Welcome to Scribd, the world's digital library. Read, publish, and share books and documents. See more
Download
Standard view
Full view
of .
Save to My Library
Look up keyword
Like this
8Activity
0 of .
Results for:
No results containing your search query
P. 1
Leksykon PWN (1972) - A-M

Leksykon PWN (1972) - A-M

Ratings:

5.0

(1)
|Views: 20,074 |Likes:
Published by Monika

More info:

Published by: Monika on May 31, 2009
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

05/11/2014

pdf

text

original

 
a
, pierwsza litera alfabetu
ł
ac. (i pol.), pochodz
ą 
ca poprzez gr. a
(alfa)
od pó
ł
-nocnosemickiej(fenickiej) litery
alef,
która by
ł
a znakiem spó
łgł
oskilaryngalnej.
a
,
muz 
. nazwa d
ź
wi
ę
ku szóstego w podstawowymszeregu liczonym od
c.
a,
symbol jednostki ar.
a,
skrót przedrostka atto-.
á
, po; u
ż
ywane w rachunkowo
ś
ci (np.100 sztuk á 20
).
a-
, przedrostek oznaczaj
ą 
cy zaprzeczenie, brak czego,nieinteresowanie si
ę
czym,oboj
ę
tno
ść
wzgl
ę
dem czego(np. alogicz-ny, amoralny, apolityczny, asymetria).
A
, symbol jednostki amper.
Å
, symbol jednostki angstrem.
Aachen
[a:ch
ə
n]
Akwizgran.
Aakjaer
[
ọć
er] J
EPPE
, 1866-1930, pisarz du
ń
.; lirykainspirowana krajobrazem i kultur 
ą 
lud. Jutlandii; powie
ś
ci, z pozycjisocjalist., g
ł
. z
ż
ycia robotnikówrolnych.
Aalen
[
:l
ə
n], m. w NRF (Badenia-Wir-tembergia), wJurze Szwabskiej; 35 tys. mieszk. (1968); przemys
ł
metal.,maszyn.,
ókienniczy.
Aalst
(
:-], m. w Belgii (Flandria); 46tys. mieszk.(1967); przemys
ł
w
ł
ókienniczy.Aalto [
:-] A
A
WO
, ur.1932, fi
ń
. dzia
ł
acz komunist.; od 1966 sekretarz gen. KPFinlandii.
Aalto
[
:-] A
L
V
AR 
H
U
G
O
, ur. 1899, fi
ń
.architekt, pedagog; funkcjonalne uk 
ł
ady przestrzenne zespolone zkrajobrazem; ratuszw Säynätsalo, sanatorium w Paimio.
Aaltonen
[
:-] A
INO
, ur. 1906, dzia
ł
aczfi
ń
. ruchurobotn.; 1935-44 wi
ę
ziony za dzia
ł
alno
ść
rewol.; 1944-45 i1948-66 prze-wodn. KP Finlandii; 1970 cz
ł
. KC partii.
Aaltonen
[
:-] WÄ
IN
Ö, 1894-1966, rze
ź
 biarz fi
ń
.;rze
ź
 by portretowe i dekoracyjne, liczne pomniki.
„Aamulethi
" [
:-], dziennik fi
ń
.; organPartiiKoalicyjnej, wydawany od 1882.
Aarau
[
:-], m. w Szwajcarii, nad rz, Aare, stol. kantonuArgowia; 50 tys. mieszk. — zespó
ł
miejski (1969); przemys
ł
maszyn., w
ł
ókienniczy.
Aare
[
:r 
ə
], rz. w Szwajcarii, l. dop
ł
yw Renu; d
ł
. 295km;
ż
eglowna od m. Thun; elektrownie wodne; g
ł
. m.Berno.
Aargau
[
:-]
Argowia.
Aasen
[
sen] I
VA
R, 1813-96, norw. poeta i
 ję
zykoznawca; twórca lit. j
ę
zyka norw. landsmål (na podstawie gwar zach. Norwegii); autor gramatyki i
ownika.
Aba
MUEL
, 990-1044, król w
ę
g. od 1041; opiera
ł
si
ę
na ubo
ż
szych warstwach spo
ł
.; obalony przez feuda
ł
ów
g., wspartych przez Niemców.
Aba
, m. w pd. Nigerii, k. Port Harcourt; 131 tys. mieszk.(1963); o
ś
r. handl.; przemys
ł
w
ł
ók., chem., spo
ż
ywczy.
Abadan
, m. w Iranie (Chuzestan), nad Szatt al-Arab; 271tys. mieszk. (1967); jeden z najwi
ę
kszych w
ś
wiecie o
ś
r.rafinacji ropy naft. i portów naft.; przemys
ł
petro-chemiczny.
Abaj
, m. w Kazach.SRR (obw. karagan-dzki); 31 tys.mieszk. (1967); wydobycie w
ę
gla kam., przemys
ł
drzewny.
Abaj Kunanbajew
I
BRAHIM
, 1845-1904, poeta kazach.;dzia
ł
acz spo
ł
. i kult.; jeden z twórców nowej literaturykazach.; widoczne wp
ł
ywy poezji ludowej.
Abakan
, rz. w azjat. cz
ęś
ci ZSRR, 1. dop
ł
yw Jeniseju;
. 517 km; sp
ł
awna; wyzyskiwana do nawadniania.
Abakan
, m. w azjat. cz
ęś
ci Ros.FSRR, w KrajuKrasnojarskim, o
ś
r. adm. Chakaskie-go OA; 83 tys.mieszk. (1969); przemys
ł
drzewny, spo
ż
., w
ł
ók.,maszynowy
Abakanowicz
B
U
 NO
, 1852-1900, matematyk ielektryk;twórca nowego typu lampy elekr.; konstruktor mech. przyrz
ą 
dów do kre
ś
lenia krzywych matematycznych
Abakanowicz
M
AGDALENA
, ur. 1930, plastyczka;twórczo
ść
w dziedzinie gobelinu-ostatnic prace A. — komponowane przestrzennie — s
ą 
prekursorskie w
ś
wiattkactwie.
