STAMBENA ARHITEKTURAVINČANSKO-PLOČNIČKE FAZE U VALJEVSKOM KRAJUABSTRAKT Tematikom rada obuhvaćeni su pored globalne slike o arhitekturi ipojedinačne strukture, kao i poređenje stambene arhitekture sa valjevskihlokaliteta ( Petnica, Anatema, Ilića Brdo ) sa stambenim objektima i naseljima nalokalitetima u Vojvodini, Pomoravlju i Kosmetu.UVODSve što je činilo životni sadržaj neolitskih ljudi može pomoći u razumevanjunjihovog odnosa prema životu i načina na koji su te stavove, makar i tradicijskisprovodili u praksi. To se odražavalo ne samo na osmišljavanje što efikasnijeborbe za opstanak, nego i svega onog što im je taj opstanak olakšavalo:privrednih delatnosti, organizacije naselja, kao i najužeg prostora u kome suprovodili deo dana, a to je kuća. Poslednjih decenija su na znatnom brojuvinčanskih nalazišta otkriveni stambeni horizonti, čija se egzistencija, bardelimično datuje u Vinča - Pločnik fazu. Međutim, radoznalost arheologa jezaobilazila valjevski kraj što nije umanjilo relevantnost postojanja lokaliteta unjemu, ali se odrazilo na količinu iscrpne dokumentacije, koja bi pomoglastvaranju celovite i razumljive slike poznog neolita na Balkanu, čiji je valjevskikraj mali, ali nista manje važan deo. Potrebno je naglasiti da se na osnovuprikupljene građe sa 3 lokaliteta u Zapadnoj Srbiji ne može izolovano govoriti oarhitekturi i njenom menjanju , ne koristeći se analogijama na bazi većpoznatog.Iz tog razloga je rad na ovu temu usmeren više ka otvaranju pitanjavezanih za arhitekturu, nego na njihovo generalno rešavanje.DEFINICIJA PROBLEMA Problematikom ovog rada biće obuhvaćene arhitektonske promene u tehnicigradnje,dimenzijama objekata i organizaciji naselja.Dimenzije kuća mogu biti uslovljene socijalnom podelom,pristupačnosti resursa idemografskim porastom.Uzročno-posledična veza postoji između organizacijenaselja i nekoliko faktora:ekonomije,reljefa ekosistema i tradicije.Navedenaproblematika će obuhvatiti lokalitete u:Pomoravlju(Divostin,CrnokalačkaBara,Vinča),Vojvodini(Gomolava,Banjica,Jakovo,Obrež), Kosmetu(Fafos,Predionica,Valač) i Zapadnoj Srbiji (Petnica, IlićaBrdo,Anatema).Takvim paralelnim navođenjem arhitektonskih elemenata itipova koji su za njih vezani,utvrdiće se u kojoj se meri stambena arhitekturavaljevskog kraja uklapa u već poznate pravilnosti i odlike vinčansko-pločničkearhitekture.Time će se pokušati utvrditi izvestan napredak ili bar promena ustarijoj spram mlađoj Vinča-Pločnik fazi. MATERIJAL I METODEO svakom pojedinačnom nalazištu,iz grupe onih koji su korišćeni u našemradu, publikovani su izveštaji sa iskopavanja.Podaci u njima nađeni, se odnosena forme kuća,retko na odlike materijala od kojih su kuće, građene,tehnologijuizgradnje,a vrlo retko na vek trajanja ili način i razloge njihovog uništenja inapuštanja.Ipak, takvi izveštaji uspostavljaju hronološku paralelu sa istovremenim naseljimana drugim nalazištima,što nam je poslužilo kao osnova za sintezu podataka kojise ticao stambene arhitekture.Pored pomenutih izveštaja sa iskopavanja koji su se pokazali nedovoljnimza formalnu analizu arhitektonskih struktura i posledica koje bi sledile iz njihovog
