ΝΙΚΟΣ ΘΕΟΔΟΣΙΟΥ

ΠΟΛΕΜΟΣ ΚΑΙΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΣΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

πό την αρχαιότητα, ο πόλεμος, σαν μια ακραία απόληξη των οικονομικώνκαι κοινωνικών συγκρούσεων, πεδίο ανδρείας ή θυσίας που περιέκλειε συνάμα τοαπόλυτο ανθρώπινο δράμα της ζωής και του θανάτου, απασχόλησε κάθε μορφήτέχνης. Τα δυνατά συναισθήματα που προκαλούσε ενέπνεαν τους καλλιτέχνες πουαποτύπωσαν τον πόλεμο σε γλυπτά, πίνακες, έπη, θεατρικά έργα κλπ. μεγάληςκαλλιτεχνικής αξίας.Το καλλιτεχνικό έργο όμως, στο βαθμό που αποτυπώνει ανθρώπινη πράξη,πέραν του αισθητικού ή συναισθηματικού πεδίου, κινείται και σε αυτό της ιστορίας.Με την πάροδο του χρόνου μάλιστα, καθώς το συναισθηματικό αδυνατίζει ήεκλείπει, γίνεται κυριαρχικό το αισθητικό και ιστορικό-πληροφοριακό και αποχτάμια ιδιαίτερη χρησιμότητα για τις επόμενες γενιές.Η εφεύρεση του κινηματογράφου έρχεται, κι αυτό δεν είναι τυχαίο, τηνπερίοδο των μεγάλων ανακαλύψεων σε πολλούς τομείς. Ανάμεσα στις εφευρέσειςκυριαρχεί η ανάπτυξη των μέσων επικοινωνίας. Τα νέα πλέον μεταδίδονται ταχύταταμε τον τηλέγραφο, οι εφημερίδες μπορούν να δημοσιεύουν φωτογραφίες απόσυμβάντα σε πολύ μακρινές αποστάσεις. Ο πόλεμος δεν είναι μια αφήγηση. Ηαμεσότητα της πληροφόρησης τον φέρνει πιο κοντά κι η εικόνα ακόμα περισσότερο.Η κινηματογραφική εικόνα έχει μια διπλή ικανότητα: να μπορεί τόσο νααπεικονίζει το ιστορικό γεγονός τη στιγμή που συμβαίνει όσο και να τοαναδημιουργεί (να το σκηνοθετεί, να το αναπλάθει με λιγότερο ή περισσότεροπειστικό τρόπο). Αυτοί είναι οι δύο άξονες που μπήκαν από την γένεση του,εξακολουθούν και σήμερα να προσδιορίζουν τη σχέση του με τον πόλεμο, και όχιμόνο.Επιπλέον ο πόλεμος ήταν το πεδίο όπου ο κινηματογράφος μπορούσε νααναπτύξει το μεγάλο θέαμα, ένα χώρο που κατέκτησε σταδιακά όσο οι τεχνικές τουδυνατότητες αύξαιναν και συνεχίζουν να αυξάνουν πολύ περισσότερο από τις άλλεςτέχνες.Χρονολογικά η είσοδος του κινηματογράφου σε αυτό το παιχνίδι έγινε απότην επόμενη χρονιά της επίσημης εφεύρεσής του που τοποθετείται το 1895. Οπρώτος που είδε στον κινηματογράφο τις δυνατότητες για την ανάπτυξη ενόςεντυπωσιακού και μεγάλου θεάματος ήταν ο Ζορζ Μελιές, ένας άνθρωπος τουθεάτρου ειδικευμένος στα μαγικά και ταχυδακτυλουργικά κόλπα.Από το ξεκίνημα κιόλας της κινηματογραφικής του καριέρας μπήκε στηνπαραγωγή αυτού του είδους ταινιών. Ξεκίνησε με την κινηματογραφική αποτύπωσησκηνών του δρόμου, όπως και οι Λυμιέρ, αλλά όσο οι πλανόδιοι που απορροφούσαντις ταινίες του, του ζητούσαν ολοένα και περισσότερες δημιούργησε το δικό τουστούντιο και ξεκίνησε την παραγωγή ταινιών που κάλυπταν ένα ευρύ φάσμαθεαμάτων. Έγινε διάσημος με τις ταινίες όπου η αχαλίνωτη φαντασία του σεσυνδυασμό με τις πρωτότυπες τεχνικές που ανέπτυσσε (θεατρικές καικινηματογραφικές) είχαν σαν αποτέλεσμα εντυπωσιακές εικόνες.Η λιγότερο γνωστή αλλά όχι δευτερεύουσα δραστηριότητα του μεγαλοφυούςΜελιές, που αναπτύχθηκε παράλληλα με τις φανταιζίστικες ταινίες, είναι τασκηνοθετημένα επίκαιρα. Ο Μελιές δεν είχε το δίκτυο των οπερατέρ που είχαν οιΛυμιέρ που γύριζαν τον κόσμο αποτυπώνοντας στο σελιλόιντ τα ιστορικά γεγονότα.Αυτός είχε τη δύναμη της φαντασίας που τον οδήγησε στην αναπαράσταση τωνγεγονότων μέσα στο στούντιο.2

