I. Ponowoczesne wzory osobowe...........................................................7
Życie nowoczesne jako pielgrzymka................................................................10Epizodyczność i niekonsekwencja....................................................................14Spacerowicz...........................................................................................................21Włóczęga................................................................................................................27Turysta....................................................................................................................30Gracz.......................................................................................................................33Spójność nieosiągalna, przeto upragniona.....................................................36
II. Moralność bez etyki.............................................................................41
Społeczeństwo jako zmowa milczenia.............................................................44Oko w oko z chaosem........................................................................................50Tkanie zasłony......................................................................................................54Przekłucie zasłony................................................................................................58Zerwanie zasłony..................................................................................................64Moralność ujawniona..........................................................................................70Prawa etyczne, standardy moralne...................................................................75
SPIS TREŚCI
Zygmunt Bauman
DWA SZKICE O MORALNOŚCIPONOWOCZESNEJ
•
I. PONOWOCZESNE WZORY OSOBOWE
Chronicznym atrybutem „ponowoczesnego" stylu życia wydaje się być *niespójność, niekonsekwencja postępowania, fragmentaryzacja i epizodycznośćrozmaitych sfer aktywności jednostek. Przedstawione tu rozważania zawierają charakterystykę czterech wzorów „ponowoczesnej" osobowości: spacerowiczów,włóczęgów, turystów i graczy. Aczkolwiek występowałyby one i w dawniejszychepokach, charakter „ponowoczesny" nadają im dwie okoliczności: (1) fakt, żeobecnie stały się one „normą" zachowań w życiu codziennym - kiedyś ich rola była marginalna, (2) współwystępują naraz w życiu tych samych ludzi i w tychsamych fragmentach życia, podczas gdy w czasach „przed-ponowoczesnych" ichobecność w życiu jednostek była dysjunktywna - były one przedmiotemwyboru; teraz nie wybiera się ich, ani też nie trzeba wybierać. Po prostu są.Wieloznaczność tej sytuacji daje poczucie wolności, ale ma również stronynegatywne. „Poriowoczesność" stanowi pewien etap rozwoju jednostek i^tosjanków społecznych.Jako problem „osobowość" pojawiła się wraz z nowoczesnym układemspołecznym. Sowa Minerwy, powfadał Hegel, rozpościera skrzydła o zmie-rzchu; zjawiska dostrzega się, gdy kontury ich zaczynają już zacierać się wciemności; ich dawna obecność bije w oczy wtedy dopiero, gdy nagleczujemy ich brak. Mówiąc ściślej, zjawisk nie zauważa się, nie wyodrębniaz całokształtu rzeczywistości, nie nadaje się im nazwy, nie podejmuje sięsporu o ich poprawne określenie - póki nie przysparzają one kłopotu; jak długo „są" po prostu, a nie „stają się" i nic nie musimy robić, by „sięstały". Postrzegamy zjawiska wtedy tylko, gdy stają się dla nas „pro- blemem" - gdy wymagają koncentracji uwagi i świadomego wysiłku i gdywiemy lub sądzimy, że od tego wysiłku zależy, czy i jakie będą. Postrze-żenie zjawiska następuje po sformułowaniu problemu, sam zaś problem jest odblaskiem zadania, jakie sobie stawiamy.
Nie dziw więc, że o osobowości głucho w literaturze przed-nowoczes-nej; nie była przecież w tamtych czasach osobowość „zadaniem". Z wyjąt-kiem żeglarzy, kupców, mnichów wędrownych czy żołnierzy, mało ktozapuszczał się wówczas poza rogatki miasteczka czy graniczne miedze wsi, w jakich upływało życie od urodzenia do śmierci - zawsze na widoku tychsamych ludzi i z tymi samymi ludźmi w zasięgu wzroku. Dla większościludzi ich miejsce w świecie było określone na tyle dokładnie, że niewpadało im do głowy, by mogli je własnym sumptem zmienić - tym bardziej, że nikt i nic nie wymagało, by czynili je przedmiotem swychzabiegów.Wszystko to zmieniło się gruntownie wraz z zamieszaniem spowodowanym przez raptowny wzrost ruchliwości i „anonimowość" bytu w konglo-meratach miejskich, w jakich (by użyć terminów Durkheima) „gęstośćmoralna" nie towarzyszyła „gęstości fizycznej". Obcy obracali się tuwśród obcych; w tłumie, jak wiadomo, łatwo się ukryć, ale też trudno
