Chawhchawrawi?!
Kan pi pute khan thil an sawifiah thiam hle mai a,hnam fingtak,nunphung leh khawsak danah changkang tak an nih tawha rinawm.Major A.G McCall, O.B.E., I.C.S.,MizoramSuperitendent lo ni tawh chuan, “Lushai-te chu TibetoBurman-te nen hian bulbal thuhmun nei niinalang.Chutichung chuan tawng leh culture an nei hrang ngak reng a.Thil chiang tak nia lang chu ‘hmasang khan hnam fingzawk leh ropui zawk nen Lushai-te hi an chengho tawh thin ani,tih a lang.Hnam fing hoten an ngaihsan em em,huaisennate,ngilneihna te,chetze sang tak an nungchangah hmuh tur aawm tlat mai hi a mak a.Anmahni sakhaw biak dan kal zelchu Buddha leh Confucius zirtirnain a tibuai ve lo hi a mak ani.Chuvangin Lushai-te hi hnam mawl(Savage) ni lovin hnamfing (highly cultured men) an ni mah zawk a ni.Lushai-techuan Engkimtithei pakhat an ring tlat a…” tiin a lo ziak tawh a ni.
Nihlawh,Vannei,Engthawl tawngkam tobul.
Heng tawngkam hi kan hmang ve nawk nawk thin a,a rawnchhuah dan mithiamte sawi dan chu –
Nihlawh
: Inhlawhfain ni khatah motor hlawh se mak kan tihle ang,motor aiin Ni khi a ropui a,’Ni’ han hlawh chu mak tak a ni.Thil awm theia ngaih loh,phu phak ni lo thil tha dawnhi ‘nihlawh’ kan tih hi a ni,a hlawh ropui hle.
Vannei
: Van khi a nei tihna a ni.Thil hlu tak an neih thutchuan, “Van kan nei e” an ti thin.Phu loh,neih ve tawp,beiseiphak loh,a thlawna thil tha dawn kan sawina a ni. ‘Vanduai’tih chu a vang pawh awm loa thil tha lo dawn,chanchhia kansawina a ni.Ni ai chuan van chu ropui tak a ni,dan naraninneih theih ni lo,phu vanga neih chi pawh a ni lo,a van tlahrim hrim dawn nawlh sawina a ni ti mai ang.
Engthawl
: ‘Eng’ chu kan hrawk leh awm inzawmna lai velhi a ni,hnawhtu a awm chuan thawk a har,kan ipik thin ani.Puana kan inkhuh tlat chuan thawk a harsa a, ‘thaw a pik’kan ti thin.Thil hrehawm,lungngaihthlak te,buaithlak chitinrengin min tlakbuakin,awm nuam kan ti lo,kan eng a pik.Thiltha loin min chim pik lai chu thil lawmawm tak a lo ni tih kanhriat thut chuan kan ‘eng a thawl’ ta huai,kan ipik a reh ta.
Hming chungchang.
Mizo hnahthlak chi peng hrang hrangte hi,kawlphai kan tihBurma Chindwin luikam phaizawla lo chenga,chuta tangahmun hrang hranga kal penga mi thenkhat Mizoram lehManipur lama thlang tla zel kan ni,tih hi kan hriatdan inangvek a niawm e.Kawlphai a an awmkhawm laiin eng tawngnge an hman? tih hi hriat a har tawh ngei ang.Kawlphai atanga an lo darhsarh hnu hian Lusei/Duhliantawng hmangte leh Kuki/Thado/Paite/Gangte etc. te hi tunaMizoram (Lushai Hills) leh Manipur lamah thlang an tlaa.Tin,tuna Chin Hills-a la awm kan unau Pawi,Paite,Matuetc. te chu Chin Hills-ah an la chambang a.Tichuan a tawizawngin sawi ta ila - Tiau thlanga thlang tlate leh,Chin Hills-a la chambangte leh Manipur lama thlang tla te,tiin hmunthumah then ta phawt ila.Tichuan, Chin Hills a chambangte leh Manipur lama thlangtlate tawngah chuan hming tawpa ‘a’ ‘i’ lamrik hi a awm talova.Eg. Thang Tin Lian etc. tiin an in ko thin.Tin,Manipurlama thlangtlate hming han thlir pawh hian ‘a’ ‘i’ a awm velo bawk.Eg. Thangtinkhup,Lalroutmawi etc.Mizorama cheng mizote ah erawh hming tawpah ‘a’ ‘i’ …lamrik a awm ta a ni.Hemi ngaihtuah hian Lushai Hills acheng Lusei/Duhlian tawng hmangte chauh huan ‘a’ ‘i’ hi antelh a ni.Heihi a tha em em a,an hming an sawi hian mipange hmeichhia an nih kan hre nghal thei zel a ni (
Heng thu ziah ho hi mi hran hran ziah atanga laktawi a ni e. - Dta).