Abaka
ń
skie Góry,
góry w ZSRR, mi
ę
dzy A
ł
tajem aSajanem Zach.; d
ł
. ok. 300 km, wys. do 1984 m.
abakus
,
arch
, kwadratowa p
ł
yta-górna cz
ęść
g
ł
owicykolumny doryckiej.
d'Abancourt de Franqueville
[dabãku:r döfrãköwil]KAROL., 1811-49, oficer pol. pochodzenia fr.; uczestnirewolucji w
ę
g.1848/49 w 12 pu
ł
ku huzarów, adiutantH. Dembi
ń
skiego; stracony przez Austriaków.
Abashiri
[-
ś
iri], m. w Japonii (Hokkai-do), portrybacki nad M. Ochockim;44 tys. mieszk. (1965); przemys
ł
rybnydrzewny.
aba
ż
ur
, os
ł
ona na lamp
ę
, z ró
ż
nych materia
ł
ów (szk 
ł
o,tkanina, porcelana, two-rzywa sztuczne itp.). cz
ę
stozdobiony.
Abbaja
(jezioro Ma
ł
gorzaty), jez. w pd. Etiopii, na wys.1285 m; pow. 1256 km
2
.
Abbas
FERHAT, ur. 1899, polityk alg.; 1958-61 pierwszy szef powsta
ń
czego Tymczasowego Rz
ą 
du Rep.Algierskiej; 1962-63 przewodn. Zgromadzenia Nar. Niepodleg
ł
ej Algierrii.
Abbas I Wielki
, 1557-1682, szach pers. od 1587, z dyn.Safawidów; wybitny w
ł
ad-ca; modernizacja armii, rozwójgosp. kraju, rozwój kontaktów dyplomatycznych i handl.z Europ
ą 
.
Abbasydzi
,dynastia kalifów arab. panuj
ą 
ca w Bagdadzie750-1258; polit. os
ł
abienie imperium arab.; rozkwitliteratury, nauki i sztuki; najwybitniejsi w
ł
adcy: Harunar-Raszid i al-Mamun.
Abbe
E
RNST
, 1840-1905, fizyk niem.; prof. uniw. wJenie; wspó
łwłaś
ciciel zak 
ł
adów optycznych Zeissa;konstruktor przyrz
ą 
dów ontycznych; rozwin
ął
teori
ę
mikroskopu.
Abbego postulat
(zasada Abbego), w metrologiiwarunek poprawnej konstrukcji przyrz
ą 
du do pomiarów
ugo
ś
ci — mierzona d
ł
ugo
ść
i wzorzec powinny znajdo-wa
ć
si
ę
w jednej osi.
Abbeville
[abwil], m. w pn. Francji (Pi-kardia), portnad Somm
ą 
; 24 tys. mieszk.(1968).
Abbey Theatre
[äby t
ịətə
], nar. teatr irl. w Dublinie;za
ł
. 1904, m.in. przez W. B. Yeatsa i lady A. Gregory;w pocz. XX w. placówka ruchu odrodzenia celtyckiego.
Abbiategrasso,
m. we W
ł
oszech (Lombardia); [22 tys.mieszk. (1981); przemys
ł
w
ł
ók., sno
ż
ywczy.
Abbot
[äb
ə
t] C
HARLES
G
REELEY
, ur. 1872, astrofizyk amer.; autor prac z zakresu ak-tynometiii, wyznaczy
ł
zdu
żą 
dok 
ł
adno
ś
ci
ą 
warto
ść
sta
ł
ej s
ł
onecznej.
Abbud
I
BRAHIM
, ur. 1900, suda
ń
ski genera
ł
i polityk; od1958 nacz. dowódca si
ł
zbrojnych; 1958 dokona
ł
zamachu stanu (premier i min. obrony); wprowadzi
ł
rz
ą 
dydyktatorskie; 1964 obalony.
„ABC",
dziennik wydawany 1926-39 w Warszawie przez SN: od 1934 zwi
ą 
zany z ONR.
„ABC"
, hiszp. niezale
ż
ny dziennik monarchisty czny,katolicki, wydawany od 1906.
Abchaska ASRR 
(Abchazja), republika autonomicznaw Gruz.SRR; 8,6 tys. km
2
, 487 tys. mieszk. (1970); stol.Suchumi; gó-rzysta; wa
ż
ny w ZSRR region uprawy winoro
ś
li, herbaty, drzew cytrusowych, tytoniu; nad M.Czarnym liczne k 
ą 
 pieliskauzdrowiska.
Abchazi
(Apsua), kaukaska grupa etniczna, podstawowaludno
ść
Abchaskiej ASRR i cz
ęś
ciowo Ad
ż
arskiej ASRR;ok. 80 tys.; j
ę
zyk abchaski.
Abchazja,
wczesnofeud. pa
ń
stwo na Za-kaukaziu. z
r. w Kutatisi (obecnie Kuta-isi): od 975 w sk 
ł
adziezjednoczonej Gruzji.
Abd al-Kadir Chattak,
1651-1704, poeta afga
ń
ski;zbiory poezji lir.-rel.; przek 
ł
ady na j
ę
zyk pasztu
(Gulistanu
Saadiego oraz ind.
 Pa
ń
czatantry),
Abd Allah ibn Husajn
, 1882-1951, jeden z przywódców antytur. powstania Arabów 1916-18; od 1946król Jordanii, z dyn. Haszymidów.
Abd al-Wahhab
MUHAMMAD, 1720-92,arab reformator rel.; twórca muzu
ł
m. doktryny rel.,której zwolennicy zw. s
ą 
wahhabitami.
Abdank 
Awdaniec.
a
Abd ar-Rahman I.
ok. 734-788, w
ł
adca arab.,za
łoż
yciel dyn. Omajjadów w Hiszpanii; 756 utworzy
ł
niezale
ż
ny emirat ze stolic
ą 
w Kordobie
Abd ar-Rahman III
,891-961w
ł
adca omajjadzki wHiszpanii; od 912 emir Kor-doby, od 929 - kalif; polit.,gosp. i kult. rozkwit arab. Hiszpanii.