Εκεί βλέπουμε τον Μελιές να δημιουργεί το 1897, πέρα από τις άλλες και τιςπρώτες πολεμικές ταινίες στην ιστορία του κινηματογράφου.Είναι η στιγμή που ο κινηματογράφος δείχνει, για πρώτη φορά, τηνικανότητά του να αναπαριστά ακραίες στιγμές από τη ζωή και το θάνατο μπροστάσε ένα ασφαλές, αναπαυτικά καθισμένο στις θέσεις μιας κινηματογραφικήςαίθουσας, ακροατήριο. Κάτι που βλέπουμε σήμερα να κορυφώνεται με τηντηλεόραση στους σύγχρονους ιμπεριαλιστικούς πολέμους με τη μόνη διαφορά ότιτώρα τα βλέπουμε σε πραγματικό χρόνο.Η επιτυχία ασφαλώς των ταινιών του Μελιές έσπρωξε το δαιμόνιο Έντισονκαι την ανταγωνίστρια American Mutoscope and Biograph Company, που είχαν τηνπερίοδο εκείνη την μεγαλύτερη παραγωγή ταινιών, να δημιουργήσουν μια σειράταινιών με θέμα τον Αμερικανοισπανικό πόλεμο που ξεκίνησε το 1898 και να τονκάνουν τον πρώτο πόλεμο όπου η κινηματογραφική κάμερα παίζει ένα σημαντικόρόλο τόσο στο επίπεδο της πληροφόρησης όσο και της προπαγάνδας.

Ο πόλεμος αυτός επιπλέον δίνει την πρώτη ευκαιρία στους αμερικάνουςπαραγωγούς να ωθήσουν, σε μεγαλύτερο ακόμα βαθμό από τον Μελιές, το μεγάλοθέαμα. Οι ταινίες από τον Αμερικανοισπανικό πόλεμο είναι ένας συνδυασμόςεπικαίρων με σκηνοθετημένες σκηνές. Η καλλιέργεια ή εκμετάλλευση τουπατριωτισμού, η απαξίωση του εχθρού είναι τα κυριαρχικά στοιχεία των ταινιών στοιδεολογικό επίπεδο.Μείναμε λίγο περισσότερο σε αυτές τις πρώτες πολεμικές ταινίες γιατί σταπλαίσια που τέθηκαν από την αρχή ουσιαστικά κινήθηκε ο πολεμικόςκινηματογράφος μέχρι σήμερα. Από τον Ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897 τουΜελιές ως το πρόσφατο χολυγουντιανό Περλ Χάρμπορ, δεν άλλαξαν οι αντιλήψειςστην παραγωγή πολεμικών ταινιών. Μόνο τα μέσα.Ας σημειωθεί ότι οι ταινίες με θέμα τον πόλεμο από την αρχή ήταν πολύδημοφιλείς και σημείωσαν μεγάλη διάδοση. Αυτό έκανε τους παραγωγούς σταεπόμενα χρόνια να πληθύνουν την παραγωγή ταινιών. Έτσι όλη η ιστορία τουκινηματογράφου είναι γεμάτη ταινίες που καταγράφουν πραγματικές ή φανταστικέςπολεμικές ιστορίες. Ιστορίες στα μέτωπα ή στα μετόπισθεν, δράματα ή κωμωδίες.Οι ιδεολογικές προσεγγίσεις του θέματος του πολέμου είναι σε άμεσησυνάρτηση με επικρατούσες πολιτικές συνθήκες στην χώρα παραγωγής κάνονταςαυτού του είδους τις ταινίες τις πιο ευμετάβλητες. Μια ιδιαίτερη κατηγορία αυτούτου είδους ταινιών είναι τα πολεμικά επίκαιρα που φαίνεται να απασχολούνπερισσότερο τις κρατικές υπηρεσίες μια η λήψη πολεμικών σκηνών στα μέτωπα δενμπορούσε να ήταν υπόθεση ιδιωτών. Η προπαγανδιστική χρήση τους είναι γενικόφαινόμενο.Σε κάθε περίπτωση η σχέση κινηματογράφου και πολέμου είναι εξαιρετικάενδιαφέρουσα και πολύ πλούσια σε υλικό για μελέτη. Σε αυτό το κείμενο, μεαφορμή την έκθεση αφίσας με θέμα «Ο πόλεμος στον Κινηματογράφο», επιχειρούμεμια απλή προσέγγιση του ζητήματος πόλεμος και κινηματογράφος στην Ελλάδα,θίγοντας τα κυριότερα, κατά τη γνώμη μας, ζητήματα που προκύπτουν και αφορούντόσο την παραγωγή όσο τη στάση του κράτους και τις συμπεριφορές των θεατών.Σε αυτήν την προσέγγιση θεωρήσαμε απαραίτητο να εντάξουμε μια πιοκοντινή ματιά σε έναν από τους πιο ιστορικούς κινηματογράφους στην Ελλάδα, τον

Ανάμεσα στο 1898 και το 1901 παρήχθησαν 68 ταινίες με θέμα τον Αμερικανοισπανικό πόλεμο καιτην επακολουθήσασα Επανάσταση στις Φιλιππίνες. Οι ταινίες αποτελούνται από επίκαιρα πουγυρίστηκαν στις ΗΠΑ, την Κούβα και τις Φιλιππίνες που δείχνουν αποβιβάσεις στρατευμάτων,πολεμικά πλοία, κουβανούς αιχμαλώτους και παρελάσεις καθώς και σκηνοθετημένες σκηνές μεμάχες στα χαρακώματα ή ναυμαχίες γυρισμένες στην Αμερική.