\u0120ranl\u0131 d\u00fc\u0122\u00fcn\u00fcr ve sosyolog. 1933'te Me\u0122hed kenti yak\u0131nlar\u0131ndaki
Mezinan'da do\u011fdu. \u00d6\u011frenimini kendi \u00fclkesinde tamamlad\u0131ktan sonra,
doktora \u00f6\u011frenimi i\u00e7in Fransa'ya gitti. O y\u0131llarda konferans ve kitaplar\u0131yla
Avrupa'da \u0120sl\u00e2m\u00ee bir toplulu\u011fun olu\u0122um ve geli\u0122imine katk\u0131larda bulundu.
Fransa'da bulundu\u011fu y\u0131llarda, Cezayir Kurtulu\u0122 Sava\u0122\u0131'na yaz\u0131 ve
konu\u0122malar\u0131yla destek oldu. Emperyalist g\u00fc\u00e7lerin \u0120sl\u00e2m \u00fclkelerine y\u00f6nelik
s\u00f6m\u00fcr\u00fc faaliyetlerine kar\u0122\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131 ve d\u00fc\u0122\u00fcncelerini bu konu \u00fczerinde
yo\u011funla\u0122t\u0131rd\u0131.

Doktoras\u0131n\u0131 tamamlay\u0131p \u00fclkesine d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcnde tutukland\u0131 ve bundan
sonraki hayat\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc hapis ve s\u00fcrg\u00fcnde ge\u00e7ti.
Londra'da s\u00fcrg\u00fcnde bulundu\u011fu s\u0131rada 1977'de "Savak" ajanlar\u0131nca \u0122ehid

Felsefe, sosyoloji ve dinler tarihi ba\u0122ta olmak \u00fczere, \u00e7e\u0122itli bilim
dallar\u0131na ait \u00e7o\u011funlu\u011fu konu\u0122ma ve konferanslardan olu\u0122an 300'e yak\u0131n
eseri bulunmaktad\u0131r.

Merhum \u0121eriat\u00ee'den (1933-1977) T\u00fcrk\u00e7e'ye \u00e7evirilen eserlerin say\u0131s\u0131 az
de\u011fildir. Hayat\u0131 hakk\u0131nda da Ali \u0121eriat\u0131 \u00dczerine Bir Oturum (\u0120stanbul 1984)
adl\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck kitaptan daha geni\u0122 bilgi al\u0131nabilir (s. 12-22). Yine bu kitap\u00e7\u0131kta
elinizde \u00e7evirisi bulunan Dine Kar\u0122\u0131 Din ba\u0122l\u0131kl\u0131 konu\u0122maya da
de\u011finilmektedir (s. 16).

Ben de Dr. \u0121eriat\u00ee'nin bir di\u011fer konu\u0122mas\u0131n\u0131 T\u00fcrk\u00e7e'ye \u00e7evirdim ve
1984'te yay\u0131nland\u0131: \u0120nsan\u0131n D\u00f6rt Zindan\u0131, \u0120stanbul 1984, 2. bas\u0131m 1985, 3.
bas\u0131m 1990.

Dr. \u0121eriat\u00ee'nin b\u00fct\u00fcn eserlerinin T\u00fcrk\u00e7e'ye \u00e7evirilmesi yerinde olurdu.
Ne var ki, \u00e7e\u0122itli sebeplerle bu \u00e7al\u0131\u0122man\u0131n ger\u00e7ekle\u0122tirilmesi kolay de\u011fildir.
Ayn\u0131 konu\u0122ma ve metinler \u00e7e\u0122itli adlarla yay\u0131mlanan \u00e7e\u0122itli derlemelerin
i\u00e7inde tekrarlanm\u0131\u0122 olabilir. Ayr\u0131ca, bu k\u00fclliyat\u0131n Fars\u00e7a asl\u0131n\u0131n eksiksiz
olarak sa\u011flanmas\u0131 bile-denemi\u0122 olan bilir- nice g\u00fc\u00e7l\u00fckler yarat\u0131r.
Tekrarlar\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in, konu\u0122malar\u0131n kendi adlar\u0131 ile m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu
kadar ayr\u0131 kitap\u00e7\u0131klar halinde yay\u0131mlanmalar\u0131 belki T\u00fcrkiye'de daha iyi bir
y\u00f6ntem olur.

