Embed Doc
Copy Link
Readcast
Collections

CommentGo Back

Download

5.2. NËNSISTEMET KYÇE TË SISTEMITEKONOMIK

5.2.1. NDËRTIMI I TREGUT INTEGRAL TË KOSOVËS DHE RREGULLIMI I TIJ

Tregu integral është sistem i përbërë prej nënsistemeve ose tregjeve të ndryshme, siç janë:(1) tregu i fuqisë punëtore;(2) tregu i mallrave dhe i shërbimeve dhe(3) tregu financiar, përkatësisht tregu i parave, tregu i kapitalit dhe tregu i devizave.Subjektet e sistemit ekonomik: konsumatorët, prodhuesit dhe shteti, me aktivitetet e tyre çdo ditëmarrin vendime lidhur me furnizimet ose blerjet dhe shitjet e tyre. Ndërmjet të këtyre subjektevezhvillohet interaksion dinamik, i cili mundëson funksionimin e ekonomisë, mirëpo duhet dalluar seforcën kryesore në treg e paraqet interaksioni në mes të ndërmarrjeve si njësi themeloreprodhuese dhe familjeve si njësi themelore konsumuese.Mirëpo, në fazën kalimtare sidomos në ato veprimtari dhe degë ku vepron monopoli shteti ka njërol më aktivë por me një selektivitet të nevojshëm të masave ekonomike duke i kombinuar memasat e tërthorta të politikës ekonomike.

5.2.2. SISTEMI MONETAR

Sistemi monetar duhet t'i përshtatet procesit të transformimit dhe ndërtimit të sistemit ekonomik.Si komponentë kryesore të sistemit monetar duhet të merren institucionet monetare dheinstrumentet të cilat mund të funksionojnë si para. Këto dy komponente në mes vete janë tëvarura, ngase institucionet monetare janë ato të cilat në formë të obligimeve (në pasivën e tyre)të tyre i kanë instrumentet të cilat konsiderohen dhe funksionojnë si para. Pra, rolin e veçantë nëprocesin e krijimit dhe të tërheqjes së parave e kanë institucionet monetare.Lidhur me organizimin institucional, së pari duhet të themelohet sistemi bankar sipas dispozitaveligjore, në krye me Bankën Qendrore të Kosovës, si shtyllë e sistemit monetar-kreditor. Sistemibankar do të përbëhej prej:1. Bankës Qendrore të Kosovës2. Sistemit të bankave afariste

banka për zhvillim

banka aksionare

banka private

banka të specializuara

kooperativat kursimore-kreditore

institucionet tjera financiare

Banka Qendrore e Kosovës duhet të themelohet si institucion i pavarur i sistemit monetar nësferën e emisionit të parave, e cila duhet të kujdeset drejtpërsëdrejti për politikën monetare, për

stabilitetin e valutës dhe për disiplinën financiare. Banka Qendrore duhet të organizohet ashtu, qëtë kryejë punët nga kompetencat që i takojnë, siç janë:

•

punët monetare,

•

punët devizore dhe të qarkullimit të pagesave me botën e jashtme,

•

punët kreditore dhe të marrëdhënieve kreditore me botën e jashtme, si dhe meorganizatat financiare ndërkombëtare,

•

punët e kontrollit,

•

punët e trezorit,

•

punët e kërkimeve (hulumtimeve), informatikës dhe të statistikës,

•

punët e qarkullimit të pagesave në vend,

•

punët e emisionit të kartmonedhave dhe të monedhave, si dhe

•

punët tjera të caktuara me norma ligjore.

Struktura organizative e Bankës Qendrore duhet t'u përmbahet funksioneve të saj dhe nevojëspër efikasitet.Me qëllim të rregullimit të sasisë së parave, Banka Qendrore e Kosovës duhet të zbatojë:

•

operacionet në tregun e hapur,

•

rieskontimin e letrave me vlerë me afat të shkurtër, të vendit dhe të botës së jashtme,

•

rifinancimin e kreditit në bazë të letrave me vlerë të caktuar afatshkurtër,

•

emetimin dhe tërheqjen e bonave të arkës të Bankës Qendrore,

•

blerjen dhe shitjen e mjeteve të huaja të pagimit, duke përfshirë çeqet, letrat me vlerëdhe kërkesat, si dhe arin dhe metalet tjera fisnike,

•

caktimin e rezervës së detyrueshme të bankave të Bankës Qendrore,

•

caktimin e normës eskonte dhe të normave të kamatës.