menjanja tokom kasnog neolita, korišćena je originalna (nepublikovana)literatura ISP. Ona je obuhvatala dnevnike iskopavanja, foto-dnevnike, terenskeskice, planove...,koja se odnosila na lokalitete Zapadne Srbije(Petnica ,IlićaBrdo,Anatema).Pre pristupanja komparativnoj analizi,koja što zbog nepotpune ineobrađene dokumentacije, što zbog premalo vremena, nije mogla bitisistematska već formalna, tabelarno su obrađeni podaci prikupljeni iz opšteliterature i monografija.OPIS ISTRAŽIVANJAPrvu fazu istraživanja je obuhvatala izrada tabelarnih pregleda u ciljusagledavanja hronoloških odnosa između različitih lokaliteta kao i arhitektonskihelemenata karakterističnih za horizont stanovanja ili više njih,ukoliko su naseljaimala razvijenu vertikalnu stratigrafiju vezanu za graditeljskuaktivnost(Vinča,Banjica,Gomolava). U drugoj fazi je na osnovu oba tabelarnapregleda izvršena sinteza arhitektonskih struktura, izdvajajući kulturne faze,tamo gde je to bilo pouzdano izvodljivo, napominjući podelu lokaliteta pogeografskim oblastima gde se to moglo pokazati relevatnim u donošenjuodgovarajućih zaključaka. Detaljnom pismenom opisu druge faze (arhitektonskestruktureo) prethodiće direktna komparacija pet stambenih objekata sa trilokaliteta valjevskog kraja sa drugim već pomenutim.REZULTATI I DISKUSIJAPETNICAKuća 2 (Sl.1) -nije cela otkrivena. Orijentacija je ista kao i kod kuće 2 na Jakovo-Kormadinu :I-Z. Opredeljena u fazu Vinča-Pločnik IIa(Sl.2).Kuća 3 (Sl. 3) pripada fazi Vinča-Pločnik IIb, kao ipreostale kuće koje će bitinavedene. Orijentisana isto kao i kuća na lokalitetu Ilića Brdo : SZ-JI. Dimenzije su20x11m, kao i kuća 4 na Banjici (Sl. 4). Kuća ima približno pravougaonu osnovu istabilan zid izgrađen tehnikom pletera, što je slično sa konstrukcijom zidova naDivostinu, Crnokalačkoj Bari i Anatemi. Konstatovana je i podnica (zemljaninaboj) kao u kući iskopanoj 1994. na Ilića brdu, Banjici i Opovu. Po sreedinipodužne strane nalaze se ukopi za 4 centralna stuba (kojih je,obzirom na dužinukuće verovatno bilo i do 7). Zabat kuće je bio ukrašen spiralnim motivom (koji sečuva u ISP). Prostor oko kuće je popločan rečnim oblucima , slično pločniku odkeramičkih fragmenata na ilića Brdu (Sl.2).ILIĆA BRDOK/90(Sl.5)-pravougaone je osnove ,orijentisana u pravcu SZ-JI, kao i kuća 3 napetničkom lokalitetu. Imala je trem na podužoj strani koji je držao dva redastubva koji su ukopani u zajednički rov. Zaniimljiv je nalaz stočića koji ukazuje napostojanje odvojene prostorije za konzumaciju hrane(Starović.A usmenainformacija),mada pregradni zidovi nisu konstatovani, jer nije otkrivena celaosnova kuće.K/94(Sl.6) Osnova kuće nije cela otkrivena, pa se ne zna precizan oblik osnove.širina iznosi oko 4m, a dužina se ne zna. Nađena je podnica u fragmentima kojase sreće i na Petnici , Opovu i Banjici. I ako istovremena sa K/90 imala je zasebneukope za stubove. Oko kuće se pružala okućnica, popločana(slično K3 u Petnici)fragmentima keramike i oblucima koja je mogla pretstavljati ulicu. Udaljenostove kuće K/90 je oko 9.5m .Kuća je imala “hlebnu peć” postavljenu van kuće.