uygun bir kar\u0122\u0131l\u0131k bulunama-yabilir, bulunsa bile yanl\u0131\u0122 anlamalara sebep
olabilir; dolay\u0131s\u0131yla da amaca ula\u0122\u0131lm\u0131\u0122 olmaz. \u00c7\u00fcnk\u00fc o ad veya terimler
yal\u0131n haliyle okuyucuda yazar\u0131n bekledi\u011fi \u00e7a\u011fr\u0131\u0122\u0131m\u0131 yapmaz. \u0121u halde Bat\u0131l\u0131
isimlerin \u00e7o\u011fu kez Latin harfleri ile tekrarlanmay\u0131p Arap harfleri ile
yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131, matbaada dizilmemi\u0122,-her zaman da okunakl\u0131 olmayan- daktilo
yaz\u0131s\u0131 ile \u00e7o\u011falt\u0131lm\u0131\u0122 metinlere dipnot koyma gere\u011fi do\u011far. Bu notlar \u00e7o\u011fu
zaman \u00e7evirenin kar\u0122\u0131s\u0131na \u00e7etin kaynak sorunlar\u0131 \u00e7\u0131kar\u0131r.

mensubu bir d\u00fc\u0122\u00fcn\u00fcr de\u011fildir. Bu sebeple, yazd\u0131klar\u0131, \u0121ahl\u0131k d\u00f6neminde
sadece y\u00f6netimin tepkisini davet etmekle kalmam\u0131\u0122, ayn\u0131 zamanda Safev\u00ee
\u0121i\u00eeli\u011fi \u00e7evrelerinin de tepkisini uyand\u0131rm\u0131\u0122t\u0131r. \u0121eriat\u00ee'nin eserlerinin
T\u00fcrk\u00e7e'ye \u00e7evirisinde ise, farkl\u0131 \u00e7evre \u0122artlan dolay\u0131s\u0131 ile, bu kez de
\u0121eriat\u00ee'nin Tesenn\u00fcn-i Emev\u00ee [Emev\u00ee S\u00fcnn\u00eeli\u011fi] dedi\u011fi g\u00f6r\u00fc\u0122
mensuplar\u0131n\u0131n tepkisi ile kar\u0122\u0131la\u0122\u0131labilir.

Hesaba kat\u0131lmas\u0131 gereken bir di\u011fer hukuk\u00ee zorluk da merhum \u0121eriat\u00ee'nin
bir \u0120sl\u00e2m d\u00fc\u0122\u00fcn\u00fcr\u00fc olmas\u0131ndan do\u011fmaktad\u0131r. \u0121ahl\u0131k d\u00f6nemindeki \u0120ran
anayasas\u0131 da "\u0120sl\u00e2m'\u0131n terv\u00eeci" gibi ilkeleri olan bir anayasa idi. Buna
ra\u011fmen, o d\u00f6nem y\u00f6netimi, \u0121eriat\u00ee'nin, anayasaya uygun y\u00f6nde \u0120sl\u00e2m'\u0131
savunmak ve anlatmak istemesine kar\u0122\u0131 \u00e7\u0131k\u0131yordu. Bizde de anayasa din

ra\u011fmen, bilimsel \u00e7eviri yap\u0131lmas\u0131 bile g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc kadar kolay de\u011fildir. Bu
sebeple, elinizdeki metnin baz\u0131 c\u00fcmleleri, bir yandan Tesenn\u00fcn-i Emev\u00ee
tepkisi, di\u011fer yandan anayasa bilgisi fazla olmayan bilirki\u0122ilerin tepkisi
hesaba kat\u0131larak hafif\u00e7e yumu\u0122at\u0131lm\u0131\u0122 veya \u00f6zetlenmi\u0122tir. Bu yerler,
dipnotlar\u0131nda belirtilmi\u0122tir. Okuyucuya sayg\u0131s\u0131 olan bir \u00e7evirmen bunu
yapmamal\u0131d\u0131r, biliyorum. Ne var ki, kayg\u0131; sayg\u0131dan \u00f6nce gelir.
Okuyucular\u0131n bu hususu anlay\u0131\u0122la kar\u0122\u0131layaca\u011f\u0131n\u0131 \u00fcmid ediyorum.