Banka merr përgjegjësinë për ecuritë e brendshme të situatës monetare si dhe të likuiditetit të jashtëm.Banka Qendrore e Kosovës në fazën e tranzicionit do të ketë ndikim të madh në drejtimin epolitikës monetare-kreditore me qëllim të ndikimit në kushtet e afarizmit, në ecurinë e tëardhurave, në orientimin dhe shpejtësinë e zhvillimit.Organizimi dhe rrjeta e degëzuar e bankave, si dhe politika afariste e tyre, janë parakushteinstitucionale me rëndësi, nga të cilët varet ndikimi i politikës monetare-kreditore në politikënzhvillimore të ekonomisë së Kosovës, të regjioneve të saj dhe të subjekteve ekonomike. Politikakreditore duhet ta mbështesë konsolidimin financiar të ekonomisë, transformimin pronësor,realizimin e projekteve investive të reja dhe të mënjanimit të dëmeve gjatë shaktërrimit tëekonomisë së Kosovës. Natyrisht, në bazë të principeve të afarizmit bankar, duke shfrytëzuar kapitalin vetiak të bankave nga bota e jashtme (kreditë ndërkombëtare) dhe nga tregu financiar etj.Sistemi monetar-kreditor në Kosovë do të ballafaqohet me probleme të mëdha, sepse më parëduhet të ndërtohen dhe të aplikohen institucionet e ekonomisë së tregut, meqë ato janë tëpazhvilluara, në një nivel të ulët, e, nga ana tjetër, kemi të bëjmë me problemet e mëdha tëzhvillimit ekonomik dhe konfliktet zhvillimore në Kosovë.

5.2.3. SISTEMI BANKAR DHE TREGU FINANCIAR

Në Kosovë, pas vitit 1990, sistemi bankar është shkatërruar në tërësi. Është shuar BankaPopullore e Kosovës, e cila funksiononte si njësi e veçantë e sistemit të Bankave Popullore(Qendrore), të cilin e përbënin 9 Banka Popullore: Banka Popullore e ish-Jugosllavisë, 6 BP tërepublikave dhe 2 BP të krahinave. Pra, si njësi e federatës së ish-Jugosllavisë, Kosova e kishteBankën e vet qendrore.Një fat të tillë e pësoi edhe Banka e Bashkuar e Kosovës, e cila ishte një ndër bankat më të fortatë ish-Jugosllavisë dhe emër i respektuar bankar dhe që bashkëpunonte gati me të gjitha bankate rëndësishme në botë. Kjo bankë bashkëpunonte edhe me Bankën Botërore, me të cilën edhe urealizuan programe të rëndësishme në industri, bujqësi dhe në infrastrukturë. Pra, Banka eBashkuar e Kosovës ishte shtyllë e zhvillimit ekonomiko-shoqëror të Kosovës, prandaj edhe nukështë e rastit pse, pas suspendimit të autonomisë së Kosovës dhe organave të saj, ajo u gjet epara në shënjestër.Gjendja e sotme nuk është aspak e lakmueshme, pasi që aktualisht në Kosovë funksionon vetëmnjë bankë domicile (kosovare), Banka Ekonomike sh.a., e cila u themelua në Gjakovë, pasi u arrittë sigurohet kapitali themelor prej 2.5 milionë markash. Numri i deponentëve të kësaj banke rritetvazhdimisht dhe ka arritur mbi 5000, ndërsa 320 prej tyre janë aksionarë.Kjo bankë kryesisht punon me ndërmarrjet private. Rreth 70% të kapitalit themelor të BankësEkonomike e kanë ish-ndërmarrjet shoqërore, tash aksionare.Banka Ekonomike e ka vetëm autorizimin e ulët, prandaj mund të kryejë vetëm punët e këmbimitvalutor, por jo edhe qarkullimin e pagesave me botën e jashtme, pasi për këtë nevojitet autorizimii mesëm dhe sigurimi i cenzusit (2 mil. dollarë), prandaj punët e qarkullimit të pagesave i kryenpërmes një banke tjetër. Me sigurimin e kësaj shume banka do ta rrumbullakësonte veprimtarinëe vet bankare.Pos kësaj banke, në Kosovë punojnë edhe rreth 44 filiala e përfaqësi të bankave të Serbisë, që ikanë selitë jashtë Kosovës, të cilat kanë për qëllim të gëlltisin potencialin financiar edhe ashtu tëvarfëruar kosovar. Këto njësi të bankave kryesisht merren me blerjen e mjeteve devizore për ndërmarrjet e Serbisë, si dhe me kryerjenë e transaksioneve të tjera komerciale.Bankat afariste, do të bëjnë kreditimin e ekonomisë e popullsisë, dhe do të afrojnë shërbime tëtjera për komintentët e vet. Bankat e specializuara (bankat investive, bankat hipotetike etj.), do tëorientohen kryesisht në punët rreth kredive afatgjata për pasuri të patundshme.Pra, në këtë fazë të zhvillimit të sistemit bankar e financiar të Kosovës, do ta kemi si detyrëprioritare eliminimin e të gjitha dobësive nga periudha e mëparshme, siç janë:

•

mungesa e kursimit,

•

orientimi drejt konsumit,

•

mungesa e traditës,

•

mosbesimi në instrumentet financiare,

•

papunësia e lartë,

•

problemet sociale etj.

Rigrupimi institucional dhe zhvillimi i sistemit financiar të tërësishëm është domosdoshmëri, nësekërkohet tregu i zhvilluar, me ç'rast tregu financiar do të fitojë një rol kyç.Në ekonomitë e zhvilluara ekzistojnë tri drejtime të zhvillimit të strukturës financiare: