Welcome to Scribd, the world's digital library. Read, publish, and share books and documents. See more
Download
Standard view
Full view
of .
Save to My Library
Look up keyword
Like this
4Activity
0 of .
Results for:
No results containing your search query
P. 1
hilmi ziya ülken-türk düşünürleri

hilmi ziya ülken-türk düşünürleri

Ratings:

4.5

(2)
|Views: 720 |Likes:
Published by calibann

More info:

Published by: calibann on Jul 18, 2009
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

05/11/2014

pdf

text

original

 
."~
..
-
TÜRKİYENİNMODERNLEŞMESİ
VE
...•BUHAREKEN ÖNLEOLAN TÜRK ŞÜRLERİ
C )
,,_.' Konuma girmeden önce, bu küçük konuşmayı yapmamı teklif eden sosyoloji profesörüDı>'Rosenmayer'e teşekr ederim. Viyana'daki oturum çok kısa rdüğü için size yanlız bukonuda. hazama dayanarak küçük bir fikir vermek istiyorum.Herşeyden önce asmızın ilk yıllanda çağdnya medeniyetinin yenileşmesi bahisk'6nusudur.Biz bu devirde Batı memleketlerinde büyük bir dme yoruz. Çok hızilerleyen teknin tesirile nyanın manzaradeğişti., Kapitalizmin kesin zaferi emperyal-izmin genişlem~sine ve Du memleketlerinden bir çoğunun ır ır kolonilmesine sebepiJidii.;ıBJ tekiliıt medeniyetle öğünen bakimseler ruhi zenginliklerinın ilk-çağ ltürü ilei1~"hiİ'is!~nlık<'rühundan geldiğini ve Üstünklerini bu iki köke bolu olduklarını iddiaetini:ktedii-ler.' Bana öyle geliyor ki bu iddia dcIilsizdir, ve bir çok çelişik görüşlerle karışmıştır.H~~,şeydencunu bildirmeliyim ki Avrupa ltürü paganizm ile hiristiyanğın basit bir, uzaklaşması değildir. Fakat modern medeniyetin bu iki esaslı kü aranda derin ve uzunbiatışma sonucu olarak doğmtur. Renaissance ruhunun buhranmanası bahsettiğimiz__ÇatlŞıili,lyaçok parlak bir kat teşkil eder. Son zyılların Baiıhlabirbirile savaşan bu iki.n'rlü tarzlardabirleşmesinden meydana geldi in, tam bir bünlük ve homejenli'gös'terhıemektedir .
.~ ..~ i:;~ :,..:~ :);.~ ~ :.;" .
'''',i;;;,.A4,ları imparatorluk olmasına rağmen, geçen zyıllarda iki siyasi teşekl farkdinler,~i~e~~e ,ctruk klerden gelen kavimlerin bir çeşit konfederesyon kurmalarıhazırlamıştır:--,ı.~l~rda Avusturya ve Osmandevletleridir. Birinci nya savaşından sonra bu iki denge ve, ,.ü kuvveti iki yeni saldırıcı akımın tesirile yok olmtur: bu akımlar da emperyalizm ve"k?münizmdir; Birbirlerinin' ttı olan bu iki ş bizim bugündurumumuzu tayin edebi-leceklerini iddia ediyorlar. Fakat gelenekleri, ltürleri, kleri çok farkolan mıetler bui,~1i~I~~ ile dil ancak kaılıkanlaşma ile uzlaşmaya ve birliğe doğru gidebilirler .,,'--,;; ,:,i;Tü~kiye son kırk lda Orta doğunun bağımzlık ve hürlük mücadelelerine ilk örneği,.,,::erdi.Bı; kuvvetli diril me hareketini bir devrim ruhu ve bir çok sosyal reformlar takip etti.Laik kanunların kabu, skolastikle mücadele, halifeliğin kaldırılması, Türk kanlarının.sosyal ve siyasi hayata kalması, üniversitelerinin modernlmesi, Türk Tarih ve Dil Kurum.• lan ilmi arrmalara g-irmesi k enstrinin ve tekel idarelerinin kurulması smen'. ferdi ~ktisad,iteşebslerinhimaye~i, soyaarın kabulü, rkiyenin milletlerarası :nünase-b,etlere kalması, Latin harflerinin alınması bunların başlıcalarıdır .
.
. .
'
....
;;,.:'.Balaşma 'yoluiıdaki bu hıi devrimci hareketler, geriyedoğru bakacak olursak daha'~yam' zyıldan beri bir çok Türk şürleri tarandan harlanmış bulunuvordu. Sultan
l\~l.~,jı.£ 
Hami,tlI nin müstebit idaresine kaı "Genç, Osmanlar"diye tana~ bir hareket. 1)~~la~~1J<j,..ara.ıarından Şinasi, Namık Kemal ve Ali Suavi'nin adlarını hatırlamalıyız.,~.'t.:~~~:s.,~.t...eclel-ıiyatta Fransız romantizminden, fikirde Aydınlanma felsefesinden mülhem~~LunuE'.rd!1; Bu ilkideoloji akımı Osmanbirliğine giren n kavimler üzerine tesir etti:
1)
Almanca konferans'ın
özctı
 