Tawng tih hausak nan.
RF Mawia pa,Malaysia ami chuan,
‘
Mithiamte chuantawng hi kum sawmnga hnuah a danglam a, kum za hnuahchuan a inthlak thin an ti.
Khawvel ram hrang hrang lehhnamtinte hian thu leh hla (Literature) kan nei theuh va. Chuthu leh hla a phusa ber leh a ngulpuite chu thalaite kan ni tiila kan sawi sual em em awm lo ve.
Chuvangin tawnginhma a sawn zel tur chuan thalaite kan pawimawh ber kantithei ang.Khawvelah hnam tam tak ten an tawng an humhalh lohavangin tunah hian tawng sang tamtak chu vuiliam a boralan awm mek zel a ni’ tiin a ziak a.Chutichuan hei,tunah Israel ah kan lo khawsa ta a.Kanmizo tawng hi a ral mai a hlauhawm avangin tawngkamthar,hman nuam leh hman awlsam tur chi kan han duang vechhin a.Chungte chu -
Maroa-te pafa ang :
A awmzia chu - mi inang lutuk sawina a ni. ‘Zawnga fian phel ang’ tihte kha chu a sei deuhduah a,a buaithlak. Maroa-te pafa ang’ han tih zaih mai hichuan a chiangin a awlsam bik em em bawk si.Eg : ‘Nangniunau chu in va han inang teh lul em.Maroa te pafa an sawiang mai lah ni che u a.
Lalmami intih cher tum ang :
Thil letling/linglet hlauhsawina. Eg : Nanga intih thau tum ve hi,Lalmami intih chertum an sawi ang mai i ni,i cher ang tawlh tawlh a.
Pinhas-a shiur pe ang
: Tui zawng leh hriat zawng tak tuitak maia sawi bawrh bawrh sawina a ni. Eg : Zoram buaichanchin sawi tawh hi chuan ani saw chu a phur thei ania,Pinhas-a shiur pe a iang a,a sawi tawp hleithei thin lo.
Maseni rawngbawl ang
: Hei hi chu mi fak thiam tak sawina a ni deih,a in tuha lo hle naa hman a nuam viauthung.Eg : Kan kawmthlangnu hian Maseni rawngbawl aiang a,a bula awm te hi a nuam a nia.A der tih pawh hre rengmah ila,min sawichhiatna ai chuan min fakna hi ngaihthlak anuam zawk pah reng.
Diktea hna thawr thawk ang :
Lawngawi lo sawina a ni.Eg : Eng hna pawh thawk ila lungawi taka thawh zeltur.Diktea hna thawr thawk ang mai mai a awm hi a tha lo.
NCC committee thuchhuak ang :
A taka thiltih awmmang silo a thawm ring satliah sawina.Eg : Ani thusawi vesaw chu bengkhawn chi a ni lo,NCC committee thuchhuak an sawi ang chauh a ni,engmah thutak hla-taka lak chi a nilove.Tun tum atan chuan duhtawk rih ila,a rawn thawh belhtheih zel a nia.
Leave a Comment