\u00c7imento, ba\u015fl\u0131ca silisyum, kalsiyum, al\u00fcminyum ve demir oksitleri i\u00e7eren hammaddelerin sinterle\u015fme derecelerine kadar pi\u015firilmesi ile elde edilen yar\u0131 mamul madde olan klinkerin, tek veya daha fazla katk\u0131 maddesi kat\u0131larak \u00f6\u011f\u00fct\u00fclmesi ile \u00fcretilen hidrolik ba\u011flay\u0131c\u0131 maddelere denir.

Genel anlamda ise havada ve suda sertle\u015fen ba\u011flay\u0131c\u0131 \u00f6zellikte maddelerdir. Sertle\u015ftikten sonra suya kar\u015f\u0131 dayan\u0131kl\u0131 olup, esas k\u0131sm\u0131 silisyum, kalsiyum, al\u00fcminyum ve demir oksitlerin bile\u015fiklerinden meydana gelerek dayan\u0131m ve hacim sabitli\u011fi bak\u0131m\u0131ndan belirtilmi\u015f normlara uygun de\u011ferlerdedir.

\u00c7e\u015fitli agregalar\u0131 birbirine ba\u011flayarak belirli bir s\u00fcre sonunda masif bir k\u00fctle olu\u015fturan malzemelere ba\u011flay\u0131c\u0131 malzeme denir. Ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131n bi\u00e7imlendirilmesini sa\u011flayan s\u00fcre i\u00e7inde kimyasal reaksiyon sonunda yeni bir bile\u015fim meydana gelerek \u00e7\u00f6z\u00fcc\u00fc maddenin ortamdan ayr\u0131lmas\u0131 veya s\u0131cakl\u0131k de\u011fi\u015fimi ile faz de\u011fi\u015ftirilmesi sonucunda bir kitle olu\u015fur. Su ile kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131klar\u0131nda havada veya su alt\u0131nda sertle\u015febilen ve sertle\u015ftikten sonra suda \u00e7\u00f6z\u00fcnmeyen ba\u011flay\u0131c\u0131 maddelere de hidrolik ba\u011flay\u0131c\u0131 denir. \u00c7imento, kire\u00e7 ve al\u00e7\u0131 birer hidrolik ba\u011flay\u0131c\u0131d\u0131r. %65-85 CaCO3 (kalker) i\u00e7eren killi kalkerlerin sinterle\u015fme derecesinin alt\u0131nda pi\u015firilerek s\u00f6nd\u00fcr\u00fcl\u00fcp ince \u00f6\u011f\u00fct\u00fclmesi ile elde edilen hidrolik kire\u00e7ler (su kire\u00e7leri) al\u00e7\u0131 ve kirece g\u00f6re daha \u00e7ok hidrolik ba\u011flay\u0131c\u0131 \u00f6zelliktedir. Eskiden su ile temasta olmayan yerlerde har\u00e7, genellikle kum, su ve kire\u00e7 kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131larak su temas\u0131 olan yerlerde ise kire\u00e7 harc\u0131 dayan\u0131kl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131ndan kire\u00e7 harc\u0131na do\u011fal puzolanlar (puzolanik topraklar santorin topra\u011f\u0131, thera topra\u011f\u0131, tras vs.) gibi hidrolik aktiviteli maddeler kat\u0131larak veya kire\u00e7 kullan\u0131larak yap\u0131l\u0131rd\u0131. \u00c7imentolar \u00fcretim esnas\u0131nda kullan\u0131lan hammaddelerin bile\u015fim, nitelik ve uygulanan teknoloji ile pi\u015fme durumlar\u0131 ve katk\u0131 maddelerine g\u00f6re kendilerine has \u00f6zellikleri olan \u00e7e\u015fitli gruplara ayr\u0131l\u0131rlar. Bunlar\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 \u00f6zel belirli ama\u00e7lar i\u00e7in \u00fcretilmektedirler ve Portland \u00e7imentosuna k\u0131yasla \u00fcretimleri \u00e7ok azd\u0131r.

Klinker kimyasal bak\u0131mdan; Trikalsiyum silikat (Alit) k\u0131saca C3S, dikalsiyum silikat (Belit) k\u0131saca C2S, trikalsiyum al\u00fcminat k\u0131saca C3A ve tetra kalsiyum al\u00fcminoferrit k\u0131saca C3AF\u2019den ibarettir. Bu bile\u015fenlerden her biri \u00e7imentoya \u00f6zel nitelikler verdi\u011fi gibi klinker i\u00e7erisinde miktarlar\u0131 da \u00e7imentonun cins ve tipini olu\u015fturur.