1)
Gökalp'ın türkleşrnek,
ishimla~mak,
muasır1aşmak fikri ondan geliyordu.
vatan, rriyet, hak ve insanlık fikirlerini getirdi. Onların arndan giden "Genç rkler"
1890
ile
1908
arasında Paris'te toplanmışlar, siyasi bir ihtilal hareketi hazırlamışlardır. İttihatveTerakki Cemiyeti adı ileteşkiltlanan bu haı:eket inden iki 6nderyetti.Bunlar daAh~etRiz,iye)~EensSabahattin'dir. Birincisi positivisme çığırını girmişti.)kincisi Le Play'nin ScienceSociale ekolünün sosyolojik şüsavunuyordu.Abdülhamit II nin tahtan indirilmesinden sonra,
1908
den beri Türkiye'de çok canlıbir fikir faaliyeti başla.
1908
dert
1918
e kadar Batın n yeni felsefi ve sosyolojik ilimleri Türkiyede tarafcılar ve savunucular bulmve bu hareketler sırf nazari alanda kalmıyarahayata da tesir etmtir. Riza Tevfik, Cavit, AI~met Şuayıp tarandan
"Ulum-ı İçtimaiye ve İktisadiye"
dergisi kuruldu. Bu dergi cidd ive devamolarak H.Spencer, Schaeffle, R. VVorms'unbiyolojik soyoloji' şüsavundu. Bu yıllarda Spencer'in evolutionisme'inin Türkiyefikir hayatında derin tesiri oldu. Riza Tevfik agnosticisme üzerine, Cavit r değişim ikti-sana,A. Şuayıp H. Taine ve E. Renan'dan mülhem sanat felsefesine dair yazıyordu. Aynıllarda Baha Tevfik E. Haeckel ve Louis Büchner'in materialisme'ine dayanarak aybirfelsefe çığıkurmaya çalışıyordu.İlk defa modernlme hareketi geniş anlamile ve devamçabalarla Dr. Abdullah Cevdettarafından kuruldu.
"İçtikad"
adlı dergisini önce Kahire'de
i
903 de çıkar. Sonra İsvre veViyana'ya gelerek bu son şehirde ayni derginin yanlanmasına llarca devam etti.A.Cevdet
ı
908
den sonra çaşmalarını Istanbulda ömüne kadar (I
926)
rdür. Kanunların laikleş-mesi, Latinalfabesinin kab,u, Batı kılığının alınması, kanların rriyeti, Batı medeniyetinekökten giriş fikirleriili savundu.İslamlık aleyhindeki bazı eserleri çevirmesi muafazacı cephenincumunaiiğradı. Başlıca dayanı, bir çoğunu rkçeye çevirdi Gustave Le Bon'un eserleriidi. İttihat ve Terakki'nin en' eski üyelerinden Hüseyinzade Ali iki yönlü bir humanisme firini savunuyordu: bir yönü ile Yunan-Latin, öteki nü ile islam humanisme'i. Onca Du veBatı arasında bulunan bütün milletler in bu çift humanisme fikri savunulmalıdır. Bu teziTiflis'te çıkardığı