Abd ar-Rachman Chan,
1844-1901, emir Afganistanu z rodu Barakzajów; przedsta-wiciel ideol.nar. d
ążył
do uniezale
ż
nienia kraju od wp
ł
ywówW.Brytanii.
Abd ar- Rahman Momand
, 1632-1707, po-etaafga
ń
ski; autor popularnych wierszy lir. dzie
ł
dydaktycznychi rel.; tworzy
ł
w
 ję
zyku pasztu
Abd as-Samad,
 pers. miniaturzysta i kaligraf, pracuj
ą 
cy w XVI.w. na dworze ces. w Indiach; za
łoż
ycieldworskiej szko
ł
y mi-niatorskiej, zw. mogolsk 
ą 
Abd el-Krim,
1881 lub 1882-l963, przy-wódcamaroka
ń
ski w walce o niepodle- g
łość
przeciwko fr. ihiszp. kolonizatorom (1919-26); prezydent Rep.Rifenówl921-26.
Abderyta,
w staro
ż
ytno
ś
ci mieszkaniec m. Abdery(na pd. wybrze
ż
u Tracji), któ-rego obywatelom przypisywano szczegól-n
ą 
n
ą 
g
ł
upot
ę
; potocznie prostak, g
ł
upiec
abdominalny.
, brzuszny, odw
ł
okowy.
Abdülhak Sinasi Hisar
[a. Szinasi h.] 1888-1968 pisarz tur.; wspomnienia, powie
ś
ci
Abdülhamid II,
1842-1918, su
ł
tan tur.1876-1909;1876 og
ł
oszenie konstytucji, 1878nawrót rz
ą 
dówdespotycznych; wojsk i ekon. wspó
ł
 praca z Niemcami;rzezie Ormian i Macedo
ń
czyków; 1908 przywróce- niekonstytucj pod naciskiem rewolucji.
Abdullah bin Abdulkadir Munsji,
1796-1854, pisarz malajski; prekursor wspó
ł
cz. literatury malajskieji indonez., wydawca
.
zabytków literatury malajskiej, pami
ę
tnikarz
Abdullah Czelebi.
(Lewni), XVIII w.,muzyk, poeta, malarz miniaturzysta po-chodzenia tur. nadworze su
ł
tana Musta-fy III; dzie
ł
a o bogatejtematyce, utrzy-mane w skrajnym realizmie; wp
ł
ywyeuro- pejskie
Abdülmed
ż
id,
1823-61, su
ł
tan tur. od 1839;zapocz
ą 
tkowa
ł
polityk 
ę
, reform; wzmocni
ł
zale
ż
no
ść
Turcji od eur. mocarstw
abdykacja
, dobrowolne lub przymusowe zrzeczeniesi
ę
przez panuj
ą 
ccgo w
ł
adzyi przys
ł
uguj
ą 
cych mu ztego tytu
ł
u praw.
Abe
OBO
, ur. 1924, pisarz jap.; przed-stawicielawangardy lit., w twórczo
ś
ci wp
ł
ywy F. Kafki; powie
ś
ci (
 Kobieta z wydm),
scenariusze.
Abebe
B
IKILA
, ur. 1938. marato
ń
czyk etiopski: zwyci
ę
zcana olimpiadach 1960, 1964.
Abel,
wg
 Biblii
odszy syn Adama i Ewy; pasterz,zabity z zawi
ś
ci przez brata Kaina.
Abel
N
IELS
H
ENBIK 
, 1802-29 matematyk norw. ;wspó
ł
odkrywca funkcji eliptycz- nych; autor prac
 z 
zakresu równa
ń
alge-braicznych i teorii szeregów.
Abel
O
THENIO
, 1875-1946. paleozologaustr.; wspó
ł
twórca nauki o
ż
yciu zwierz
ą 
t kopalnych(paleobiologii); autor pierwsze
go podr 
ę
cznika z tejdziedziny
Abdelard
[abel
:r]PIERRE, 1079-1142, fr filozof iteolog, przedstawiciel wczesnego nominalizmu itendencji racjonalist. w scholastyce; postulowa
ł
 postawienie wia-ry przed s
ą 
dem rozumu; znanahistoria mi
łoś
ci A. do jego uczennicy Heloizy;
 Historiamoich niedoli.
Abell
KIELD, 1901-61 dramatopisarz du
ń
.;antynaturalistyczne dramaty o humanistycznejwymowie spo
ł
. (m.in. przeciw hitleryzmowi).
Abenceragowie
(Abencerrajes), mo
ż
ny maureta
ń
skiród grenadzki z XV w., którego rywalizacja z rodemCegries przyczyni
ł
a si
ę
do upadku kró1cstwa Grenady;temat wielu utworów lit. hiszp. i francuskich.
 
2 Abendroth
Abendroth
b
ə
ndro:t] HERMANN, 1883-1956, dyrygent niem. (orkiestra Gewandhausu, rozg
łoś
ni wLipsku) ; znany interpre-tator dzie
ł
niem. klasyków.
Åbenrà
[o:benro], m. w Danii na pd.- wsch. .wybrze
ż
uJutlandii, o
ś
r. adm. okr 
ę
-gu A.; 15 tys. mie (1968);
ką 
 pielisko,
Abeokuta
, m. w pd.-zach. Nigerii, nad. rz. Ogun; 187tys. mie
ś
zk.(1963); przemys
ł
bawe
ł
n., spo
ż
ywczy.
Abercrombie
[äb
ə
kramby]SIR LESLIEP
AT
ICK 
, 1879-1957,ang. urbanista i archi-tekt; plan rekonstrukcji centrumLondynu (wrsz z J.H. Foreshawem) i in. ang.miast; publikacje teoret. (
 Dublin of the Future).
Aberdare
[äb
ə
de
ə
], m. w W. Brytanii(Walia); 39 tys.mieszk. (1966); wydobycie w
ę
gla(antracyt); przemys
ł
elektrotechni-czny.
Aberdeen
[äb
ə
di:n] GEORGE HAMILTON 1784-1860, polityk bryt.; 1828-30 i 1841-46; min. spraw zagr., 1852-55 premier; prze-ciwnik wojny krymskiej.