ANATEMA Jedinom otvorenom sondom ,dimenzija 3x5m konstatovani su ostaci kuće čija jeustanovljena orijentacija SI-JZ, koja je karakteristična za većinu obrađenihlokaliteta.što se tiče dimenzija,moguće je utvrditi samo širinu kuće,koja jeiznosila oko 4m.Zid je debeo,rađen tehnikom pletera,oblepljen blatom,u sloju odoko 20 cm-što se može uporediti sa zidovima kuća naPetnici,Divostinu,Crnokalačkoj Bari.Pod je uglačan od zemljanog naboja naoblicama i substrukciji od oblutaka,koja je ipak bila nestabilna.Sličan,tako složenpod imala je i kuća 4 na Gomolavi koja pripada fazi VPIIa (Sl.7).ARHITEKTONSKE STRUKTURE Izrada zidova je sprovođena na dva načina.Stubovi su postavljani naznatnom, približno istom rastojanju,a između njih je preplitano pruće odsavitljivog drveta.Moguća je i tehnika gustog ukopavanja kolja koje je kao iprethodna konstrukcija bila oblepljena debljim ili tanjim slojem gline koja je čestobivala mešana sa plevom ili slamom koje su imale vezivnu funkciju i sprečavalepucanje zidova.Na svim lokalitetima koji su obuhvaćeni analizom u obe faze Vinča-Pločnik javlja se konstantno isti materijal drvo i glina, sa ili bez pleve.Preplet kao tehnikagradnje se javlja na Crnokalačkoj Bari i Divostinu ( Pomoravlje ), Petnici i Anatemi(zapadna Srbija). Tehnika gustog redjanja kolja primećena je na Banjici i Opovu( Vojvodina ). Svi primerima navedeni lokaliteti pripadaju mladjoj fazi Vinča-Pločnik ( IIa i IIb )-samo se na Banjici pomenuta tehnika susrece i u starijojkulturnoj fazi (V-P I). U tehnici pletera su redovno izradjivani pregradni zidovi uslučaju da je kuća imala veći broj prostorija. Debljina zidova varira od 0,15 (naKormadinu ), do 0,8 metara (na Banjici), što moze biti uslovljeno težinomkonstrukcije (a u direktnoj je vezi sa dimenzijama kuće ), ili položajem objekta uokviru naselja, što može biti arhitektonsko rešenje za termoizolaciju ako kuća imaperiferan položaj u naselju I direktno izložena vetru.Mogući tehnički napredak se moze zapaziti u načinima ukopavanjastubova, obzirom da je za mladju fazu gradnje, kako navodi Brukner, npr. uGomolavi karakteristično kopanje jednog, zajedničkog rova, sto je znatnoolakšavalo posao i samo učvršćivanje zidova. Zaista, kod K3/73 na Gomolavi seuočavaju zasebni ukopi stubova, a na mladjoj kući 1/77 zajednički temeljni rov.Medjutim ovaj način ukopavanja moguć je samo kod izrade zidova tipapletera,jer ukopavanje jednog po jednog koca koji treba da sedodiriju(Banjica,Opovo) ne bi u tom slučaju imao smisla, što ukazuje da se ni saovog aspekta evolucija u gradenju ne može precizno definisati.Postavljanje ovakve univerzalne postavke o evoluciji, govoreći o načinimaukopavanja stubova ne ide u prilog ni situacija na lokalitetu Ilića Brdo gde se koddve istovremene kuće javljaju obe tehnike gradnja.Pored stubova ugradjenih u spoljašnje zidove mogli su se na pojedinimlokalitetima uočiti i ukopi po sredini podužne strane kuće koji su pripadalicentralnim stubovima koji su nosili krovnu konstrukciju.Uočavanje ovakvih ukopaindicira na nemogucnost da spoljašnji zidovi nose celu krovnu konstrukciju, izčega sledi da su centralni stubovi pripadali isključivo kućama vecihdimenzija(Selevac,Banjica,Petnica).Još jedan od bitnih elemenata koji može doprineti proučavanju razvoja uarhitekturi je složenost izrade poda.Materijali koji su bili upotrebljavani priizgradnji supstrukcije kao i debljine poda variraju u više tipova.NaGomolavi,Kormadinu i Obrežu drvenu podlogu koja je premazivana debljimslojem gline cini sloj greda i oblica.Jednostavnija varijanta se susreće naBanjici,Opovu i Petnici,gde ne postoji drvena supstrukcija,vec samo sloj nabijene,zapečene zemlje.Supstrukcija se javlja i u vidu šljunka(Selevac) ili gole,čvrstestene(Valac) koja je potom premazivana slojem gline.Osim navedenih javljaju se i
Search History:
Result 00 of 00
00 results for result for
p.
More From This User
Notes
Load more