znaleźć
swoje miejsce - przez wszystkich uznane, nie podawane w wątpli-wość, zapewnione na przyszłość. Człowiek jawił się drugim ludziom tylkofragmentem własnej osoby, tylko fragmenty owych drugich znając z oglądu; cogorsza, od zdarzenia do zdarzenia jedni „drudzy" zastępowali innych„drugich", tak że każda aprobata, jakkolwiek cząstkowa, była ograniczonamiejscem i czasem, być może wiążąca dla jednych „drugich", ale bynajmniejnie dla innych. Wreszcie anonimowość sprzyja oszustwu - a już w każdymwypadku pozbawia pewności, że się ofiarą oszustwa nie padło: gdy spot-kania są ulotne, łatwo „stroić się w cudze piórka", udawać że się jest kimśinnym niż się jest naprawdę; i jak wtedy odróżnić prawdę od udawania? Ico to w ogóle znaczy, że się „jest kimś naprawdę"?Stąd iście nowoczesne rozróżnienie „powierzchni" i „głębi", „zjawiska" i„istoty", „wrażenia" i „prawdy". Między jednym a drugim członem każdej ztych opozycji była teraz pustka, nad jaką człowiek poszukujący zaufaniagodnej orientacji w świecie musiał przerzucić most własnymi siłami. Aleteż nie tylko o zgadywanie cudzych tajemnic chodziło. Wszędobylska obe-cność obcych była nieustannie powtarzaną lekcją poglądową ulotności własnejosobowości. Jeśli tak łatwo o pozory i o pomylenie pozorów zrzeczywistością, jeśli pozory zmieniać się mogą od jednej sytuacji do drugiej- jak odpowiedzieć na pytanie „kim jestem ja sam"? Pytanie to, zauważmy, jest także na wskroś nowoczesne. Nie miałoby ono sensu w warunkach,gdy „jest się kim się jest" bezproblemowo, w sposób oczywisty iniepodwarzalny, bez potrzeby - a i możliwości - wyboru. Pytamy się tu/ó tożsamość, a pojęcie „tożsamości" ma sens o tyle tylko, o ile tożsamość'może być inna niż jest, i o ile jej bycie taką jaką jest - jest kwestią starań idowodu. Pytanie o tożsamość wyrasta z odczucia chybotliwości istnienia, jego„manipulowalności", „niedookreślenia", niepewności i nieostateczno-ściwszelkich form, jakie przybrało. Wynika ono także z doznania, że w tychwarunkach wybór jest koniecznością, a wolność jest losem człowieka.Tożsamości nie dostaje się ani w prezencie, ani z wyroku bezapelacyjnego; jestona czymś, co się konstruuje, i co można (przynajmniej w zasadzie)konstruować na różne sposoby, i co nie zaistnieje w ogóle, jeśli się jej naktóryś ze sposobów nie skonstruuje. Tożsamość jest zatem zadaniem dowykonania, i zadaniem przed jakim nie ma ucieczki.Jak zauważył Paul Ricoeur, kwestia tożsamości
(l'identite)
zawiera dwaściśle związane problemy:
1'ipseite
(odrębność własnej osoby od innych, jejcechy wyjątkowe, które tę odrębność konstytuują), i
la memete
(ciągłośćosoby, trwanie jej cech charakterystycznych mimo upływu czasu i na przekór zmiennym okolicznościom życia). Oba problemy stały się przedmiotemnieustającej troski człowieka nowoczesnego, przejawianie tej troski stało sięnieodzownym warunkiem życia w świecie nowoczesnym, zaś powodzenie lub porażka poczynań tą troską pobudzonych urosło do rangi głównegomiernika życia pomyślnego. Jak wyjaśnił Georg Simmel, w powodzi zwiew-nych doznań zwraca się człowiek ku sobie samemu w nadziei znalezieniatrwałego punktu oparcia - jaźń jest ostatnią szansą przystani. Nie dziw, żestała się tożsamość ogniskiem niepokoju, a schizofrenia - owa patologicznaradykalizacja „normalnej" tożsamościowej niepewności - zajęła pierwszemiejsce wśród dolegliwości psychicznych uznanych za plagę życianowoczesnego.Refleksje filozoficzne nad sytuacją jednostki ludzkiej zmuszonej do po-szukiwania własnej tożsamości oscylowały między dwoma poglądami.Wczesne ich odmiany, reprezentowane przez Kartezjusza, Kanta, czy filo-zofów francuskiego Oświecenia, przedstawiły tożsamość jako coś co wypadaczłowiekowi p_d k r_yjćj istnieje „istota człowieka", co do której większośćludzi, mylona złudnymi pozorami bytu, pozostaje w błędzie. Trzeba się doowej istoty przedrzeć przez gąszcz złudnych doznań codziennychwiodących na fałszywe tropy. Rozum jest jedynym godnym zaufania prze-wodnikiem przez knieję; jeśli mu pomóc w wyciszeniu pasji, owych prze-wodników samozwańczych - podstępnych i spychających na manowce-okaże się, że wbrew wszelkim pozorom „istota człowieka" wspólna jestwszystkim ludziom, że pod powłoką różnorodności kryje się „człowiek jako
of 00
Bauman Dwa Szkice o Moralnoci Ponowoczesnej
2,428 Reads
Info and Rating
| Category: | |
| Rating: | |
| Upload Date: | 07/24/2009 |
| Copyright: | Attribution Non-commercial |
| Tags: |
Leave a Comment