Aberdeen
[äb
ə
di:n] ISHBEL MARIA,1857-1939. ang.dzia
ł
aczjka spo
ł
. i publicys-tka: bojowniczka o prawa dlakobiet 1904-36 przewodn. Mi
ę
dzynar. Rady Kobiet.
Aberdeen
[äb
ə
di:n] m. w W. Brytanii(Szkocja),wielki port rybacki nad M. Pó
ł
-nocnym;-o
ś
r. ,adm. hrabstwa A.;182 tys. mieszk. (1967); przemys
ł
maszyn., w
ł
ók., spo
ż
.;uniw. (za
ł
. 1494).
aberdeen angus
[äb
ə
rdi:n äng
ə
s] , jedna z czo
ł
owychras byd
ł
a mi
ę
snego, wyhodo-wana w Szkocji; bezrogie,ma
ść
czarna z odcieniem brun.; ci
ęż
. od 550 do 900 kg;wydajno
ść
rze
ź
na 65-70%
Åberg
[o:berg]. NILS, 1888-1957. archeolog szwedz.; prof. uniw.. w Sztokholmie: badacz- sztuki ii pradziejówSkandynawii; wspó
ł
twórca i realizator metody typologi-cznej w archeologii.
aberracja
, odchylenie od normy, zboczenie
aberrnacja,
asir.
.pozorne odchylenie po
łoż
eniaobserwowanego cia
ł
a niebieskiegood jego po
łoż
eniarzeczywistego wskutek ruchu Ziemi.
aberracja chromatyczna,
wada soczewek  przejawiaj
ą 
ca si
ę
w powstawaniu na obrazie barwnychobwódek, wskutek rozszczepiania
ś
wiat
ł
a w materialesoczewek.
aberracja sferyczn
a, wada uk 
ł
adów op-tycznych (np,soczewek) przejawiaj
ą 
ca si
ę
w vytwarzaniu przez nienieostrych (roz-mytych) obrazów, spowodowananiesku- pianiem si
ę
w jednym punkcie promieniza
ł
amanych padaj
ą 
cych na soczewk 
ę
rów-nolegle do jej
. osi optycznej.
Abertillery
[Iäb
ə
rtyle
ə
ry], m. w W Bry-tanii (Walia);24 tys. mieszk. (1966); wydo- bvcie w
ę
gla, hutnictwo
ż
elaza.
Aberystwyth
[äb
ə
ryst
u
yt], m. w W. Brytanii (Walia), nadM. Irlandzkim; o
ś
r. adm. hrabstwa Cardiganshire; 10 tys.mieszk. (1966); miejscowo
ść
wypoczynkowa; uniwersytet.
Abesze
(Abéeché), m. we wsch. Czadzie; 20 tys. mieszk.(1968); o
ś
r. handlowy.
Abha,
m
.
w Arabii Saudyjskiej, o
ś
rodek adm. prow.Asir; ok. 30 tys. mieszk.; rzemios
ł
o; w
ę
ze
ł
pustynnychszlaków kara-wan owych.
ab hinc
[
ł
ac], od zaraz, odt
ą 
d.
abhoc et ab hac
[
ł
ac.], „o tym i o owym
";
tak i siak, bez
ł
adu i sk 
ł
adu,
ab hodierno
[
ł
ac], od dnia dzisiejszeco
Abicht
HENRYK, 1835-63, emigr. dzia
ł
acz polit.;cz
ł
.TDP;1862 przyby
ł
do Króles- twa Pol. jako emisariuszGromady Rewol.Londyn: aresztowany i stracony.
Abicht
JAN, 1762-1816, filozof pol., pochodzenianiem.; prof. filozofii w Erlan- gen i w Wilnie
Abid
ż
an
[Abidjan] stol. i g
ł
. port Wy- nrze
ż
a Ko
ś
ci
oniowej, nad Zat. Gwinej- sk 
ą 
; 500 tys, mieszk. (1968);rafineria ropy naft. produkcja telewizorów, samocho-dów,cementownia, przemys
ł
chem., w
ł
ók.,spo
ż
.,obuwn., drzewny; uniwersytet
abietynowy kwas
C
19
H
29
COOH
 ,
kwas
ż
ywiczny,otrzymywany z kalafonii;
żół
tawy proszek; stosowany dootrzymywania la-kierów sykatyw, myde
ł ż
ywicznych.
Abildgaard
[äbil
d
go:rd] NICOLAI A
BRA
-HAM,1743-1809, du
ń
. malarz, rze
ź
 biarz i architekt, przedstawicielklasycyzmu; kompozycje hist. i alegor. o tematyceantycznej izwi
ą 
zanej z sagami pó
ł
nocnymi.
Abilence
[äbyli:n], m. w USA (Teksas); 88
tys.
mieszk.(1970); o
ś
rodek handl., przemys
ł
spo
ż
., precyzyjny, uniw.;wpobli
ż
u pola naftowe.
áb illo tempore
[
ł
ac.], od tego czasu, do tej pory.
ab incunabulis
ac.], „od ko
ł
yski"; od pocz
ą 
tku.
ab initio
[
ł
ac], od pocz
ą 
tku.
ab intestato
[
ł
ac.]
dziedziczenie usta-wowe.
abiogeneza
samorództwo.
abiotyczna strefa,
obszar nie zasiedlony przezorganizmy ro
ś
linne i zwierz
ę
ce, ze wzgl
ę
du na warunkiuniemo
ż
liwiaj
ą 
ce im
ż
ycie; np. g
łę
 bsze warstwy skorupyziemskiej, wy
ż
sze warstwy atmosfery.
abiotyczne czynniki,
wszelkie elementy przyrodynieo
ż
ywionej, dzia
ł
aj
ą 
ce na organizmy danego
ś
rodowiska; np. czynniki klimat., glebowe.
ab Iove principium
[
ł
ac], „pocz
ą 
tek odJowisza"(Wergiliusz); nale
ż
y zaczyna
ć
odsprawy albo od osobynajwa
ż
niejszej.
abisal
(abysal, g
łę
 binowa strefa), najg
łę
 bsza, bez
ś
wietlnastrefa wód i dna mórz i oceanów (od ok. 1700 m w g
łą 
 b);zamieszka
ł
a g
ł
. przez zwierz
ę
ta trupo
ż
ernei drapie
ż
ne.
abisalny
(abysalny), denny, dotycz
ą 
cy g
łę
 bin oceanu, jeziora.
abisobionty,
zwierz
ę
ta
ż
yj
ą 
ce wy
łą 
cznie w abisalu, przystosowane do wysokich ci
ś
nie
ń
, braku
ś
wiat
ł
a,ch
ł
odnych wód.
