Welcome to Scribd, the world's digital library. Read, publish, and share books and documents. See more
Download
Standard view
Full view
of .
Save to My Library
Look up keyword
Like this
3Activity
0 of .
Results for:
No results containing your search query
P. 1
OĞUZLARIN HIRİSTİYANLIĞI MESELESİNE AİT Zeki Velidî TOGAN Transkripsiyon- Serkan Acar.pdf

OĞUZLARIN HIRİSTİYANLIĞI MESELESİNE AİT Zeki Velidî TOGAN Transkripsiyon- Serkan Acar.pdf

Ratings: (0)|Views: 20 |Likes:
Published by Üntaç Güner

More info:

Published by: Üntaç Güner on Jul 04, 2013
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

05/14/2014

pdf

text

original

 
Tarih
 İ 
ncelemeleri DergisiCilt/Volume XXVII, Say
ı
 /Number 2 Aral 
ı
k/December 2012, 527-539
O
Ğ
UZLARIN HIR 
İ
ST
İ
YANLI
Ğ
I MESELES
İ
NE A
İ
T
 
Zeki Velidî TOGAN
Transkripsiyon:
Serkan Acar

 
İ
 bn-i Fadlan Seyahatnamesi’nin
ş
imdi Me
ş
hed’de
İ
mam R 
ı
zaKütüphanesi’nde bulunan nüshas
ı
na nazaran Ba
ğ
dat sefaret heyeti Hicri 310senesinde Harezm vas
ı
tas
ı
yla Bulgar’a geçerken Üstyurt çöllerinden sonra
ş
imdiki Ural Vilayeti’nin Temir ve Guryev muzâfât
ı
nda O
ğ
uzlara tesadüf etmi
ş
 ve O
ğ
uzlar 
ı
n din ve adetleri hakk 
ı
nda epeyce tafsilli malumat edinmi
ş
tir. Bumalumat Rus Akademi Mecmular 
ı
’nda
1
İ
 bnü’l Fakih’in Me
ş
hed Nüshas
ı
nam
ı
yla ne
ş
rolunan makalemde derç olunmu
ş
tur ki, Türkiyat Mecmuas
ı
’nda daayr 
ı
bir makale ile ayr 
ı
ca izah edilmek icap eder.
İ
 bn-i Fadlan’
ı
n bu malumat
ı
  bilhassa akaid mesaili hakk 
ı
nda epeyce tafsilatl
ı
olup, ondan O
ğ
uzlar 
ı
n yaln
ı
zhalis
Ş
amanî olduklar 
ı
ve içlerinde H
ı
ristiyanl
ı
ktan nam-
ı
ni
ş
an bile olmad
ı
ğ
ı
 
ı
kça görülmektedir.
İ
 bn-i Fadlan’da bunlar 
ı
n Allah’a nazarlar 
ı
, mal zebhetmek ve nikâh ve defin adetleri hep beyan ediliyor. Hatta bunlar 
ı
n ümeras
ı
ndan birinin
İ
slamiyeti kabul etmi
ş
ise de, sonra Mecusîli
ğ
e rücu etmi
ş
oldu
ğ
u dasöyleniyor. S
ı
r-Derya havzas
ı
ndaki O
ğ
uzlar 
ı
n daha o zamandan
İ
slam tesirinekap
ı
lmaya ba
ş
lad
ı
klar 
ı
malumdur ve
İ
slam tesirinden tamamen olan halisO
ğ
uzlar 
ı
n ise i
ş
te
ş
u
İ
 bn-i Fadlan’
ı
n gördü
ğ
ü kabiledir. BunlardaH
ı
ristiyanl
ı
ktan katiyen eser bile yoktur.O
ğ
uzlar 
ı
n H
ı
ristiyan oldu
ğ
u hakk 
ı
ndaki fikirlerin esas
ı
, Barthold’unahiren Türkiyat Mecmuas
ı
’n
ı
n birinci cildinde ne
ş
rolunan “Orta Asya’daH
ı
ristiyanl
ı
k” makalesinde (s. 78-80) izah olunmu
ş
tur. Bunun esas
ı
ise
Ahmet Zeki Velidî, “O
ğ
uzlar 
ı
n H
ı
ristiyanl
ı
ğ
ı
Meselesine Ait”, Türkiyat Mecmuas
ı
, C. II,
İ
stanbul, 1928, s.61-67.

Dr., Ege Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü,
İ
zmir, serkan.acar@ege.edu.tr 
1
Bulletin de l’Académie des Scienes de Russie, 1924, s.244-246.
 
