Εισήγηση για τη Συνείδηση

Embed Doc
Copy Link
Readcast
Collections

CommentGo Back

Download

Πτυχές της μαρξιστικής θεωρίας περί συνείδησης

Γιώργος Κακαρίνος (Όμιλος Θεσσαλονίκης)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ-ΟΡΙΣΜΟΣ

Η παρούσα εισήγηση έχει σα στόχο την παρουσίαση κάποιων σημαντικών πτυχών τηςθεωρίας περί συνείδησης, όπως αυτή αναπτύχθηκε στα πλαίσια της μαρξικής και,γενικότερα, της μαρξιστικής σκέψης. Πρόκειται για ένα αντικείμενο που ουδέποτεαπετέλεσε το επίκεντρο των θεωρητικών μελετών των κλασικών του μαρξισμού, αλλά καιτων περισσότερων μαρξιστών θεωρητικών (πλην ελαχίστων εξαιρέσεων) με αποτέλεσμα ηανάπτυξη του να υπολείπεται σε σημαντικό βαθμό, σε σχέση με άλλες πιο επεξεργασμένεςπτυχές της μαρξιστικής θεωρίας (σε αυτό βέβαια είναι πιθανόν να συμβάλουν καιαντικειμενικοί παράγοντες).Θα ξεκινήσουμε με έναν ορισμό της συνείδησης : «Η συνείδηση αποτελεί ιδιότυπαανθρώπινη μορφή ψυχισμού, που εμφανίζεται μαζί με την εμφάνιση του ανθρώπινουβιολογικού είδους και της προσιδιάζουσας σε αυτό εργασιακής-κοινωνικής σχέσης με τοφυσικό περιβάλλον και χαρακτηρίζεται από την ιδεατή αντανάκλαση της αντικειμενικήςπραγματικότητας, μέσω του πολύμορφου συνόλου των ειδικά ανθρώπινων ψυχικώνλειτουργιών…Εμπεριέχει δύο πλευρές : αφ’ ενός μεν συνιστά γνώση, «γνωστική διαδικασία»,ιδεατή αντανάκλαση της υφιστάμενης πραγματικότητας και ιδεατή προτρέχουσα σύλληψητων αποτελεσμάτων της δραστηριότητας του ανθρώπου. Αφ’ ετέρου δε συνιστά ιδεατήπροτρέχουσα σύλληψη της αλληλεπίδρασης των ανθρώπων, των αμοιβαίων σχέσεων μεταξύτων ανθρώπων και των σχέσεων των ανθρώπων προς τον ίδιο τον εαυτό τους. Αυτή ηδεύτερη πλευρά, το συν-ειδέναι, αποτελεί και τη συνείδηση αφ’ εαυτής, δηλαδή τησυνείδηση από την άποψη της κοινωνικής της ύπαρξης, της ύπαρξής της μέσω τωνκοινωνικών σχέσεων. Η δεύτερη πλευρά αφ’ εαυτής εμπεριέχει και προϋποθέτει τηναυτοσυνείδηση, δεδομένου ότι η από κοινού συν-ειδητοποίηση είναι ανέφικτη αν τα άτομαδεν διακρίνουν τον εαυτό τους από τον κοινωνικό του περίγυρο και δεν έχουν επίγνωση τηςθέσης και του ρόλου τους σε αυτό τον περίγυρο… Η πρώτη πλευρά της συνείδησης (συν-

ειδέναι

) καθορίζεται κυρίως από τη σχέση του ανθρώπου προς τη φύση, ως αλληλένδετη μετο σκοπό, τη σκοποθεσία, τη σκοπιμότητα, και γενικότερα με τη διευθέτηση της κίνησηςπρος ορισμένο αποτέλεσμα της δραστηριότητας. Γι’ αυτό και συνιστά τη γνωσιακή πλευράτης συσχέτισης του ανθρώπου ως υποκειμένου με την «αντικειμενική πραγματικότητα», μετο αντικείμενο. Η δεύτερη πλευρά της συνείδησης (