Abisynia
Etiopia.
abisynka
abisy
ń
ska studnia.
Abisy
ń
czycy
Etiopowie.
abisy
ń
ska studnia
(abisynka), studnia wykonana przezwbicie w grunt rury stal.z wyci
ę
ciami u do
ł
u, zako
ń
czonejostrzem;wod
ę
podnosi si
ę
za pomoc
ą 
pompy.
Abisy
ń
ska Wy
ż
yna
, rozleg
ł
a wy
ż
yna w Etiopii, poci
ę
tadolinami rzek i rowamitektonicznymi; przewa
ż
aj
ą 
wys.2000-3000m; najwy
ż
szy szczyt Ras Daszan 4620 m;charakterystyczne pi
ę
tra klimat.-ro
ś
linne: do 1700 m g
ł
.wiecznie zielone lasy, do 2500 m sawanny, wy
ż
ej
łą 
ki.
abiturient
, osoba ko
ń
cz
ą 
ca szkol
ę ś
redni
ą 
.
abiuracja
,
daw.
 publiczne odst
ą 
 pienie oddotychczasowych przekona
ń
, uroczyste wyrzeczenie si
ę
.
Abkaik,
m. w Arabii Saudyjskiej (Al-Hasa); ok. 15 tys.mieszk.; jeden z g
ł
. w kraju o
ś
r. wydobycia ropy naftowej.
ablacja
,
techn.
sposób zabezpieczenia
ś
cian statkówlataj
ą 
cych, poruszaj
ą 
cych si
ę
b. szybko w g
ę
stychwarstwach atmosferyod nadmiernego nagrzewania si
ę
, polegaj
ą 
cy na pokryciu ich warstw
ą 
materia
ł
u(np. litu)topi
ą 
cego si
ę
i paruj
ą 
cego przywzro
ś
cie temperatury.
ablacja deszczowa,
mech. dzia
ł
anie kropel deszczu na pow. Ziemi, po
łą 
czone zezmywaniem powierzchniowejwarstwyzwietrzeliny lub gleby.
ablacja lodowcowa,
topnienie lodowca przy jegosp
ł
ywaniu w cieplejsze strefy.
ablaktacja,
po
łą 
czenie przez szczepienie 2zakorzenionych obok siebie ro
ś
lin (ozdobne, drzewaowocowe, winoro
ś
l); po zro
ś
ni
ę
ciu si
ę
odci
ę
cie zrazu od
asnego systemu korzeniowego.
ablativus
[
ł
ac],
 gram.
narzednik.
Abnaki
, zwi
ą 
zek plemienny Indian Al-gonkinów zokresu kolonialnego; obejmowa
ł
plemiona obecnego stanuMaine (USA) i pd. N. Brunszwiku (Kanada).
abnegacja
, wyrzeczenie si
ę
czego
ś
; niedbanie o w
ł
asnewygody, o swój wygl
ą 
d.
abnegat,
cz
ł
owiek nie dbaj
ą 
cy o swojewygody, przyjemno
ś
ci, korzy
ś
ci, o swoj
ą 
 powierzchowno
ść
Åbo
[ọ
 bo] (obecnie Turku, m. w Finlandii), 1743 pokój po wojnie ros.-szwedz.: przyznanie Rosji pd. cz
ęś
ciFinlandii.
abolicja
, powszechny ustawowy akt
ł
aski polegaj
ą 
cy nazakazie wszcz
ę
cia post
ę
 powania karnego lub nakazieumorzenia go.
abolicjonizm
, ruch spo
ł
.-polit. od ko
ń
caXVIII w. narzecz zniesienia niewolnictwa Murzynów; powsta
ł
w USA,gdzie w 1. 50-ych i na pocz. 60-ych XIX w. osi
ą 
gn
ął
najwi
ę
ksze nasilenie.
Abomej
, m. w pd. Dahomeju; 42 tys.mieszk. (1965);
r. handlu i rzemios
ł
a.
abominacja,
obrzydzenie, odraza, wstr 
ę
t.
abonament,
op
ł
ata z góry za otrzymywanie lub
ytkowanie czego
ś
, przedp
ł
ata.
à bon chat bon rat
[ab
ą 
sz
b
ąrạ
; fr.],,,dla dobregokota dobry szczur"; trafi
ł
a kosa na kamie
ń
.
abonent
, osoba korzystaj
ą 
ca z abonamentu, abonuj
ą 
caco
ś
.
abonowa
ć
, otrzymywa
ć
co
ś
, korzysta
ć
z czego
ś
przeznabycie abonamentu; prenumerowa
ć
.
aboralny biegun
,
biol.
 jeden z 2 ko
ń
ców d
ł
ugiej osicia
ł
a organizmów zwierz
ę
cych, na którym znajduje si
ę
otwór odbytowy.
aborda
ż
, sposób walki na morzu stosowany do XIX w.; polega
ł
na sczepieniu si
ę
2 okr 
ę
tów i walce wr 
ę
cz obuza
ł
óg na pok 
ł
adach.
aborda
ż
owy oddzia
ł
,
dawniej cz
ęść
za
ł
ogi statkuwydzielona do walkiwr 
ę
cz podczas aborda
ż
u; obecniegrupa z za
ł
ogiokr 
ę
tu woj. przeznaczona do opanowania podczas wojny statków handl. nieprzyjaciela.
Aborowicz
RO
BE
T
(pseud. Azja, Skar-
żyń
ski), 1918-43,dzia
ł
acz ruchu oporu; od 1941 w BCh; dowódca Oddzia
ł
uSpecjalnego BCh; 1943 zast
ę
 pca komendanta BChObwodu Tomaszów Lubelski; ranny w czasie akcji,zmar 
ł
.
abortus
,
med.
 poronienie.