"Füyuzat"
ve
"Hayat"
dergilerinde
(1905)
ileri rmüş, sonra ıstanbul'da
1910
da devam etmtir (') Bu göşe örnek olara
Şekname'den, İ(yada'dan, Ent!ide'rJen,Faust'an
nam dili ilc çeviriler yaptı. Fakat bu ilimler kaısında medrese ve tarikatlanazçok Batı fikirlerinden de kuvvet alan yeni savunucuları yetişti.
"Sırat-ı Müstakim"
ve
"Sebil-ür  Reşad"
dergilerinin hararetli yayınlaburadan doğdu.Bu ylediklerimizden sbütün ayrı üçünbir çığır Türkçülük idi. Türkiye'de başlayan,~1acar, Alman, Fransız türkologlarından faydalanarak gclişcn bu harekct sonradan rkiyeşındaki rkler arasında da yayıldı.
1908
de Batılaşma, İslamlık hareketleri yanda, onlarkadar kuvvetli üçünbir hareket haline geldi. Derneği "Türk Ocağı",başlıca organı
"Türk 
Yurdu"idi.
1912
de bu üç zıt çığır arasında bir uzlaşma bulmak teşebbüilk defa tanınmış Türk şüZiya Gökalp tarafından ele alındı. Gençliğinde G.Tarde v.eFouillee'dcn mülhemdi.Dduğu şehir olan Diyarıbakır'da"osmanmilliyeti" denen şü savunuyordu. Fakatitihat ve Terakkinin Selanik kongresine geldikten sonra n şü değişti. Orada çıkan
"Genç Kalemler"
dergisini çıkaran yeni neslin ve Hüseyinzade'nin tesirile tamamen rkçüoldu. Fransız sosyoJogu E.Durkheim'in fikirlerine dayanarak yeni bir sosyal reform hareketinisavunmaya başla. Kısa zamana sıkışan sasız yanları ile türülük, modernlik ve islamıık hareketlerini birltiren ve etranda hemen n geleri toplayaiı canlı bir fikir hareketiuyanrdı. Gökalp'ın sosyal reform teklifleri şu noktalarda saltılabilir: Üç çatışkan çığıraslında birbirine t dildirler. Çünkü n kavimler sosyal evrimde üç 'dönemden geçmişlerve geçeceklerdir: birincide hez şuurlaşmamış halk kültürlerini yoruz. ikincide kavimler
i
i "
i
i
i
28
HiLMi ZiYA ÜLKEN
 