1776 y\u0131l\u0131nda, \u0130ngiltere\u2019de, parlamento taraf\u0131ndan, Cornwall sahiline yak\u0131n olan Eddystone deniz fenerinin tekrar in\u015fas\u0131yla g\u00f6revlendirilen bir \u0130ngiliz m\u00fchendisi olan John Smeaton bir \u00e7ok f\u0131rt\u0131naya dayanmaya gereken bir yap\u0131 i\u00e7in bir miktar kire\u00e7 ve puzolanik malzeme ile deneysel \u00e7al\u0131\u015fmalar yapt\u0131. Her iki maddeyi tuzlu su i\u00e7inde deneyen Smeaton\u2019un en \u00f6nemli bulu\u015fu, yumu\u015fak, saf olmayan kalker ve killi materyallerden olu\u015fan iyi kaliteli hidrolik \u00e7imento idi. Smeaton\u2019dan 40 y\u0131l sonra \u0130ngiltere\u2019de Joseph Parker kaliteli hidrolik \u00e7imento elde etmede kullan\u0131lacak kalker mod\u00fclleri veya \u201cSepteria\u201dy\u0131 ke\u015ffetti.

1802 y\u0131l\u0131 Fransa\u2019da \u00e7imento sanayiinin ba\u015flang\u0131c\u0131 olarak bilinir. Septeriay\u0131 olu\u015fturan kalker mod\u00fcllerinden \u00e7imento yap\u0131ld\u0131. 1810 y\u0131l\u0131nda \u0130ngiltere Sontwick\u2019te Edgar Dobbs kalker ve kilden bir \u00e7imento imal etti. 1813 y\u0131l\u0131nda Fransa\u2019da Vicat adl\u0131 bir ara\u015ft\u0131rmac\u0131, buna paralel olarak 1882 y\u0131l\u0131nda \u0130ngiltere\u2019de James Frost kalker ve kil d\u0131\u015f\u0131ndaki materyallerden \u00e7imento imal ettiler. Bu arada Le Chatelier, G. A. Rankin ve F. E. Wright gibi ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n katk\u0131lar\u0131 da b\u00fcy\u00fck olmu\u015ftur.

Daha sonraki ilerlemeler do\u011fal \u00e7imentoyu do\u011furdu. 1850 y\u0131l\u0131nda David O. Saylor Pennsylvania\u2019da Coplay yak\u0131nlar\u0131nda yak\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zaman \u00e7imentonun materyalini olu\u015fturan \u00e7imento kayac\u0131n\u0131 ke\u015ffetti. Do\u011fal \u00e7imentonun kompozisyonu ta\u015f oca\u011f\u0131ndan \u00e7\u0131kan kaya\u00e7lar\u0131n kompozisyona ba\u011fl\u0131yd\u0131. Kaya\u00e7lar eski kire\u00e7 ocaklar\u0131nda yak\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi ocakta da ocakta da yak\u0131l\u0131r ve daha sonar da nihai \u00fcr\u00fcn elde edilir. Bu do\u011fal \u00e7imento ABD ve di\u011fer baz\u0131 \u00fclkelerde yap\u0131lmaktad\u0131r. Do\u011fal \u00e7imento Portland \u00e7imentosunda zay\u0131f fakat hidrolik kire\u00e7ten daha dayan\u0131kl\u0131d\u0131r.

\u00c7imentonun tarih i\u00e7erisindeki geli\u015fim s\u00fcrecinde en \u00f6nemli nokta ise portland \u00e7imentosunun bulunmas\u0131 ve kullan\u0131lmaya ba\u015flanmas\u0131d\u0131r. Bir \u0130ngiliz in\u015faat\u00e7\u0131s\u0131 olan Joseph Aspdin\u2019e portland \u00e7imentosunun bulucusu olarak bak\u0131lmaktad\u0131r. J. Aspdin\u2019in belirtti\u011fi \u00e7imento tipi o zamana kadar yap\u0131lan \u00e7imentolar\u0131n hepsinden daha kaliteli olmakla birlikte, bug\u00fcnk\u00fc portland \u00e7imentolar\u0131 ile k\u0131yaslanabilecek durumda de\u011fildi. Portland \u00e7imentosunun imalat\u0131 ile ilgili ilk \u00e7al\u0131\u015fmalar \u0130ngiltere\u2019de Swanscombe\u2019da 1825 y\u0131l\u0131nda ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. \u0130lk portland \u00e7imentosu fabrikas\u0131 ise \u0130ngiltere d\u0131\u015f\u0131nda 1865 y\u0131l\u0131nda Bel\u00e7ika ve Almanya\u2019da kurulmu\u015ftur. Portland \u00e7imentosunun ilk ger\u00e7ek imalat\u0131 ise 1871 y\u0131l\u0131nda ABD\u2019de David O. Saylor taraf\u0131ndan yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Saylor en iyi \u00fcr\u00fcn\u00fc y\u00fcksek bir s\u0131cakl\u0131kta kayac\u0131 klinker \u015fekline d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmekle elde etmi\u015ftir.