Aborigenowie
, prastary mityczny szczep zamieszkuj
ą 
cyItali
ę
;
 potocznie
ludno
ść
pierwotna, rdzenna, tubylcy.
About
[abu] E
DMOND
, 1828-85, fr. pisarz i publicysta;cz
ł
. Akad. Fr.; republikanin, antykleryka
ł
; szkice polit., powie
ś
ci obyczajowe, dramaty.
Abowian
CH
ACZATUR 
, 1805-48(?), orm. pisarz, etnograf, pedagog, dzia
ł
acz spo
ł
.; pierwsza w literaturze orm. powie
ść ś
wiecka, sztuki teatr., opowiadania, ba
ś
nie.
Abraham,
wg
 Biblii
 patriarcha, przodek narodu izrael.,w którego imieniu zawar 
ł
przymierze z Jahwe.
Abraham
A
 NTONI
, 1869-1923, bojownik opolsko
ść
Kaszubi Pomorza; wspó
ł
za
łoż
yciel jednej z pierwszych naPomorzu organizacji— Tow. Lud. „Jedno
ść
".
Abrahám
[a:broha:m] PÁ
L
, 1892-1960, kompozytor 
g.; twórca operetek 
{Wiktoria i jej huzar, Kwiat  Hawajów, Bal w Savoyu),
musicali.
Abraham
OMAN
, ur. 1891, genera
ł
, pisarz wojsk.; od1918 w WP; we wrze
ś
niu 1939 dowódca Wielkopol. Bryg.Kawalerii i grupy operac. kawalerii; 1939-45 w niewoliniem.; 1945 wróci
ł
do kraju.
Abraham
W
Ł
ADYS
Ł
AW
, 1860-1941, historyk prawa pol. iko
ś
c.; prof. uniw. we Lwowie, cz
ł
. PAU;
Organizacjako
 ś
cio
ł 
a w Polsce do po
ł 
. w. XII.
Abrahamowicz
D
AWID
, 1839-1926. konserwatywny polityk galic; jeden z przywódców Podolaków.
Abrahams
[ejbr 
ə
hämz] P
ETER 
H
ENRY
, ur. 1919, pisarz po
ł
udniowoafryk., tworz
ą 
cy w jezyku ang.;powie
ś
ciukazuj
ą 
ce ci
ężką 
dol
ę
kolorowej ludno
ś
ci w Rep. Pd. Afry-ki.
Abraham ze Zb
ą 
szynia
, ?-1442, przywódca husytówwielkopolskich.
abrakadabra
, wyraz nieustalonego pochodzeniu iznaczenia; przypisywano mu
 
asno
ś
ci magiczne;
 potocznie
co
ś
nie- zrozumia
ł
ego,niejasnego.
Abramcewo
, w. w Ros.FSRR, k. Moskwy; w 70-90-ychlatach XIX w. o
ś
r. ros.
ż
ycia artystycznego.
Abramowicz
(Abrahamowicz) M
IKO
Ł
AJ
, ?-1651,genera
ł
artylerii litew.; komisarz wrokowaniach zRosj
ą 
zako
ń
czonych po-kojem polanowskim.
Abramowski
E
DWARD
, 1868-1918, dzia
ł
acz polit.,filozof, psycholog i socjolog; prof. uniw. w Warszawie;cz
ł
. II Prole- riatu, wspó
ł
za
łoż
yciel PPS; twórca pod- staw poi. odmiany kooperatyzmu;
Socja-lizm a pa
ń
 stwo.
Abranches
[abranczes] (obecnie przedmie
ś
cieKurytyby), jedna z pierwszych pol. osad w Paranie(Brazylia),za
ł
. 1873.
Abrantes
[-tesz], m. w Portugalii (Ri-, batejo), nadTagiem; 11 tys. mieszk. (l962); przemys
ł
maszyn.,metal., o
ś
r. turystyczny.
à bras ouverts
[abra(z)uwe:r; fr.], z otwartymiramionami, serdecznie, szczerze.
abrazja,
 geol.
niszczenie brzegów mor. przez falowanielub przez falowanie i przyp
ł
yw.
abrazja,
med.
wy
łyż
eczkowanie jamy macicy.
ab re
[
ł
ac], od rzeczy.
Abreu
C
APISTRANO DE
, 1853-1927, historyk brazyl.; pierwszy w Brazylii wydawca krytycznie opracowanych
ź
róde
ł
; badacz historii odkry
ć
i kolonizacji kraju.
abrewiacja,
skrócenie wyrazu lub grupy wyrazów w pi
ś
mie, np.:
a., itd., cdn.
Abrikosow
A
LEKSIEJ
I., 1875-1955, anatomopatologros.; prof. I Moskiewskiego Instytutu Med., cz
ł
. AN ZSRR i PAU; opisa
ł
gru
ź
licze zmiany pierwotne w p
ł
ucach; badania m.in. nad alergi
ą 
.
abrogacja
, odwo
ł
anie, zniesienie, uchylenie ustawy, przepisu prawnego, wyroku.
Abruzja
(Abruzzi), region w
ś
rodk. W
ł
oszech, nad M.Adriatyckim, w Apeninach i na pogórzu Apeninów; 10,8tys. km
2
, 1,2 mln mieszk. (1969); g
ł
. m.: L'Aquila (stol.),Pescara.
Abruzzów ksi
ążę
[k. abrucców]
Sa-voia LuigiAmedeo di.
Abruzzy
[-ucci], góry wapienne w
ś
rodk. W
ł
oszech,najwy
ż
sza cz
ęść
Apeninów; wys. do 2914 m (MonteCorno); turystyka.
abrys
: 1) rysunek, szkic, równie
ż
projekt; 2) okre
ś
lenie planów arch. w XVIII i na pocz. XIX w.