συν

-ειδέναι), η καθαυτό συνείδηση,καθορίζεται κυρίως από τις αμοιβαίες σχέσεις των ανθρώπων στην εργασία, από τις σχέσειςπαραγωγής, από τις κοινωνικές τους σχέσεις ευρύτερα. Στη γνώση το υποκείμενοαντιμετωπίζει αυτό που γνωρίζει κατ’ εξοχήν ως διάφορο, ως ανεξάρτητο από τουποκείμενο της γνώσης, ως αντικείμενο και από την άποψη των δυνατοτήτωνμετασχηματισμού που εμπεριέχει το αντικείμενο. Η συνείδηση καθαυτή συνιστά κατά κύριολόγο αποκατάσταση της ενότητας, είτε αποκατεστημένη ενότητα των ανθρώπων (ωςυποκειμένων της γνώσης κλπ) στην αμοιβαία διαφορά τους (χωρίς διαφορά δεν υπάρχειενότητα), και συνεπώς προϋποθέτει την αυτογνωσία και την αυτοσυνείδηση. Σεαντιδιαστολή με τη γνώση, στην καθαυτό συνείδηση η σχέση υποκειμένου και αντικειμένουαποτελεί αναγκαία, πλην όμως υποταγμένη στιγμή έναντι της δεσπόζουσας εδώ καικεφαλαιώδους σημασίας αμοιβαίας σχέσης μεταξύ των υποκειμένων. (Πατέλης, σ. 69-72,Παυλίδης (α), σ.2)

ΜΟΡΦΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΣΥΝΕΙΔΗΣΗΣ

Κατά την παρουσίαση των μορφών της κοινωνικής συνείδησης θα ακολουθήσουμε τηνκατηγοριοποίηση του Β. Α. Βαζιούλιν από τη «Λογική της Ιστορίας».

1

.Όπως αναφέρθηκε

1

Πριν να ξεκινήσουμε είναι απολύτως απαραίτητη μια σημαντική μεθοδολογική επισήμανση του Β. Α.Βαζιούλιν : «όταν γίνεται λόγος περί των μορφών της κοινωνικής συνείδησης εξυπακούεται (αδιάφορο εάν [οιάνθρωποι] έχουν ή δεν έχουν επίγνωση αυτού του γεγονότος) ότι αναφερόμαστε στη

μορφοποιημένη

, στη

διαμορφωμένη

, δηλαδή στην

ώριμη

κοινωνική συνείδηση. Όσον αφορά τη μη διαμορφωμένη κοινωνικήσυνείδηση και εφ’ όσον αυτή δεν έχει ακόμα διαμορφωθεί, είναι μάλλον σκόπιμο να γίνεται λόγος περίδιαφόρων πλευρών κλπ. της κοινωνικής συνείδησης. [Ορισμένη] μορφή της κοινωνικής συνείδησης σεαντιδιαστολή με άλλες μορφές συνιστά κάτι το οποίο έχει προσδιοριστεί και αποτελεί σχετικά αυτοτελές