\u0121arkiyat\u00e7\u0131lar/oryantalistler de merhum \u0121eriat\u00ee ile ilgilenmektedirler. Ne
var ki, \u0120sl\u00e2m ile ilgili bir\u00e7ok konuda oldu\u011fu gibi, i\u0122in i\u00e7inde olmayan
g\u00f6zlemcilerin, hele Hristiyan-l\u0131k g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutularak ortaya at\u0131lan
modernizm, reform, fundamentalizm gibi terimlerle yapt\u0131klar\u0131
de\u011ferlendirmelerin tekrar ve yorumlan\u0131p de\u011ferlendirilmeksizin, di\u011fer bir
deyi\u0122le, ele\u0122tirilmeksizin T\u00fcrk\u00e7e'ye aktar\u0131lmalar\u0131 yeni yanl\u0131\u0122 anlamalara yol
a\u00e7abilir. \u0120n\u0122allah Ali \u0121eriat\u00ee'den yapaca\u011f\u0131m \u00e7eviriler devam ederse,
dipnotlar\u0131nda veya "sunu\u0122" yaz\u0131lar\u0131nda Bat\u0131'da yap\u0131lan bu
de\u011ferlendirmelerden g\u00f6rebildiklerime de\u011finmek ve ele\u0122tirmek istiyorum.
Mesal\u00e2 Hamburg \u00dcniversitesi profes\u00f6rlerinden W. Ende'nin
de\u011ferlendirmelerinde de,-b\u00fct\u00fcn ciddiyetine ra\u011fmen- okuyucuda yanl\u0131\u0122
\u00e7a\u011fr\u0131\u0122\u0131mlara yol a\u00e7abilecek y\u00f6nler vard\u0131r. Prof. Ende, Ali \u0121eriat\u00ee'yi, yine
\u0120ran k\u00f6kenli Seyyid Cemal\u00fcddin Afgan\u00ee'nin (\u00d6. 1897) do\u011frudan do\u011fruya
veya dolayl\u0131 \u00f6\u011frencileri olan S\u00fcnn\u00ee modernist d\u00fc\u0122\u00fcn\u00fcrlerden de etkilenmi\u0122,

ge\u00e7erken, di\u011fer yandan Cezayir Ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k Sava\u0122\u0131 tart\u0131\u0122malar\u0131na tan\u0131k
olmu\u0122, \u00fcnl\u00fc bir din adam\u0131n\u0131n o\u011flu olarak \u0120sl\u00e2m ve \u0121i\u00eelik'in temel inan\u00e7lar\u0131n\u0131
da bilen \u0121i\u00ee modernist bir toplumbilimci olarak g\u00f6r\u00fcr. Oysa Ende'nin de
belirtti\u011fi gibi, bu d\u00fc\u0122\u00fcncede Kur'an yorumu esast\u0131r ve bu modernistler
Bat\u0131'daki anlam\u0131yla modernist de\u011fildir. Di\u011fer bir deyi\u0122le-ve mutlaka Bat\u0131

d\u0131\u0122 d\u00fcnyan\u0131n de\u011fi\u0122kenli\u011fi kar\u0122\u0131s\u0131nda koruyabilme ve ilerleme y\u00f6n\u00fcnde yine bu de\u011ferlerden yararlanabilme (ictihad) y\u00f6n\u00fcnden modernisttir. Yine Prof. Ende'nin Ali \u0121eriat\u00ee'nin d\u00fc\u0122\u00fcncelerini a\u00e7\u0131klarken kulland\u0131\u011f\u0131 "reform" terimi de bu d\u00fc\u0122\u00fcnceye uymaz. Temel ilke ve de\u011ferleri belirleyen kaynak olan

\u0120sl\u00e2m'da, bu anlamda, reforma ihtiya\u00e7 yoktur; ictihad yeterlidir. Kald\u0131 ki,
Bat\u0131'da reform hareketinin en \u00f6nemli ad\u0131 M. Luther (1483-1546), Hz.
\u0120sa'ya d\u00f6n\u00fc\u0122\u00fcn de\u011fil, o'ndan b\u00fcsb\u00fct\u00fcn uzakla\u0122man\u0131n \u00f6nc\u00fcs\u00fc olmu\u0122, yarar\u0131
sadece Alman diline dokunmu\u0122tur. Calvin (1509-1564) de ayn\u0131
durumdad\u0131r. (W. Ende'nin de\u011ferlendirmeleri i\u00e7in bkz. Iran in der Krise,
Bonn, 1980 i\u00e7inde: Der scbiitische islam als Politische Kraff).