 Zeki Velidî Togan
528Selçuk’un baz
ı
o
ğ
ullar 
ı
n
ı
n “Mikâil, Yunus, Davud” namlar 
ı
n
ı
ta
ş
ı
mas
ı
2
ve ayn
ı
 zamanda Zekeriya Kazvinî’nin “Âsârü’l-Bilâd”
ı
nda O
ğ
uzlar 
ı
n H
ı
ristiyanolduklar 
ı
hakk 
ı
nda getirilen malumatt
ı
r. “Mikâil” ismi hakk 
ı
nda Barthold’un daifade etti
ğ
i gibi veçhile, bu ismin Müslümanlar aras
ı
nda da istimal olundu
ğ
unutekrar etmek icap eder.Mesela Yakut [el-Hamevî]’de
3
“Ebu Said Mikâil b. Hanefiyye”, Tacü’l-Arus’ta “Mekel” maddesinde “Mikâl b. Abdülvahid” ve “Mikâil el-Horasanî”nam zevat zikrediliyor. Birinci Selçukîlerin kendi as
ı
rlar 
ı
nda Gaznevîler ülkesinde halis Müslümanlardan “Ahmed Mikâil”
4
, “Ahmed b. Ali b.
İ
smailMikalî”
5
ve “Ali Mikâil”
6
isimleri zikrolunuyor. “Yunus” ve “Davud” isimlerihakk 
ı
nda ise izahata da lüzum yoktur.Kazvinî’nin rivayeti ise vak 
ı
a daha mühim gibi telakki olunabilir: Güya burada O
ğ
uzlar 
ı
n H
ı
ristiyan olduklar 
ı
maddi bir meselle, O
ğ
uzlar içerisinde
İ
sa”ya nispet edilen bir ta
ş
la ispat edilece
ğ
i görülür. Âsârü’l-Bilâd, s. 395: “
 ) ( 
”.
 
Sonra Kazvinî, O
ğ
uzlar 
ı
n “Nasranî” [H
ı
ristiyan]oldu
ğ
unu daha di
ğ
er baz
ı
yerlerde de zikrediyor. Âsârü’l-Bilâd, s. 394: “
 
2
Garbî Türk matbuat
ı
nda (mesela Necib As
ı
m Bey, Türk Tarihi, s. 244; oradan naklen R 
ı
za Nur Bey, Türk Tarihi, III, s.18-19) birinci Selçukîlerin H
ı
ristiyan olmas
ı
tamam -
ı
kati ve muhakkak  bir mesele gibi kabul olunarak “Yunus, Mikâil, Musa” isimleri de “Yunas, Michael, Mihail,Mihal, Moiz” suretlerinde yaz
ı
lm
ı
ş
, Selçukîlerle hiç münasebeti olmayan Mo
ğ
ol H
ı
ristiyanlar 
ı
 “Kerait”ler ve “Siciut”lar da bu araya sokulmu
ş
tur. Selçuk evlad
ı
ndan “Arslan”
İ
slammehazlar 
ı
ndan baz
ı
lar 
ı
nda (mesela
İ
 bnü’l-Esir, Avrupa tab
ı
, IX, s.266, 323) “Arslan” suretindeyaz
ı
ld
ı
ğ
ı
halde Gerdizî’de “
İ
srail” suretinde yaz
ı
lm
ı
ş
t
ı
r. Bu hususta Barthold, “Arslan” ismi buzat
ı
n Türkçe ismi, “
İ
srail” de
İ
slamî ismi oldu
ğ
u fikrini ileri sürmü
ş
tür (Barthold, Turkestan, II,s.300) ve bundan hiç
ş
üphe yoktur. Bugünkü K 
ı
rg
ı
zlarda her vakit görüldü
ğ
ü gibi hâlâ Türkçeisimleri Arapça bilen mollalar kitaba yazarken mutlaka o kitaba ahenk cihetiyle tevafuk eden bir Arapça isme tahvil ederek yazarlar. Bu hat bütün muamelat
ğ
ı
tlar 
ı
nda da öyledir. Eskizamanlarda da öyle idi.
İş
te bu suretle “Arslan” kelimesini “
İ
srail” demi
ş
ler. Mikâil ve Davudisimleri de “Mekez, Beken, Tevti, Davtay” gibi maruf Türk isimlerinden biri olup mollalar taraf 
ı
ndan
İ
slamla
ş
t
ı
ı
larak Mikâil ve Davud yaz
ı
lm
ı
ş
olabilir. Bununla beraber Selçuk evlad
ı
nahin-i veladetlerinde bile “Davud, Yunus” gibi Müslüman isimleri verilmesi ihtimalini ben aslainkâr etmiyorum.
3
Mucemü’l-Buldân, Wüstenfeld ne
ş
ri, I, s.564.
4
Tarih-i Beyhakî; Morley, The Tarikhi-Baihaki, O. Cocl., 1862, s.666.
5
Tarih-i Yeminî el-Utbî, Tercüme-i Çerbazgânî, Tab-
ı
Tarhan, s.278.
6
Beyhakî, s.445.
 
