SUPLEMENTO DE CULTURA

6 DE XUÑO DE 2009. NÚMERO 26

ornal

DE GALICIA

Wang Bing, cineasta

Páxs. 4-5

NOS

CORTÁZAR INESPERADO

A publicación dun volume cos seus textos dispersos actualiza a paixón polo autor de ‘Rayuela’ no seu 25 cabodano,escusa perfecta para reconstruírmos a viaxe do arxentino ao Val Miñor, nas Rías Baixas, a ﬁnais dos cincuenta

Estíbaliz Espinosa:literatura biónica

“Nos meus ﬁlmes traballode xeito moi tradicional”

LIBROS

Páx. 6O escritor arxentino JulioCortázar, visto por Luís Seoanenunha xilografía dos anos 70

FUNDACIÓN LUÍS SEOANE

NÓS

XORNAL DE GALICIA

6 DE XUÑO DE 2009

EN PORTADA

E ,

un matrimonio deturistas arxentinos que traballanen París baixa do tranvía Vigo-Baiona nun pequeno apeadoiroao pé dun longo areal. O nomeda parada coincide co que tiñadaquela a praia, aínda virxe,de Lourido, e ha ﬁcar gravadona memoria da parella. Ela,Aurora Bernárdez, de 37 anos,ﬁlla de galegos emigrados aBos Aires e á súa vez emigradaa París, amosáballe a súa terraa el, un tradutor arxentinode ascendentes vascos.Daquelas vacacións na praiao marido deixaría constanciaen varias cartas que enviabaaos seus amigos e en fotos quetestemuñaban os paseos daparella polo Val Miñor. Noreverso desas imaxes quedaronprendidos algúns textos breves,comentarios domésticos que50 anos logo daquela viaxe nondeberan ter máis valor que osentimental. Foran escritospor alguén que, malia aos seus43 anos, non conseguira aíndaconsolidar unha carreira literariacomposta por tres ou catrolibros, o máis coñecido escrito eeditado dez anos atrás co títulode

Bestiario

. Ninguén coñecía aaquel escritor futuro nas aldeasde pescadores e labregos estradasa carón da praia que formabanNigrán. Pero ao ﬁnal da súa vida, en 1984, o autor daquelasliñas na volta das fotos do seudescanso estival deixaría escritas40 obras, e o seu apelido, unido atítulos como

Rayuela

, para cuxaaparición faltaban aínda seisanos –¿levaríaa xa no maxín?–,converteríase co tempo nunicono da literatura universal. Oseu sonoro nome arxentino eraJulio Florencio Cortázar e esta é acrónica das súas vacacións no ValMiñor hai cinco décadas.

E .

A URSS lanzaba oSputnik, seis países creabana Comunidade EconómicaEuropea, Carmen Martín

E haberácronopiosno Val Miñor?

No 25 cabodano de Julio Cortázar lembramos a viaxe que o escritor arxentino e Aurora Ber-nárdez, a súa dona, ﬁxeron á comarca do Val Miñor, nas Rías Baixas, a ﬁnais dos cincuenta.

POR

DAVID REINERO / IAGO MARTÍNEZ

FOTOS

FONDO AURORA BERNÁRDEZ / COLECCIÓN CGAI

“LOURIDO ES UN SITIOPRECIOSO AL SUR DEVIGO. SE LLEGA ENTRANVÍA Y HAY UNHOTEL DONDE TODOSNOS ADORAN”“NO CONSIGORECORDAR CÓMO SELLAMA EN GALLEGOESE TIPO DE HÓRREO.ME DIJERON QUE LELLAMAN CANIZO”

Julio Cortázar, apoiado sobre un dos piñeiros de Monte Lourido, en Nigrán, durante a súa viaxe

PAPELES INESPERADOS

JULIO CORTÁZAR

Alfaguara, 2009

488 páxinas21,50 euros

Arxentina que lle impuxera osonoro nome de Praia América.Naquel 1957, cando Cortázar e asúa muller baixaron do tranvía,o apeadoiro conservaba o nomeorixinal da praia, Lourido,cunhas letras en relevo sobrea parede da marquesiña queresistirían aínda catro décadasmáis. Fronte a aquela diminutacaseta levantábase o hotel noque se albergarían, o Miramar,un dos dous únicos aloxamentosexistentes en toda a praia e quecincuenta anos despois continúaaberto ao pé da estrada na quese transformarían nuns poucosanos as vías do tranvía.No Miramar foi onde deixouconstancia o arxentino dosolores, as cores e as sensaciónsque lle causaron as paisaxesdo Val Miñor: “Lourido es unsitio precioso al sur de Vigo. Sellega en tranvía, hay un hoteldonde nos adoran porque desdeel patrón hasta el cocinerotodos han trabajado alguna vez en la Argentina (ramo:restaurantes, parrillas y bares)”.Así o conﬁrmará cincuenta anosdespois Darío, ﬁllo e neto dosfundadores do hotel. O seu avó,emigrado na Arxentina primeiroGaite gañaba o Premio Nadale un arxentino, Juan ManuelFangio, conquistaba o Mundialde Fórmula 1. Outro arxentino,Julio Cortázar, instalado enParís dende había seis anos,catro de casado, xa sabía o queera Galicia, a terra da súa dona,polos emigrantes que coñecera enBos Aires: Luís Seoane, LorenzoVarela e Arturo Cuadrado, queeditaran o seu primeiro relato;Francisco Porrúa, que sería logoo seu editor habitual; e RafaelDieste, en cuxo “departamento”bonaerense vivira un par de anos.