ksçl dinlerin itiminden geçmişlerdir. BU, Gökalp'ın şünde"ümmet" devridir ki orada,kavimler manevi ve ahlaki bir itim almışlardır. Üçündevrede kavimler bu üniverselc~~aatin inde kendi kavmi kişiliklerini bulmlardır,bu da inillet şuurunun uyanmasıdır.o,halde; er sosyal evrimtamamlanmış ise, zıt olduğu sanılan bu üç akımın uzaklaşabilecek-, leri anlaşdir.. rkler etnik-filolojik bir kten geldikleri, geleneklerini oradan aldıklain" tü~kçüierhaid;rlar. Fakat İslam ümmeti ile bağlantılandende islamçılar haklıdırlar."Millet ~lmak ancak çağdaş medeniyete girmekle mümn oldu için de moderneiler haklıdır-
lar.
29
RKİYE'NİN MODERNLME sİ
Gökalp'a re modernleşme'yi anlamak için milli kuruluşta ltür ve medeniyeti ayırmak gerekiLKülr muhtevaya aittir. Kendikavmi, kişisel hayatımız da bulacımız maddedir.,Medeniyet ise milletler arasında ortak bir şekildir ki onları birbirine blar.
Milli
kültür
V e ', '
mill~tIerarası
medeniyet birbirine .kaşlamaz.. "Biz Türk milletinden, İslamiimmetiridtn, çağdmedeniyetteniz." Gökalp'a göre, Durkheim'da (lIdu gibi, meslekiayanışriıalar modern toplumlarda münün sonucu olarak kurulurlar. Bundan dolayıçağd' ..Türkiyede şu reformlar zaruri gölmelidir: a) Türk ailesinin evrimi eseri olara"kadııÜa'n-hUrlüğU, sosyal ve siyasi hayata katılması gerekir. b) Ayni sebepten devletledini;;-':ayrılması~kanunların: laikleşmesi .kaçınılmaz bir olayolmtur. Gökalp'ın evrimci~~~~~iye';i'~~ir dme kabul ediyordu. Bu bakımdan sonraki devrimci hareketlerle'-a;:;ı~~;;daki'~ç;k farişaret etmek doğru olur. Onun türk ailesinin,aile hukukunun evrimine,, h~kuk~~syolojisi ile islam hukukunun(fikh) kaılaştırılmasına dair yazıları ık misallerdir.Ö~a re edebiyat, şiir, musiki, mimarlık, resim, hukuk, ahlak ...v.b. halk kültür madde-si.ri'inilletlerarametodla işlenmesinden meydana gelir.,.';~:'),ci~nceSociale ekolinin Gökalp'a t şüne gelince; Sabahattin'in arndan gidenMehmetAliŞevki 1918 de "Meslek-i timaii' derni ve ayni adda bir dergi kurdu. O yılSabahattin'in
"Türkiye nal kurtarılabilir"
adeseri yayınlandı. Bu düşünce çevresininbaşl;c:ı fikirleri şöyle saltılabilir: Bahsedilen sosyal evrim kendi kendine bir değişme eseri..dildir. Cemaai bir sosyal yapıdan "infiraı" bir yapıya g, bir atlaştır. Bu tarzdageçişler yeni insan. tipini yetiştirecek yeni bir itim sisteminin işekarışmasile sağlanabilir.Her şeyden önce Türkiyenin sosyal yapısı hakkında derin bir monografik araştırma ile işe başla-malıdır. Bütün sosyal reformlar yanlız bu araştırmadan sonra yapılabilir, ve yalnız bu araştırmaverilerine dayanarak kurulabilir.,Bizim sosyal yapımız başka Orta-Du ve Avrupa memleketleri gibiteşebscü insan tipin-denyoksundur.
"Commuııautai:e"denen
bu toplumlarda yanlız memur, küy, asker nıflagelişrniştir. Halbuki çağdaş miletlerin kuvveti ticaret, enstri gibi iş adamı ve teşebbüs adamıiıın. yarattı~ı ala'nlardan gelmektedir.
. ı.
Geçmişe bağlı çevrelerin çekimserliğine rağmen, Abdullah Cevdet'in bir çok modern-leşme hamlesi üzerinde tesiri büyük olmtur ....2. Gökalp, sentezci' sistemi ile yeni Türkiyenin doğuşundamühim roloynadı. Ancaonun kendi bağlı bulundu sosyoloji çığırı gibi evrimci, ondan sonraki sosyal hareketin isedevrimci olduğunu unutmamalıdır: .3 -.,- Monografik artırma ilimi, vaa Cuu:.huriyetin ilk llarında tesirli olmamıştır.Fakat yavaş yavtürk aydınları arasında bu ilk tohumlar yemişini vermekte gecikmemiştir.
:'.,4---;'
Buradasonsöz olarak bergsonculuğun tesirinden bahsetmek yanlış olmaz. Mütareke-~ın kar.anlıkyıllarında"
Yaratıcı Tekiimül"ün
ünlü yazarı rk aydınlarına ışıkve cesaret vermiş-..Şekıp Tunc'un, Baltacıoğlu'nun,
i
922
de
Dergah
dergisindeki ve daha sonraki yayınlarııle yaptıkları tesiri burada hatırlatmak vazifedir.

Activity (4)

You've already reviewed this. Edit your review.
1 hundred reads
1 thousand reads
Almula Kara liked this
Yılmaz Mehmet liked this

You're Reading a Free Preview

Download
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->