Beynin Gizemi

Beyiningizemi

HA

ZIRLAYAN : DOÇ. DR. FERDA ﬁENELDr. Sami Ulus Çocuk Hast

anesi

EYLÜL 2003 SAYISININ ÜCRETS‹Z EK‹D‹R

O

RTALAMA a¤›rl›¤›1,4 kg olan ve in-san› di¤er türler-den farkl› yapaninsan beyni, keli-menin tam anlam›yla gizemli birorgan. ‹nsan beyni çok geliflmiflbir telefon santrali ya da bilgisa- yara benzetiliyor. Bunun da öte-sinde, en geliflmifl bilgisayardançok daha karmafl›k bir yap›yasahip oldu¤u ve daha h›zl› çal›fl-t›¤› düflünülüyor. Di¤er organ-lardan çok farkl› bir yap›ya sa-hip olan insan beyninin çal›flma-s›na iliflkin bilgiler halen yeter-siz. Beynin nas›l çal›flt›¤›, duy-gular›n nas›l olufltu¤u, haf›za veö¤renmenin mekanizmalar› tamolarak bilinmiyor. Beyin vücut-taki tüm organlar› kontrol et-mekle kalmay›p duygular›m›z›,düflüncelerimizi ve hayallerimizi yönlendiriyor. K›sacas› insan› in-san yap›yor. Beynin önemi eskiça¤larda bilinmiyordu. ‹nsan bi-linci üzerindeki ilk söylemlerMÖ 4000’li y›llara dayan›yor.Eski Sümer yaz›tlar›nda, haflhaflbitkisinin özünü içen insanlarda-ki bilinç de¤iflikliklerinden bah-sediliyor. Ancak, eski zamanlar-da insan bilinci ya da duygular›nkayna¤›n›n kalp oldu¤u düflünü-lüyordu. Eski M›s›rl›lar kalbinhayat›n özü, iyilik ve kötülükle-rin kayna¤› oldu¤unu düflünü- yordu. Buna karfl›n beynin ana-tomisiyle ilgili ilk çizimler MÖ2500 y›l›na ait M›s›r papirüsle-rinde bulunuyor. MÖ 2000’li y›llardan kalma kafataslar›ndakideliklerse, ilk beyin ameliyatla-r›n›n bu ça¤larda yap›ld›¤›n›gösteriyor. Düflünce ve duygula-r›n kayna¤›n›n kalp de¤il de beyin oldu¤unu, ilk olarak Alkma-eon ad›nda bir bilim adam› MÖ450 y›l›nda gösterdi. Göz sinir-lerini beynin içerisine kadar ta-kip eden Alkmaeon, gözlerin ›fl›-¤›n kayna¤› oldu¤una inan›yor-du. Onsekizinci yüzy›la kadar buinan›fl devam etti. Romal› glad- yatörlerin hekimi olan Galen,beynin dört farkl› s›v›y› salg›la- yan bir organ oldu¤unu ve tüm vücut ifllevlerinin bu salg›lar›naras›ndaki dengelere ba¤l› oldu-¤unu düflünüyordu. Ortaça¤dakilisenin insan vücudu üzerinde-ki çal›flmalar› yasaklamas› nede-niyle, beyinle ilgili hiçbir ilerle-me kaydedilemedi. Onyedinci yüzy›lda Frans›z filozof Descar-tes (Dekart) beynin çal›flmaprensibini hidrolik bir motorun-kine benzetiyordu. Beynin ana-tomisiyle ilgili ilk kitapsa 1664 y›l›nda yaz›ld›. Galvani ad›ndakibir bilimadam› 18. yüzy›lda in-san hareketlerinin elektrik ak›-m› sayesinde oldu¤unu göster-di. Bu bulufl, sinir hücrelerininifllevlerini araflt›ran modern nö-rofizyoloji bilminin temelinioluflturdu. 1800’lü y›llarda beyin ve sinir hücrelerinin yap›s›daha iyi anlafl›ld›. Beyinden ç›-kan sinir hücrelerinin omurili¤e, ve oradan da organlara gitti¤igösterildi. James Parkinson’un1817 y›l›nda "Parkinson hasta-l›¤›"n› tan›mlamas›yla beynin ça-l›flma mekanizmalar› üzerindekiaraflt›rmalar h›z kazand›. Beyningizeminin ayd›nlat›lmas› aç›s›n-dan, bu hastal›k halen en önem-li araflt›rma konular›ndan birisi.Gage adl› bir demiryolu iflçisininkafas›n›n ön taraf›na 1848 y›l›n-da saplanan bir kaz›k, beynin ifl-levlerinin anlafl›lmas›nda ç›¤›raçt›. Beynin "frontal lob" olarakadland›r›lan ön taraf›na sapla-nan demir kaz›k, iflçinin ölümü-ne yol açmam›fl ancak kiflilik de-¤iflimine yol açm›flt›. Bu göz-lem, beyin cerrahisinde önemlibir geliflmeye neden oldu. Çeflit-li davran›fl bozukluklar› göste-ren kiflilerin frontal loblar› ç›-kart›larak sald›rgan ya da hasta-l›kl› kiflilik özellikleri tedavi edil-meye çal›fl›l›yordu. Bunu izleyen y›llarda beyindeki çeflitli mer-kezlerin ifllevleri daha iyi anla-fl›lmaya baflland›. Örne¤in beyindeki konuflma merkezi, kas-lar› yöneten hareket merkezibulundu. 19. yüzy›l›n sonlar›ndaflizofreni, depresyon gibi ruhsalhastal›klar tan›mlanarak bunla-r›n beyinle ilgisi araflt›r›ld›. 20. yüzy›l›n bafllar›nda SigmundFreud, beynin derinliklerine ine-rek bilinçalt› kavram›n› ortayaatt›. Freud’a göre, insan beynias›l özgürlü¤e bilincin olufltur-du¤u bask›lardan kurtuldu¤un-

