Welcome to Scribd, the world's digital library. Read, publish, and share books and documents. See more
Download
Standard view
Full view
of .
Save to My Library
Look up keyword
Like this
1Activity
0 of .
Results for:
No results containing your search query
P. 1
XIX.Yüzyıl - Çözülmenin Siyasi Boyutları - İlber Ortaylı

XIX.Yüzyıl - Çözülmenin Siyasi Boyutları - İlber Ortaylı

Ratings: (0)|Views: 19 |Likes:
Published by turkmenoglu

More info:

Published by: turkmenoglu on Aug 22, 2013
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOCX, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

12/14/2013

pdf

text

original

 
XIX.YÜZYIL: ÇÖZÜLMENİN SİYASİ BOYUTLARI
 
Prof. Dr .İlber ORTAYLI
 
19. Asır bütün dünyada değişim asrıdır. Ülkeler arasında değişme farklılıkları ve farklı gelişmedüzeyleri ortaya çıkmıştır. Dünya tarihinde neolitik devirden beri en büyük patlama, buharmedeniyeti ile ortaya çıkmıştır. Şehirler büyümüştür, anorganik enerjinin tatbik edildiği sanayi, BatıAvrupa'da köylülüğü sona erdirmektedir. Kuşkusuz ki, sanayii devriminin öncüleri Britanya adasısakinleridir(Fransa II. Cihan harbi arifesinde bile nüfus itibariyle yarıya yakın çiftçi ve köylüye sahibti.)
Görülüyor ki, A
sya ile farkı bırakın; Avrupa'nın her ülkesi, hattâ koloniyalist devletler dahi eşit gelişmedüzeyinde değildi. Herkes Britanyalılar için “leadin industrial nation deyimini kullanıyordu. 19
-
yüzyılın bu "en soi" objektif gelişme farklılığı tarihin hiçbir çağında görülemeyecek kadar kitlelerin vebireylerin şuuruna da işlemişti. Kitleler ve aydın sı
-
nıflar tarihte görülmedik derecede gelişmişlik, gerikalmışlık sorunuyla boğuşuyordu. Kafkasya'da ve Orta Asya'da sağı, solu topraklarına ilhak eden
Rusya dahi z
afer sarhoşluğu ile geri kalmışlık sancısını bir arada yaşıyordu. 18. yüzyılda Avrupagelişmişlik duygusunu tek başına yaşıyordu, 19
-
yüzyılda bunu herkese kabul ettirmişti. Tahtawi'nin"Avrupa gezi notları" bir teslimiyeti ifade ediyor. 18. yüzyılda Azmî 
Efendi, Ahmed Resmî Efendi gibi
Osmanlı sefirlerinin terennüm ettiği eziklik 19. yüz
-
yılda da bütün Şark'ın hastalığıydı. Belki de muha
-
fazakâr İranlıların tepkisini ifade eden şu kelimenin (garbzede
-
garbzedegi) herkese tercüman olduğu
söylenebilirdi.
 
Bunu
nla beraber itiraf düzeylerinin farklılığı son bir asırda (18.
-
19. asırlar) ortaya çıkmıştır.Ondan önceki gelişmeler çarpıcı ve tayin edici görünmüyor. Gelişmenin asıl nedeni olarak mesela;kıtalaraşırı keşiflerden söz etmek; İspanya ve Portekiz’in hiç de
 
iç açıcı olmayan durumuna bakılırsapek geçerli izah değildi. Merkantilist zihniyet, ticari
 
atılım; geçerli bir izah mıdır
?
Yani ticarî zihniyet ve işletmecilik Italyanlarda yok muydu? Ünlü tarihçimiz Barkan'in bir
nüktesi; "Dünya'dan ticaret kaybolsa bu
Italyanlar onu yeniden keşfederdi" mealindeydi. ÖyleyseItalya neden gerilemişti, şimdi neden dinliyordu. Merkeziyetçi monarşiler ve uluslaşma kervaninakatilan; Fransa, Ispanya ve Rusya'nin aralarindaki fark ve uluslaşma işini başka boyutta götüren güçlü
 Britanya'dan çok geride gitmelerini bu kavram izah edemeyecekti.
 
Kısaca 19. yüzyılda milletler ya koloniyel politikaların kurbanı oluyor; ya savaşlardayutulmamak için gayrete geliyordu. Rusya dahi en son 1853 Kırım Savaşı'nda Batı karşısındaduramayacağını anlamış, ama bir yandan da demiryolu inşaatına ve silâh yapımına bu savaştan sonrahız vermiştir. Osmanlı için kendi tarzını ve değişme hızını arttırmak kaçınılmazdı. Bu kaçınılmazlığı 18.asırda askerî alanda kabul ve teslim etmişti. 19. asırda ise Avrupa'da daha yaygın ve kesin değişikliklerfark ediliyordu. 1839 fermanında 150 yıldır süregelen bir gerilemeden bahsedildiğine göre; Viyanamuhasarasından beri bir bozulduk ve işlemezlik olduğu itiraf ediliyordu. Bu metinde artık gelenekselıslahat lâyıhalanındaki uslûb da göze çarpmıyor, aksine geri kalmışlığın tefekkürü yapılıyor... Şer'ikurallara uymamak(!)'dan sözediliyor. 19. asır, İslâm şeriatı üzerinde içtihad geliştirerek Batı'nınmüesseselerini topluma takdim etmek ve kabul ettirmek çabalarıyla geçer. "Meşveret", "meclis veanayasal monarşi" demektir, pekâlâ İslâm'a uyar; deniyor. Teba'nın eşitliği de böyledir; kadınlarıneğitimi ve "emancipation"u için de keyfiyet böyledir.
 
19. Yüzyılın İncelenmesi Bu Nedenle Evvelki Asırlardan Farklı Bir Yöntemle
 
Yapılmalıdır
 
 
Osmanlı cemiyeti içine kapalı değildir; dış dünyayı tanır ve ayrı bir medeniyeti benimser; bunedenle Osmanlı'nın kendi belgeleri kadar dış dünyanın kayıtları da önemlidir. Osmanlı'nın kendiniifade edeceği bölgeleri 19. yüzyılda yalnız Türkçe ile sınırlı değildir. Gayrimüslim milletler kendilerineözgü bir tarih şuuru ile tarihe takdim ediliyorlar kendilerini ve eğri doğru haklar talebiyle sahneyeçıkıyorlar. Meselâ Ermeni halkı nüfus bakımından çoğunluğu meydana getirmediği bir bölgede
prior
ite (öncelik) haklarını tarihsellik temelinde (vatan
-
ı aslî) kavramlarıyla öne sürüyorlar.Binaenaleyh Osmanlı'nın 19. yüzyılında "tebaa
-
ı şahane"nin tarihini incelemek için Ermenice, Yunancagibi dilleri bilmek gerekir. 19. yüzyıl için Osmanlı arşivleri zengindir (gün geçtikçe de tasnif artıyor vezenginleşiyor) ama diğer büyük devlet arşivleri de en azından bizimki kadar önemlidir. Bizi sadebizden değil, dışardan da gizlemek gerekiyor.
 
19. yüzyıl aslında sömürgeleşme asrı mıdır? Doğru, ama üçüncü dünyacı
lar ekolünün
tahlillerinin aksine Osmanlı hiçbir zaman sömürge olmadı. Bazı kıstasların üzerinde durmak gerek; a)Yerli sanayiin ithalat karşısında iflası; bazı dallar için doğrudur. Fakat bazı dallarda da aksinegelişmelerin görüldüğü gerçektir. Anadolu kıtasında birtakım merkezler 19. asırda inkişaf etmiştir.Osmanlı sanayiin talihsizliği kendisini besleyecek tarımsal üretimde önemli gelişmelerinkaydedilmesidir. Modern tarım devrimi ve köylülüğün çöküşü İkinci Dünya Savaşı sonrasına ait birgelişmedir. Lâkin öte yandan Tanzimat, modern tarım temellerinin atıldığı devirdir. Herşeye rağmenbüyük toprak mülkiyeti gelişememiştir. Feodal bir yapı olmadığı için Türkiye köylülüğünün üçüncüdünya ülkelerine ait dramatik gelişmeler, çözülmeler ve fakirlikle karşı karşıya kalmadığını belirtelim.Merkezin gevşek kontrolünde olan ve latifundia rejimini tarihi boyu muhafaza eden Mısır bunaistisnadır. Bu salyane eyaleti eşitsiz gelir dağılımının ve monokültürel tarımın getirdiği dengesiz bir
sosyo-
ekonomik yapıya, zenginliğe ve tüketime sahipti... b) Sömürge tarzı bir eğitim ve ideolojigörülmedi: Yabancı okullar, yerli okullar tarafından önemli ölçüde bertaraf edildi ve eğitimdemodernleşme "devlet
-
i aliyye"nin yönetim ve denetim ve inşaası ile ilerledi. Devlet katında
 
Batıcı
-
İslâmcı kavgası gelişti. Direnen devlet bürokrasisi, yerli eğitimin bir ürünü olarak idareyi ele geçirdi
veya elinde tuttu.
 
Osmanlı Asrı
 
Osmanlı İmparatorluğu, Osmanlılığı 19. yüzyılda keşfetti ve yerleştirdi. Bu Osmanlılıkbaşkentin değil eyaletlerin seçkinleri arasında da hâkim kimlik ve davranıştı. Tabii ki ulusçulukakımları da ona paralel olarak gelişti, ama bu ulusçu akınlar dahi ilk elde bağımsızlık değil, federasyonöneriyorlardı. Dolayısıyla Osmanlılık bireyler için ikinci bir kimlik olarak
 
algılandığı gibi imparatorluğunsiyasî, idarî ve ideolojik bir çatısı haline dönüştü. Osmanlılar federatif yapıya kendiliklerinden değil,Mısır'ın işgali, (Mısır'ın özgün durumu) 1878 Berlin Barışı, (Bulgaristan emareti) 1848 Lübnan
Nizamnamesi, (Cebel-i Lübnan-
Beyrut hariç) Sisam Emareti (1829 Edirne Barışı), Eflak Boğdanprensliklerinin muhtariyeti, (1812 Bükreş Barışı) Girid (1897 statüsü) gîbi zorunlu dış müdahalelerdolayısıyla girişmişlerdir. Şüphesiz bu zorunluluk federativ yapılanmalara karşı Türk
unsurunun
bilincinde derin bir infial uyandırmıştır, ama öte yandan idareye bir esneklik, kanun ve antlaşmalarariayet, yorumlamada titizlik ve hukukçu ustalığı kazandırmıştır. Beynelmilel hukuk unsurunun hesabakatılması ve devlete sahip çıkılması şuurunu
 
kazandırmıştır. Bu nedenle 19. asır Osmanlılığımilliyetçiliğin dışında, devlet kavramının etrafında bir kenetlenmedir.
 
19. Asır Tarihçiliğinde Yöntem Darboğazı
 

You're Reading a Free Preview

Download
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->