O
 ğ 
uzlar 
ı
n H 
ı
ristiyanl 
ı
 ğ 
ı
Meselesine Ait 
529
..
”. Daha yukar 
ı
da (s. 317) Ni
ş
abur hakk 
ı
nda söylenenyerde Sultan Sancar’
ı
esir eden Guzlar (O
ğ
uzlar) Ni
ş
abur’u muhasara ederken“Ni
ş
abur ahalisi pek 
ş
iddetli mukabele gösterdiler çünkü bu O
ğ
uzlar Nasranîidiler” deniliyor: “
 
”. Di
ğ
er faraziyelerin hepsi i
ş
te Kazvinî’nin malumat
ı
üzerine ilave edilivermi
ş
tir. Ocümleden biri de O
ğ
uzlar 
ı
n Harezm’e kom
ş
u olmak cihetiyle H
ı
ristiyanl
ı
ğ
ı
 oradan ö
ğ
renebilmeleri ihtimali
7
di
ğ
eri de Ebu Dulef’de O
ğ
uzlar 
ı
nibadethanelerinde resim olmad
ı
ğ
ı
söylenmekle beraber Nasranî olduklar 
ı
 hakk 
ı
nda bir söz yoktur (sadece: ).El-Birunî’nin El-Âsarü’l-Bakiyesi’nde, matbu nüshas
ı
nda (s. 264)Kazvinî’nin nakletti
ğ
i rivayet bu surette yaz
ı
lm
ı
ş
t
ı
r:
 ) ( 
”. El-Birunî’nin rivayetini Marquart, Kimeklerle O
ğ
uzlar 
ı
nhudutlar 
ı
nerelerden geçti
ğ
ini tayin etti
ğ
i yerde tahlil etmi
ş
tir 
8
. Bu zat “Min-kur” ismini okuyor ve buradan da “lam” yerine
İ
ran tesiriyle “re” gelmi
ş
 oldu
ğ
unu tasvirle asl
ı
ndan “Mil-kul-da
ğ
” (Berg dertausend Guellen) diyetercüme ediliyor. Barthold ise Marquart’
ı
n da (s. 101, ha
ş
iye 4) dikkat etti
ğ
i gibi bu kaya hakk 
ı
nda haberini yaln
ı
z Kazvinî’den nakletmi
ş
ve Kazvinî’nin bumalumat
ı
El-Birunî’den alm
ı
ş
oldu
ğ
unu söylemeyi unutmu
ş
veyahut da dikkatetmemi
ş
ve El-Birunî ile mukayese eylememi
ş
tir. Hâlbuki El-Birunî ilemukayese edilmezse Kavzinî rivayetinin ahirindeki “
 
” ibaresini de El-Birunî’den alm
ı
ş
oldu
ğ
unu anlamak laz
ı
m geliyor 
9
.El-Birunî de ise o ibare hiç mevcut olmay
ı
 p Kazninî’nin taraf 
ı
ndan bilahareilave olunmu
ş
bir sözdür.
İ
htimal El-Âsarü’l-Bakiye’nin matbu nüshas
ı
ndaibarenin ahiri, belki de bir nüsha hatas
ı
olarak, dü
ş
ş
olmas
ı
n diyerek benmezkûr eserin
İ
stanbul umumî kütüphanelerinde (Kütüphane-i Umumî,Topkap
ı
, Nur-u Osmaniye) bulunan mükemmel nüshalar 
ı
na da bakt
ı
m; bunlar 
ı
nhiç birinde Kazvinî’deki cümle yoktur. Marquart, ihtimal mezkûr rivayetinKazvinî’deki fazla cümlesi de o zat
ı
n kendi sözü olmay
ı
 p eski bir mehazdanalm
ı
ş
oldu
ğ
unu ve belki Kazvinî’de bu rivayet El-Birunî’ye nispet daha tafsilligetirildi
ğ
ini farz ederek: “Kazvinî’nin mehaz
ı
yaln
ı
z El-Birunî veyahut da her 
7
Barthold mezkûr makalesinde (Türkiyat Mecmuas
ı
, ca., 79) Harezm H
ı
ristiyanlar 
ı
n
ı
n “GülBayram
ı
” hakk 
ı
ndaki El-Birunî’nin (s.296) rivayetinden bunlar 
ı
n Melkî veya Yakubîolduklar 
ı
n
ı
istidlal ediyor. Hâlbuki ayn
ı
eserde (El-Âsarü’l-Bakiye, s. 288) HarezmH
ı
ristiyanlar 
ı
n
ı
n Melkî olduklar 
ı
n
ı
El-Birunî kendisi söylüyor: “
 
”.
8
Marquart, Über das Volkstum der Komanen, s.101-102.
9
Naklen: Köprülüzâde Mehmed Fuad, Türkiye Tarihi, s.134-135’te oldu
ğ
u gibi.

You're Reading a Free Preview

Download
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->