UN ‘DOUS CABALOS’

Cortázar coñecera Galicia unano antes da súa chegada ao ValMiñor, en 1956, xa da man deAurora. Gustáralle até o puntode prometerse, se algunha vezchegaba a ter un

deux chevaux

,“llevarla a Aurora a Galicia,instalar cuarteles de primaveraen Redondela” e dedicarse “a lospaseos, a la pesca, y a herborizarcomo Rousseau”. Regresarían, enefecto, un ano despois, pero nonpor estrada, nun

dous cabalos

,senón sobre vías e a unha praiaalgo máis ao sur de Redondela,máis aló de Vigo, en Nigrán.E as iniciais dúas semanas dedescanso que se regalaran paraeste 1957 viraran tres.O seu “cuartel” era agora unhotel nun longo areal. Cortázar,o tradutor, escribiríalle o 6 dexullo á súa amiga lingüista eensaísta arxentina Ana MaríaBarrenechea: “Desde el 1º deJulio estamos en Galicia, queconocimos el año pasado y quenos encantó, hemos vuelto, no enplan turístico, sino a buscar unaplaya tranquila donde descansardos semanas antes de la vuelta aParís y del viaje a Buenos Aires”.Tranquilas eran aínda estaslongas dunas que xa viranfracasar, trinta anos atrás, oprimeiro intento de convertelasno gran balneario de Galiciada man doutro emigrante na

Do armario que Cortázar lledeixara a Mario Muchnik antesde morrer saíron

Dos juegosde palabras

Divertimento

El examen

La otra orilla

Teoríadel túnel

Diario de Andrés Fava

Imagen de John Keats

Cuadernode Zihuatanejo

. Se os comple-tistas, que no caso do arxentinoson lexión, crían que con iso eraabondo, estaban errados. Outroarmario, este no apartamento queo autor de

Rayuela

compartía conAurora Bernárdez en París, saenestes

Papeles inesperados

quelideran xa as listas de vendas enArxentina e Colombia. Editadospola súa viúva e herdeira univer-sal a canda Carles Álvarez Ga-rriga, compilan contos, ensaios, versións, probas, autoentrevistas,artigos, apuntamentos, prólo-gos, notas, estampas, crónicas e,xaora, auténticas vaguedades. Sendúbida, unha delicia fúnebre paraadoradores de Cortázar.

NóS

XORNAL DE GALICIA

6 de XUÑO de 2009

en portada

a Galicia a fnais dos anos cincuenta. Á dereita, a súa dona, Aurora Bernárdez, na ponte da Ramallosa

DELIBERADAMENTE

Iago Martínz

Pó  v b

Non é por Cortázar que proeo desinterese da Xunta poloondo que Aurora Bernárdezdeixou en custodia no CGAI.Tampouco porque haxa quesacar a memoria do escritor apasear cando Alaguara decide ventar nos caixóns do deuntona procura dun inédito. Enabsoluto. O peor de que todoeste patrimonio fque no sotoneste 25 cabodano da mortedo arxentino, cando os quetemos un inconesábel pasadocomo adoradores de Cortázardevoramos os seus

Papelesinesperados

, é porque atrásdese ondo hai traballo. Si,traballo, esa rara especia.Armar o catálogo das máis de2.000 otograías que AuroraBernárdez deixou na flmotecagalega leva unhas horas detraballo. Esixe unha certaentrega, un compromiso, aíndaque logo sexan outros os que viaxan a París para saír na otoou sexan outras as que asinanos limiares para aloumiñara historiograía. Aínda quelogo alguén escriba Poio ondedebía poñer Nigrán e lexitimepara sempre o trasacordo,para chanza dos cronopios eirritación máxima dos amas.Non é por cartos, tampouco,que amola este conto. O custoda exposición aquela quedeixou que ía para itinerantee quedou en astuosa oi alto,opinábel en todo caso, peroa custodia do ondo non énin moito menos un asuntogravoso para os galegos.Máis duro, xaora, é que seagan promesas cando otempo político indica que sonnecesarias e logo nada máis sesaiba do DVD coas flmaciónsen Super 8 que o escritor fxonas súas viaxes, dentro e óra dacasa. O traballo está eito, peronon hai vontade. Xa non toca.Os presupostos sempre sepoden executar doutro xeito,non hai cira pechada, peroo certo é que a flmotecagalega xa ten abondo coasúa programación. Élle máisurxente, sendo o que é, abrirunha segunda sede no país econstruír, máis cerca, o seupúblico. A responsabilidadede pór en valor o traballo eitoarredor do ondo Cortázarestá noutro sitio. Se fnalmenteo CGAI pasa a depender deCultura, talvez ao conselleirolle interese o asunto. O tipo,creo, escribía en castelán.

