësia e tij ka bërë që ngaamëza e tij të rritet një letërsi etnike shqiptare.
of 00

Leave a Comment

You must be to leave a comment.
Submit
Characters: ...
You must be to leave a comment.
Submit
Characters: ...