2Eylül 2003

B‹L‹M

ve

TEKN‹K

Beynin

da kavufluyordu. Uyku s›ras›ndabask›lardan kurtulan insan bey-ni iç karmaflalara karfl› savafl›- yor ve sorunlar›ndan kurtulma- ya çal›fl›yordu. Bu ilkeyi temelalan Freud, bilinçalt›na inilerekpsikolojik sorunlar›n çözülebile-ce¤ini gösterdi. 1900’lü y›llar›nbafllar›ndan itibaren beyin ve si-nir hücrelerinin yap›s›yla ilgiliçok önemli geliflmeler kaydedil-di. Beynin çal›flmas›, hücreleraras›ndaki ba¤lant›lar ve haber-leflme yo¤un olarak araflt›r›ld›.Beynin ifllevlerini ve çeflitli beyin hastal›klar›n› daha iyi anla- yabilmek için beyin dalgalar›n›ölçen EEG, yap›s›n› gösteren to-mografi ve manyetik rezonansgibi yeni görüntüleme tekniklerigelifltirildi. Beynin kan ak›m›n› ya da vücuda verilen bir madde-nin beyindeki da¤›l›m›n› göste-ren sintigrafik görüntüleme yön-temlerinin gelifltirilmesiyse, bey-nin çal›flmas›n› anlama ve gize-mini ayd›nlatmada oldukçaönemli yararlar sa¤lad›.Beynin s›rlar›, bilim adamlar›için yaln›zca bir merak konusude¤il. Beyin ve sinirlerli ilgili ola-rak bilinen 1000’den fazla has-tal›k var. Bu hastal›klar nedeniy-le hastaneye yatan insanlar›n sa- y›s›, kanser ya da kalp hastalar›-n›n üzerinde. Beyin ve sinirlerüzerinde yap›lan çal›flmalar›n enönemli hedefi, bu hastal›klaraçözüm bulmak. Düflünce ve dav-ran›fllar›n kökenini anlamak, ö¤-renme ve haf›zan›n s›rlar›n› çöz-mek, araflt›rmalar›n di¤er hedef-leri aras›nda. ‹nsanl›¤›n geliflimibüyük ölçüde zihinsel yetenekle-re ba¤l›. Beynin düflünme, ö¤-renme ve haf›za gibi ifllevlerinigelifltirmek, bilim adamlar›n›nhedefleri aras›nda. Son y›llardagenetik mühendisli¤indeki gelifl-melere paralel olarak genetikflifrenin s›rlar› yavafl yavafl çözü-lüyor. Alzheimer ve Parkinsonhastal›klar›na yol açan genlerbelirlendi. S›rada di¤er hastal›k-lara yol açan genlerin deflifreedilmeleri var. Genetik çal›flma-lar kadar önemli di¤er bir konuda, "beyin plastisitesi" denendurum. Beyin hücrelerinin, al-d›klar› uyar›lara karfl› kendilerinide¤ifltirebilme yetene¤i olarakbilinen beyin plastisitesi, ö¤ren-me ve haf›zan›n temeli. Beyinkapasitesini art›rmak ve ö¤ren-meyi h›zland›rmak, toplumlar›ngeliflimi aç›s›ndan da önemli.Beyin hücrelerinin ölüm meka-nizmalar› ve kök hücre araflt›r-malar› birçok hastal›k için yeniumut kayna¤›. Kök hücreler sayesinde, eskiyen ya da ölen hüc-relerin yerine yenilerini üretmekmümkün olabilecek. Beyin ha-sarlar›n› geri döndürmek, hücreölümüne ba¤l› felçleri ve omuri-lik zedelenmelerini tedavi ede-bilmek, kök hücre araflt›rmalar›-n›n önemli hedeflerinden.

3Eylül 2003

B‹L‹M

ve

TEKN‹K

Gizemi

Category:	Uncategorized.
Rating:
Upload Date:	06/17/2009
Copyright:	Attribution Non-commercial
Tags:	This document has no tags.

Documents

People