Absalon
[
ą 
-] A
XEL
, 1128-1201, biskup du
ń
., od 1178 prymas Skandynawii; doradca Waldemara I i Kanuta IV(VI); broni
ł
niezale
ż
no
ś
ci Danii od cesarstwa nie-mieckiego.
absces
,
med.
ropie
ń
.
absencja
, nieobecno
ść
.
absencja chorobowa
, nieobecno
ść
w pracy (w szkole,uczelni) z powodu choroby, usprawiedliwiona
ś
wiadectwem lekarskim.absens carens [
ł
ac], nieobecny sam sobie szkodzi.
absolut,
 filoz.
wg filozofii idealistycznej byt istniej
ą 
cy bez przyczyny, samoistnie, od niczego niezale
ż
ny i niczymnie ograniczony; filozofia marksistowska neguje istnieniewszelkich a.
absolutna geometria,
geometria oparta na aksjomatachEuklidesa z wyj
ą 
tkiem aksjomatu równoleg
łoś
ci.
absolutna muzyka,
termin powsta
ł
y w XIX w.,oznaczaj
ą 
cy muzyk 
ę
czysto instrumentaln
ą 
, woln
ą 
odtre
ś
ci poet.-lit.; przeciwie
ń
stwo muzyki programowej.
absolutna prawda
,
 filoz.
 prawda bezwzgl
ę
dna ica
ł
kowita, odzwierciedlaj
ą 
ca w pe
ł
ni, adekwatnie danyfragment rzeczywisto
ś
ci; filozofia marksistowska ujmu- je poznanie jako proces zbli
ż
ania si
ę
do p.a.
absolutny
: 1) ca
ł
kowity, zupe
ł
ny; 2) bezwzgl
ę
dny,niczym nie uwarunkowany, niezale
ż
ny; 3) samow
ł
adny,oparty na absolutyzmie.
absolutorium
,
 pedag.
uko
ń
czenie studiów wy
ż
szych bez uzyskania dyplomu.
absolutorium,
 prawo:
1) akt parlamentu uznaj
ą 
cy na podstawie z
łoż
onego sprawozdania prawid
ł
owo
ść
wykonania przez rz
ą 
d bud
ż
etu oraz nar. planu gosp.; 2)stwierdzenie przez cia
ł
o ustawodawcze organizacjisamorz
ą 
dnej prawid
ł
owego prowadzenia przez organywykonawcze gospodarki finansowej.
absolutum dominium
[
ł
ac], „nieograniczona w
ł
adza";okre
ś
lenie, którym szlachta pol. XVI-XVIII w. pi
ę
tnowa
ł
a
dąż
enie króla do wzmocnienia w
ł
adzy monarszej.
absolutyzm,
 filoz.
idealist. pogl
ą 
d, wg którego warto
ś
cimaj
ą 
charakter absolutny; zale
ż
nie od rodzaju warto
ś
ciuznawanych za absolutne, wyró
ż
nia si
ę
a. poznawczy,etyczny (moralny), estet. itp.
absolutyzm
,
 prawo
forma rz
ą 
dów mo-narchicznych,skupienie przez monarch
ę
pe
ł
ni w
ł
adzy w pa
ń
stwiewykonywanej bez kontroli innych organów pa
ń
stw., polit.i spo
ł
ecznych.
absolutyzm etyczny,
stanowisko w filozofii idealist, wgktórego normy i warto
ś
ci moralne maj
ą 
charakter absolutny, tj. s
ą 
niezmienne i wieczne, obowi
ą 
zuj
ą 
ceniezale
ż
nie od warunków hist., spo
ł
. czy kulturowych.
absolutyzm o
ś
wiecony,
okre
ś
lenie fazy absolutyzmu panuj
ą 
cego w Europie w 2 po
ł
. XVIII w.; wyra
żał
si
ę
m.in.w przeprowadzaniu pewnych reform likwiduj
ą 
cychnajbardziej przestarza
ł
e instytucje okresu feudalizmu.
absolwent,
osoba, która uko
ń
czy
ł
a szko
łę
, kurs,uczelni
ę
.
absorbent
absorpcja.
absorber
(absorpcyjny aparat, absorpcyjna wie
ż
a),urz
ą 
dzenie przem. s
łużą 
ce do absorpcji gazu lub jegosk 
ł
adników przez ciecz (np. wod
ę
).
absorpcja,
chem.
wch
ł
anianie gazu (ab-sorbatu) przezciecz lub cia
ł
o sta
ł
e (absorbent) i równomiernerozpuszczanie go w ca
ł
ej masie absorbentu; a. cz
ę
sto to-warzysz
ą 
reakcje chem., np. poch
ł
anianiu dwutlenku
gla CO
2
przez roztwór wodorotlenku sodowego NaOHtowarzyszy tworzenie si
ę
w
ę
glanu sodowego Na
2
Ć
O
3
.
absorpcja,
 fiz.
ca
ł
kowite lub cz
ęś
ciowe poch
ł
anianieenergii fal elektromagnet. (np.
ś
wiat
ł
a), fal akustycznychlub promieniowania korpuskularnego (np. elektronów,neutronów) przez rozmaite cia
ł
a; towarzysz
ą 
jej
ż
norodne zjawiska fizyczne.
absorpcja mi
ę
dzygwiazdowa
ekstynk-cja.
absorpcja
morfologiczna, wch
ł
oni
ę
cie morfemu lub jego cz
ęś
ci przez morfem s
ą 
siedni; np.
we
 ź
z dawnego
wez-m-i, prze-my-sk-i
z dawnego
 prze-my
 ś
-sk-i.
absorpcyjna ch
ł
odniarka,
ch
ł
odziarka, w którejczynnik ch
ł
odniczy (np. amoniak) kr 
ąż
y dzi
ę
ki poch
ł
anianiu go przez ciecz (np. wod
ę
) w absorberze iwydzielaniu z roztworu w desorberze.
absorpcyjna wie
ż
a
absorber.
absorpcyjny apara
t
absorber.
absque sententia
[
ł
ac], bez wyroku s
ą 
dowego.