1

και κατά τον ορισμό της κοινωνικής συνείδησης, αυτή, ως αντανάκλαση της εργασιακήςαλληλεπίδρασης των ανθρώπων με τη φύση, αλλά και μεταξύ τους, περιλαμβάνει δύοπλευρές: τη γνώση (το ειδέναι) και την καθαυτό συνείδηση.Η πρώτη πλευρά της κοινωνικής συνείδησης, η γνώση είναι αυτή που κατευθύνεται προςτη διερεύνηση της σχέσης του ανθρώπου ως υποκειμένου με την αντικειμενικήπραγματικότητα «με στόχο την ανακάλυψη των όρων που θα επιτρέψουν την επιτυχία τηςκοινωνικής εργασιακής δραστηριότητας και, τοιουτοτρόπως, την ικανοποίηση τωναναγκών. (Παυλίδης (α), σ.10). Η γνωστική διαδικασία αρχικά εκκινεί από την άμεση,αισθητηριακή αντίληψη του εξεταζόμενου αντικειμένου ως όλου, ενώ, εν συνεχεία, προχωράστην απόσπαση των επιμέρους πλευρών του όλου, στην ανάλυση αφηρημένωνχαρακτηριστικών του εξεταζόμενου αντικειμένου, στην προσπάθεια να διακριβώσει τιςουσιώδεις πλευρές και συνάφειες αυτού. Τελικά, με μια αντίστροφη κίνηση (από τοεπιμέρους στο όλο), μέσω της ανάβασης από το αφηρημένο στο συγκεκριμένο, η γνωστικήδιαδικασία καταλήγει στη νοητική, πλέον, αναπαράσταση του αντικειμένου ως όλου, μέσωτης νοητικής ανασύστασης των συναφειών μεταξύ των διαφόρων πλευρών του και τηδιάκριση των ουσιωδών πτυχών και σχέσεών του. Η επιστήμη αποτελεί μορφή, στάδιο τηςγνώσης, της γνωστικής διαδικασίας με «ειδοποιό γνώρισμα τη γνώση των ουσιωδώνπλευρών του αντικειμένου και των συναφειών τους» (Παυλίδης (α), σ.10), πουαναπαρίστανται από τη συνείδηση μέσω συστήματος εννοιών. Από αυτή την άποψη ηεπιστήμη συνιστά την ανώτερη μορφή γνώσης και έρχεται σε αντιδιαστολή με αρχικέςμορφές, όπως η εμπειρική γνώση.Η καθαυτό συνείδηση αντανακλά τους ανθρώπους ως υποκείμενα που αλληλεπιδρούνμεταξύ τους με τη βοήθεια πράξεων, αισθημάτων και σκέψεων. Κατ’ αντιστοιχία με τις τρειςπαραπάνω στιγμές της αντανάκλασης και αλληλεπίδρασης των ανθρώπων έχουμε και τιςτρεις βασικές μορφές της κοινωνικής συνείδησης : την ηθική, την αισθητική και τηφιλοσοφία.Στην πρώτη περίπτωση, της

ηθικής

συνείδησης, έχουμε τη μορφή της κοινωνικήςσυνείδησης όπου παρουσιάζεται υπεροχή των

πράξεων

(πράξεων που κατευθύνονται σευποκείμενα). Οι πράξεις μπορούν να επιφέρουν όφελος ή βλάβη και λαμβάνουν χώρα σταπλαίσια της αντίθεσης του καλού και του κακού. «Η

χρησιμότητα

των πράξεων τωνδρώντων ανθρώπων ως συνειδητοποιούντων (εαυτούς και αλλήλους) ατόμων για τηνκάλλιστη διατήρηση και ανάπτυξη της ανθρωπότητας ως ολότητας, συνιστά το

καλό

στην

ύψιστη ανάπτυξή

του. Το

επιβλαβές

των πράξεων των δρώντων ανθρώπων, ωςσυνειδητοποιούντων (εαυτούς και αλλήλους) ατόμων, για τη διατήρηση και ανάπτυξη τηςανθρωπότητας ως ολότητας, συνιστά το

κακό

στην

ύψιστη ανάπτυξή

του.» (Βαζιούλιν,2004, σ.253). Βέβαια οι πράξεις των ατόμων ή των μερών της κοινωνίας καθορίζονται κατ’αναγκαιότητα από τα υλικά τους συμφέροντα

2

. Υλικό θεμέλιο των καλών πράξεων είναι ηομοιότητα και κατά κύριο λόγο η ενότητα των υλικών συμφερόντων. Αντίθετα, υλικόθεμέλιο των κακών πράξεων είναι η ανομοιότητα, η διαφορά και κατά κύριο λόγο ηαντίθεση και η αντίφαση των υλικών συμφερόντων. Από αυτά έπεται ότι εάν στηνκοινωνία υπερτερούν η ομοιότητα και η ενότητα των υλικών συμφερόντων, τότευπερτερούν σε αυτήν και οι καλές πράξεις, ενώ, αντίθετα, εάν υπερτερεί η ανομοιότητα, ηδιαφορά, πολλώ μάλλον δε η αντίθεση και οι αντιφάσεις υλικών συμφερόντων, τότευπερτερούν σε αυτήν οι κακές πράξεις. Σε κάθε περίπτωση (ακόμη και στα πλαίσια τωνταξικών κοινωνιών) η διαφορά (αλλά και η αντίθεση και η αντίφαση) συνυπάρχει με τηνενότητα των υλικών συμφερόντων, σε άλλοτε άλλο βαθμό βέβαια ανάλογα με το στάδιο τηςκοινωνικής εξέλιξης. Από αυτή την άποψη σε κάθε ηθικό σύστημα (πέρα από τηνπαρουσίαση των ειδικών, ιδιοτελών συμφερόντων του κάθε μέρους της κοινωνίας και τωναντίστοιχων ηθικών αξιωμάτων του) ενυπάρχουν και «ορισμένα στοιχεία πανανθρώπινηςηθικής, ορισμένες αντιλήψεις περί πανανθρώπινου καλού (αποδοκιμασία του φόνου, τηςμοιχείας, του ψεύδους, της διπλοπροσωπίας, κατάφαση του σεβασμού προς τους γονείς,προς τους ηλικιωμένους, τους φτωχούς κλπ.)…. τα οποία καταφάσκουν το καλό ως στάσηαλληλεγγύης προς όλη την ανθρωπότητα και εκφράζουν τις περιπτώσεις-σχέσεις έμπρακτης