e en Nova York despois, fxeracartos abondo para volver á súaterra e levantar unha pequenahospedaxe a carn da praia.Co tempo iría medrando enhabitacins e andares, perocando a parella ormada por Julioe Aurora se aloxaba alí aínda eraun modesto estabelecementoque se esorzaba en prestartodos os servizos que puidesennecesitar os escasos turistas,desde venderlles o billete para otranvía até buscar un médico.

monte lourido

A poucos metros do hotelestaba o lugar que asombraríaa Cortázar e que o levaría aescribir, como se coñecese aPondal, sobre piñeiros axitadospolo vento ao bordo do marde Galicia. Era no extremo surda praia, sobre unha pequenapenínsula, onde un densopiñeiral atraía unha e outra veza atencin do arxentino, quedeixaría constancia das súasimpresins nun bo número deotograías. “Este era uno denuestros paseos preeridos;desde lo alto del monte se veíael mar”, anota tras unha imaxena que se lle ve camiñando caraotos tamén se lles ve aos dousna Ramallosa, sentados aosolpor nunha ponte “medieval”sobre o río Miñor, xunto aopeto de ánimas que hai aíndahoxe medio, do que di que “esuno de los calvarios más lindosque encontramos en nuestrasexcursiones”. Alí, sobre a ponte,“Aurora se broncea como unawalkiria”. “Creo que la metáorase me ocurre”, escribe, “porque elhotel está henchido de robustos y aburridos alemanes… todoslos cuales leen, en versingermánica,

Gone With the Wind

.Y no está mal, porque el vientoes el gran tema de esta regin”.O clima, nesta praia aberta aoAtlántico, marca o ritmo diariodos veciños, xa teñan que acerseá mar ou decidir o momento dasemente e a colleita.

camiño guiado

As reerencias ao clima e ápraia volven aparecer noutrasnotas: “Hasta ahora dominanlos vientos y las nubes, pero yo ya he tenido la oportunidadde medirme con Poseidn.Resultado: arena en un ojo, y 75 pesetas de oculista. ¡Oh, eldeporte!” Nunha época na que obillete do tranvía entre Vigoe Baiona custaba menos dedúas pesetas, gastar 75 nunoculista non era ningunhachanza. E non oi o únicoproblema sanitario ao quetiveron que acer rontenaqueles semanas. Sobreoutra imaxe súa, advirteo escritor arxentino: “Elpañuelo de la muñeca no esde compadre, sino por unaquemadura del sol!”Aquelas tres semanas do verán de 1957 pasaron eJulio e Aurora tiveron quetomar novamente o tranvíade regreso a Vigo e a París.Deixaron atrás o descanso,os piñeirais, o vento, atranquilidade dun lugarque comezaba a ser tomado,silenciosa e lentamente, polosturistas e o urbanismo. Coneles levarían lembranzas,cartas, otos, pequenos textos,todo iso que agora se gardano edifcio do Centro Galegodas Artes da Imaxe (CGAI)na Coruña. Todo iso que nonse vai expor, para desgraza dopúblico, neste 25 cabodanodo pasamento do primeiro, etalvez único, gran cronopio.

a cámara entre os piñeiros, coasmans nos petos e en mangas decamisa, abrigado cun lixeirochaleque. Véselle relaxado, conpoucas preocupacins máisque conseguir que a súa donatirase boas otos: “Pinares enLourido. El olor de los pinos eramaravilloso. Yo tengo la bocaabierta para avisarle a Auroraque saque la oto antes de que yoquede desenocado”. As imaxes,cun ton case naï, de andar porcasa, sucédense: el con puchaapoiado nun piñeiro, ela sentadaentre as árbores, logo deitada nomedio do millo e coa ortalezade Baiona ao ondo, cun pano nacabeza e os montes do Galiñeirono horizonte, apoiada nuncruceiro... Pero non son paseosdistraídos. A parella interésasepolo que contempla, preguntapolo que ve e tira otos dos seusachados para os amigos: “Noconsigo recordar cmo se llamaen gallego ese tipo de hrreo.Los del hotel me dijeron que lellaman canizo, pero yo creo queel nombre es otro”, estráñaseCortázar noutra oto ante unhapalabra tan miñorana.As súas excursins, aínda quecurtas, son numerosas. Nas