Abstraction-Création
[apstraksj
ą 
krea-sj
ą 
], mi
ę
dzynar.ugrupowanie malarzy i rze
ź
 biarzy abstrakcjonistów, za
ł
.1931 w Pary
ż
u przez A. Pevsnera, N. Gabo, A. Herbina,G. Vantongerloo; 1932-36 wydawa
ł
o rocznik „Abstraction-Création, Art Non-Figuratif", organizowa
ł
owystawy; okresowo liczy
ł
o ok. 400 cz
ł
onków.
abstrahowanie,
jedna z podstawowych operacjimy
ś
lowych polegaj
ą 
ca na pomijaniu pewnych sk 
ł
adników,cech lub relacji danego przedmiotu, a wyodr 
ę
 bnianiuinnych uznanych za istotne.
abstrakcja
, kategoria, poj
ę
cie ogólne, poj
ę
cieoderwane, b
ędą 
ce rezultatem czynno
ś
ci abstrahowania(dokonywania a.);
 potocznie
tak 
ż
e pogl
ą 
d, twierdzenieoderwane od rzeczywisto
ś
ci, nie oparte na faktach, leczwyprowadzone z przyj
ę
tych z góry za
łożeń
.
Abu'l-Farad
ż
3
abstrakcja geometryczna,
odmiana sztuki abstrakcyjnej, polegaj
ą 
ca na operowaniu (w kompozycjach mai., rze
ź
 b.,graf.) ró
ż
norodnymi formami geometrycznymi.
abstrakcja organiczna
, odmiana sztuki abstrakcyjnej, polegaj
ą 
ca na operowaniu (w rze
ź
 bie, malarstwie igrafice) formami nieregularnymi, sugeruj
ą 
cymi kszta
ł
tyorganiczne.
abstrakcjonizm
abstrakcyjna sztuka.
abstrakcyjna sztuka
(nieprzedstawiaj
ą 
ca sztuka,abstrakcjonizm, bezprzedmiotowa sztuka), jeden zkierunków w.e wspó
ł
cz. szt. piast., którego podstaw
ą 
jest
ś
wiadoma rezygnacja z przedstawie
ń
maj
ą 
cych bezpo
ś
rednie,odniesienie do form obserwowanych w naturze na rzeczwy
łą 
cznego ograniczenia si
ę
do
ś
rodków formalnych (gralinii, koloru, bry
ł
, p
ł
aszczyzn).
abstrakcyjny
, niekonkretny, nie oparty nado
ś
wiadczeniu, nie maj
ą 
cy odpowiednika w rzeczywisto
ś
ci;cechuj
ą 
cy wytwory czynno
ś
ci abstrakcji (abstrahowania).
abstrakt:
1) poj
ę
cie oderwane; 2)
daw.
cz
ł
owiek roztargniony, nieuwa
ż
ny.
abstynencja
,
ekon.
 powstrzymywanie si
ę
od konsumpcji.
abstynencja
,
med.
 powstrzymywanie si
ę
od u
ż
ywek (kawa,herbata), alkoholu lub narkotyków, tak 
ż
e od stosunków
 pł
ciowych.
abstynent
, cz
ł
owiek wstrzemi
ęź
liwy, powstrzymuj
ą 
cy si
ę
od czego
ś
, zw
ł
. od picia alkoholu.
absurd
, niedorzeczno
ść
, nonsens, jawny fa
ł
sz.
absurd
,
log.
wyra
ż
enie wewn
ę
trznie sprzeczne.
absurdalny
, niedorzeczny, pozbawionysensu; bezsensowny.
absyda
,
arch.
apsyda.
absynt
(pio
ł
unówka), gorzka wódka otrzymywana znalewów na ziele bylicy pio
ł
unu, nast
ę
 pnie destylowanych;dawniej rozpowszechniona g
ł
. we Francji.
Abu
, najwy
ż
szy szczyt gór Arawalli (India); 1721 m;zespó
ł ś
wi
ą 
ty
ń
d
ż
inijskich (XI-XIII w.) o bogatejdekoracji wn
ę
trz (marmurowe p
ł
askorze
ź
 by).
Abubacer
(Ibn Tufajl), ok. 1100-85, arab. lekarz,matematyk, filozof i poeta; autor powie
ś
ci filoz.
 Hajjibn Jakzan
zawieraj
ą 
cej podstawowe zagadnienia arab, fi-lozofii.
Abu Bakr
, 573-634, te
ść
Mahometa, po jego
ś
mierci 632 —  pierwszy kalif arab.; zapocz
ą 
tkowa
ł
zdobywcze wyprawy Ara- bów na Palestyn
ę
i Mezopotami
ę
.
Abu Gurob
, miejscowo
ść
w Egipcie k. Kairu; cz
ęść
memfickiej nekropoli, ruiny hypetralnej
ś
wi
ą 
tyni solarnejfaraona Niuserre (XXV w. p.n.e.); centralnym punktem
ś
wi
ą 
tyni by
ł
wielki obelisk.
Abu Habba
Sippar.
Abu Hanifa
, 699-767, prawnik muzu
ł
m. dzia
ł
aj
ą 
cy w Iraku,za
łoż
yciel ortodoksyjnej szko
ł
y prawa muzu
ł
m. (hanafici).
Abu Kebir,
m. w Egipcie, w delcie Nilu; 42 tys. mieszk.(1966).
Abu Kemal,
m. we wsch. Syrii, port nad Eufratem, w pobli
ż
u granicy z Irakiem; 6 tys. mieszk. (1957).
Abukir
(w. w pn.-wsch. Egipcie), 1798 rozbicie floty fr. przez admira
ł
a ang. H. Nelsona; 1799 pobicie armii tur. przez Napoleona I.
Abu'l-Abba
s, ?-754, kalif arab., za
łoż
yciel (750) dyn.Abbasydów.
Abuladze
T
ENGIZ
, ur. 1924, gruz. re
ż
yser film.; odtwórca powszedniego
ż
ycia Gruzji i jej folkloru
(Cudze dzieci, Babcia, dziadkowie i ja).
Abu'l-Ala
al-Maarri, 973-1057, arab. poeta i prozaik zSyrii; traktaty filoz. rymowane i proz
ą 
, dywany poezji.
Abu'l-Atahija
, 748-825, arab. poeta be-dui
ń
ski; poematy lir.,elegie, poezje rei. i moralizatorskie.
Abu'l-Farad
ż
(zw. Barhebraeus), 1226 86, historyk syryjsko-arab.; biskup mono-fizyckiego ko
ś
cio
ł
a jakobitów;autor dzie
ł
hist., filoz. i literackich.