ειδικό μόρφωμα» (Βαζιούλιν, 2004, σ.250)

2

Για την ακρίβεια τα υλικά συμφέροντα καθορίζουν κατ’ αναγκαιότητα τα όρια, το φάσμα των δυνατώνπράξεων, από τις οποίες ορισμένες τελικά πραγματώνονται.

2

συνεργασίας και αλληλεγγύης που αποτελούν την ουσία της κοινωνικής ζωής. Χωρίς τιςστοιχειώδεις μορφές αλληλεγγύης και συνεργασίας δε θα υπήρχε η ίδια η κοινωνική ζωή.»(Παυλίδης (β), σ. 13). Ενώ όταν κυριαρχεί η ενότητα των υλικών συμφερόντων η μελέτη τηςκοινωνικής συνείδησης υπό το πρίσμα των πράξεων αναδεικνύει μόνο μια έκφανση, αυτήτων καλών και κακών πράξεων (και μάλιστα με υπεροχή των καλών πράξεων), όταν στηνκοινωνία δεσπόζουν η αντίθεση και η αντίφαση των υλικών συμφερόντων εμφανίζονται καιάλλες δύο εκφάνσεις : η

πολιτική

και το

δίκαιο

.

3

Η πολιτική είναι κατά κύριο λόγο πράξειςκατευθυνόμενες από τη συνείδηση της ουσιώδους διαφοράς, αντίθεσης και αντίφασης τουδρώντος, έναντι εκείνου εναντίον του οποίου κατευθύνεται η πράξη, για την επίτευξη, τηνικανοποίηση των υλικών συμφερόντων (εδράζεται στην ουσιώδη διαφορά, αντίθεση καιαντίφαση υλικών συμφερόντων). Όταν οι διαφορές, οι αντιθέσεις και οι αντιφάσεις τωνυλικών συμφερόντων είναι ανυπέρβλητες, οι φορείς των εκάστοτε επιβεβλημένων, τωνκυρίαρχων υλικών συμφερόντων επιβάλλουν στην ηττημένη, στην υποταγμένη πλευρά ταυλικά τους συμφέροντα, σαν να ήταν υλικά συμφέροντα και της ηττημένης, τηςυποταγμένης πλευράς. Αυτή είναι η τρίτη έκφανση της ηθικής συνείδησης, το δίκαιο. Τοδίκαιο δηλαδή είναι κατά κύριο λόγο πράξεις των φορέων των κατισχυσάντων, τωνκυρίαρχων υλικών συμφερόντων που κατευθύνονται στην επιβολή επί των ηττημένων τωνδικών τους υλικών συμφερόντων σαν να είναι συμφέροντα και αυτών των ίδιων τωνηττημένων.Η δεύτερη μορφή της κοινωνικής συνείδησης σχηματίζεται μέσω της διάθλασης τουπεριεχομένου της συνείδησης μέσω του πρίσματος των αισθημάτων τωνσυνειδητοποιούντων (αλλήλους και εαυτούς) ατόμων. Η πρώτη έκφανση της μορφής αυτήςείναι η

αισθητική

συνείδηση που συνιστά την αντανάκλαση της ουσίας των ανθρώπων, τωννομοτελειών των κοινωνικών σχέσεων μέσω