Ali \u0121eriat\u0131, 44 ya\u0122\u0131nda iken, 1977'de d\u00fcnya hayat\u0131 son bulmu\u0122 olan
gen\u00e7 ve heyecanl\u0131 bir bilim adam\u0131d\u0131r. Din\u00ee e\u011fitim ve inanc\u0131n\u0131n sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131
b\u00fct\u00fcn eserlerinde g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Gen\u00e7 ya\u0122\u0131nda \u00f6lece\u011fini biliyormu\u0122 gibi,
s\u00f6ylenmemi\u0122 bir \u0122ey kalmas\u0131n diye, co\u0122ku i\u00e7inde, b\u00fct\u00fcn d\u00fc\u0122\u00fcncelerini
heyecanl\u0131 bir \u00fcsl\u00fbpla aktarmaktad\u0131r. Bu d\u00fc\u0122\u00fcnceler temelde do\u011fru ve
istisnas\u0131z iyi niyetle ileri s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u0122 d\u00fc\u0122\u00fcncelerdir. Ne var ki, baz\u0131
de\u011ferlendirmeleri ilk bak\u0131\u0122ta sars\u0131c\u0131 gelebilir. B\u00f6yle bir de\u011ferlendirme ile
kar\u0122\u0131la\u0122\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda derhal Yazar hakk\u0131nda k\u00f6t\u00fc zanna kap\u0131lmak yerine;
Yaz\u0131'n\u0131n, Ki-tab'\u0131n veya Konu\u0122ma'n\u0131n b\u00fct\u00fcn\u00fc de\u011ferlendirilirse, yanl\u0131\u0122
anlamalar\u0131 \u00f6nleme amac\u0131 ile s\u0131k s\u0131k yapt\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131klamalarla, Yazar'\u0131n
okuyucuyu ayn\u0131 d\u00fc\u0122\u00fcnceye al\u0131\u0122t\u0131rmak istedi\u011fi ve bu de\u011ferlendirmenin
belki de yanl\u0131\u0122 olmad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclecektir.

Elinizdeki konu\u0122ma metninde "Din halk y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131n\u0131n afyonudur" slogan\u0131 ele
al\u0131nmakta ve \u0120sl\u00e2m\u00ee a\u00e7\u0131dan ele\u0122tirisi yap\u0131larak do\u011fru sonuca var\u0131lmaktad\u0131r.
Dr. \u0121eriat\u00ee'yi rahmetle anar, bu \u00e7evirinin \u00fczerintle d\u00fc\u0122\u00fcn\u00fclmeye de\u011fer
bulunaca\u011f\u0131n\u0131 \u00fcmid ederim.
Prof. Dr. H\u00fcseyin Hatem\u00ee \u0120stanbul, May\u0131s 1990

Merhum \u0121eriat\u00ee'nin en \u00f6nemli konu\u0122malar\u0131ndan birisi olan bu metin,
\u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bask\u0131da g\u00f6zden ge\u00e7irilmi\u0122, fakat \u00f6nemli hi\u00e7bir de\u011fi\u0122iklik
yap\u0131lmam\u0131\u0122t\u0131r.
\u0121eriat\u0131 K\u00fclliyat\u0131'n\u0131 tam olarak elde etme gayretim hen\u00fcz sonu\u00e7 vermedi.
Elde edebilirsem, Allah'\u0131n izni ile, merhum \u0121eriat\u0131 d\u00fc\u0122\u00fcncesi \u00fczerine genel
bir de\u011ferlendirme yay\u0131nlamak istiyorum.
\u0121eriat\u00ee'ye rahmet diler, \u0121eriat\u0131 okuycularm\u0131n uyar\u0131 ve d\u00fc\u0122\u00fcncelerini

D\u0120NE KAR\u0121I D\u0120N
Bu ba\u0122l\u0131ktan dolay\u0131 zihinlerde bir teredd\u00fct do\u011fmas\u0131 ve anlam\u0131n\u0131n ilk ba\u0122ta
a\u00e7\u0131k\u00e7a anla\u0122\u0131lamamas\u0131 m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bunun sebebi de \u0122udur: \u0121imdiye
kadar biz dirim, k\u00fcfre kar\u0122\u0131 oldu\u011funu ve \u00f6teden beri de bunun b\u00f6ylece