\u00c7imentonun geli\u015fmesini anlat\u0131rken ABD\u2019deki ilk \u00e7imento fabrikalar\u0131ndan da bahsetmek gerekir. Eagle Cement Co. Diye bilinen bir \u015firket Michigan\u2019da Kalamazoo yak\u0131nlar\u0131nda 1872 y\u0131l\u0131nda bir \u00e7imento fabrikas\u0131 kurmu\u015ftur. Bu \u015firket 1882 y\u0131l\u0131nda, \u00e7imentonun varilini 4 $\u2019dan satmas\u0131na ra\u011fmen maliyetinin y\u00fcksek olmas\u0131 nedeniyle kapanm\u0131\u015ft\u0131r. 1875 y\u0131l\u0131nda Pennsylvania\u2019da Wampum\u2019da, kalker ve kilden \u00e7imento yapan k\u00fc\u00e7\u00fck bir fabrikaya \u00e7al\u0131\u015fmaya ba\u015flam\u0131\u015f, 1877 y\u0131l\u0131nda Indiana\u2019da Thomas Miller marn ve kilden olu\u015fan hammadde ile \u00e7imento imal eden bir fabrikay\u0131 faaliyete sokmu\u015ftur. ABD\u2019de 1881 y\u0131l\u0131ndan \u00f6nce 6 \u00e7imento fabrikas\u0131 \u00fcretime ge\u00e7mi\u015f olup bunlardan yaln\u0131z ikisi ba\u015far\u0131l\u0131 olmu\u015ftur. 1890 y\u0131llar\u0131nda ise ABD\u2019de 17 fabrika, 1953 y\u0131l\u0131nda 156 fabrika \u00fcretim yapm\u0131\u015ft\u0131r. 1980 y\u0131l\u0131nda ise, 160 milyon ton/y\u0131l \u00fcretim kapasitesine ula\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.

\u00c7imentonun geli\u015fmesi ve ekonomik \u00f6neminin artmas\u0131 portland \u00e7imentosunun ve betonun en \u00f6nemli ve temel in\u015faat malzemesi olarak bilinmesinden sonra anla\u015f\u0131larak h\u0131zlanm\u0131\u015ft\u0131r. Betonun yerini alabilecek nitelikte kolay ve ucuz kullan\u0131ml\u0131 malzeme hen\u00fcz bulunamam\u0131\u015ft\u0131r. G\u00f6r\u00fcnen o ki daha uzun y\u0131llar \u00e7imentonun \u00f6nemi devam edecektir. [1]

Su ile tepkimesinde sertle\u015ferek etraf\u0131ndaki maddeleri birbirine yap\u0131\u015ft\u0131rma \u00f6zelli\u011fine sahip malzemelere "Hidrolik Ba\u011flay\u0131c\u0131" ad\u0131 verilmektedir. \u00c7imento; hava ile suda sertle\u015fen ve sertle\u015ftikten sonrada suda \u00e7\u00f6z\u00fcnmeyen hidrolik ba\u011flay\u0131c\u0131 bir maddedir.

\u00c7imento sekt\u00f6r\u00fc; ba\u015fl\u0131ca Silisyum (Si), Al\u00fcminyum (Al), Kalsiyum (Ca) ve Demiroksitler (Fe2O3) i\u00e7eren hammaddelerin, teknolojik y\u00f6ntemlerle sinterle\u015fme derecesine kadar pi\u015firilmesi ile elde edilen yar\u0131 mamul madde klinkerin tek veya daha fazla katk\u0131 maddesi ile \u00f6g\u00fct\u00fclmesi yoluyla \u00fcretilen hidrolik ba\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 i\u00e7eren bir sekt\u00f6rd\u00fcr.

Ani so\u011futma ile gran\u00fcle haline getirilmi\u015f bazik y\u00fcksek f\u0131r\u0131n c\u00fcrufuyla portland \u00e7imento klinkeri ve al\u00e7\u0131ta\u015f\u0131n\u0131n belirli oranlarda kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131larak \u00f6\u011f\u00fct\u00fclmesi sonucu elde edilen hidrolik ba\u011flay\u0131c\u0131d\u0131r.