αισθητηριακών

ισοδυνάμων. Βέβαια πρέπει ναεπισημανθεί πως η ουσία και η νομοτέλεια αναδεικνύεται κατ’ εξοχήν στη νόηση. Τοαίσθημα από τη φύση του προσλαμβάνει κυρίως το εξωτερικό, το τυχαίο κλπ. Ωστόσο τοεσωτερικό, η ουσία εκφαίνεται στο τελευταίο. Η

ομορφιά

, ακριβώς στο βαθμό που είναιιδιότυπη για τον άνθρωπο, συνιστά αντανάκλαση της ουσίας, του νομοτελούς, τουεσωτερικού κλπ. μέσω του αισθητηριακού ισοδυνάμου τους. Η δεύτερη έκφανση αυτής τηςμορφής της συνείδησης είναι η

θρησκεία

4

,η θρησκευτική συνείδηση που συνιστά συνείδησηεκείνων των φυσικών και κοινωνικών δυνάμεων, οι οποίες δεν έχουν υποταχθεί από τονάνθρωπο, που ο άνθρωπος δεν τις εξουσιάζει και δρουν καταστροφικά, επιβλαβώς επί τωνανθρώπων (συνεπώς πρόκειται για δυνάμεις οπωσδήποτε

μη εγνωσμένες

σε επαρκή βαθμό,διότι από την άποψη του ανθρώπου η διάγνωση είναι επαρκής εφ’ όσον και στο βαθμό πουπαρέχει στο υποκείμενο της γνώσης τη δυνατότητα μετασχηματισμού του εγνωσμένουαντικειμένου στην κατεύθυνση που του χρειάζεται). Η θρησκευτική συνείδηση είναιαντιφατική : από τη μία ως

συνείδηση

συνιστά και διάγνωση της ουσίας και αντίστοιχηπράξη και μετασχηματισμό της. Από την άλλη ως

θρησκευτική

συνείδηση συνιστάδιάγνωση εκείνου που σύμφωνα με την ουσία της θρησκείας είναι εξ’ αρχής μη διαγνώσιμο(αδιάγνωστο). Και αυτό γιατί η ουσία της θρησκείας συνίσταται ακριβώς στην παραδοχήτης ύπαρξης αυτού του εξ’ ορισμού αδιάγνωστου που κυριαρχεί επί των ανθρώπων. Χωρίςτην παραδοχή της ύπαρξης κάποιων αδιάγνωστων, κυρίαρχων επί των ανθρώπων καιεχθρικών προς τους ανθρώπους δυνάμεων δεν υπάρχει θρησκευτική συνείδηση. Ακριβώς σ’αυτή την εγγενή αντιφατικότητα της θρησκευτικής συνείδησης οφείλεται και το γεγονός ότι

η θρησκευτική συνείδηση εν συνόλω είναι μια συνείδηση η οποία υφίσταται καιπραγματοποιείται μέσω της άρνησης της συνείδησης.

Η τρίτη μορφή της κοινωνικής συνείδησης, η

φιλοσοφία

, σχηματίζεται μέσω τηςδιάθλασης του περιεχομένου της κοινωνικής συνείδησης μέσω του πρίσματος των σκέψεωντων συνειδητοποιούντων (αλλήλους και εαυτούς) ατόμων. Η φιλοσοφία συνιστάαντανάκλαση μέσω σκέψεων, σε καθολική μορφή της

σχέσης

μεταξύ της συνείδησης των

3

Οι συγκεκριμένες εκφάνσεις της ηθικής συνείδησης δε συνιστούν χαρακτηριστικό της ώριμης, τηςκομμουνιστικής κοινωνίας, αλλά των προηγούμενων σταδίων ανάπτυξής της, τα οποία απονεκρώνονταισταδιακά κατά την ωρίμανση της κοινωνίας.

4

Η θρησκεία, όπως και η πολιτική και το δίκαιο, συνιστά έκφανση της αισθητικής συνείδησης πουαπονεκρώνεται με την ωρίμανση της κοινωνίας και εκλείπει από την ώριμη, κομμουνιστική κοινωνία.

3

of 00

Leave a Comment