• Embed Doc
  • Readcast
  • Collections
  • CommentGo Back
Download
 
ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΕΙΣΧρήστος Γιανναράς
Στην Παράδοση της αδιαίρετης Εκκλησίας και στην Ορθόδοξη ιστορική τηςσυνέχεια μαθαίνουμε την αλήθεια για τον άνθρωπο σπουδάζοντας τηναποκάλυψη της αλήθειας για τον Θεό. Κι αυτό γιατί δεν μας αρκεί μιαπεριγραφική ανθρωπολογία ου μπορούν να μας τη δώσουν και οιλεγόμενες σήμερα «επιστήμες του ανθρώπου»), αλλά ζητάμε μια ερμηνείατου γεγονότος της ανθρώπινης ύπαρξης, το φωτισμό εκείνων των πτυχώντου ανθρώπινου είναι που μένουν απρόσιτες στην αντικειμενικήαιτιολόγηση.Μέσα από τη γραπτή παράδοση των αποκαλύψεων του Θεού, την ΑγίαΓραφή της Εκκλησίας, ο Θεός βεβαιώνεται ως προσωπική Ύπαρξη, και οάνθρωπος δημιουργημένος κατ’ εικόνα του Θεού — προσωπική ύπαρξη καιαυτός, αν και κτιστή φύση. Η αφετηριακή αυτή σχέση του ανθρώπου με τοΘεό. που συνιστά τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο υπάρχει ο άνθρωπος,εικονίζεται στις πρώτες σελίδες της Παλαιάς Διαθήκης, σε μια διήγησηποιητική και συμβολικής απ' όπου άντλησε πάντοτε η χριστιανική σκέψη τιςθεμελιώδεις προϋποθέσεις της εκκλησιαστικής ανθρωπολογίας.Διαβάζουμε λοιπόν στο βιβλίο της Γένεσης ότι ο Θεός έπλασε τον κόσμο σεέξι μέρες. Όλα όσα συγκροτούν τον κόσμο, τα δημιούργησε ο Θεός μεμόνο το πρόσταγμα του λόγου του. Και την έκτη μέρα, την ίδια μέρα πουολοκλήρωσε τη δημιουργία καλώντας στην ύπαρξη τα θηρία και τα κτήνηκαι τα ερπετά της γης και αφού είδε ο Θεός το κάλλος της σύνολης κτίσης,προχώρησε στην πλάση του ανθρώπου. Με την εικονολογική της γλώσσα ηβιβλική διήγηση επισημαίνει μια ξεχωριστή ενέργεια του Θεού για τηδημιουργία του ανθρώπου: Δεν είναι πια το δημιουργικό πρόσταγμα, αλλάκαταρχήν η έκφραση μιας απόφασης του Θεού, -στην οποία η χριστιανικήερμηνευτική διέκρινε πάντοτε την πρώτη αποκάλυψη της τριαδικότηταςτου Θεού: «Ποιήσωμεν άνθρωπον κατ' εικόνα ημετέραν και καθ' ομοίωσινκαι αρχέτωσαν των ιχθύων της θαλάσσης και των πετεινών του ουρανούκαι των κτηνών και πάσης της γης και πάντων των ερπετών των ερπόντωνεπί της γης» (Γεν. 1. 26).Δεν πρόκειται πια εδώ για ένα ακόμη από τα κτίσματα που συγκροτούν τονκόσμο, αλλά για ένα κτίσμα που η βούληση του Θεού το διαστέλλει απόόλα τα άλλα, για να είναι αυτό εικόνα του Θεού μέσα στον κόσμο, που θαπει: άμεση φανέρωση, εμφάνιση, αντιπροσώπευση του Θεού. Γι’ αυτόάρχει ο άνθρωπος μέσα στη δημιουργία, όχι με την έννοια ενόςπροικισμένου επιστάτη ή επιβεβλημένου αφέντη, αλλά με την έννοια τουοδηγού που κατευθύνει τη σύνολη κτίση στον τελικό του λόγο ή σκοπό.Και η έκφραση της ιδιαίτερης βούλησης και απόφασης του Θεού για τηδημιουργία του ανθρώπου συμπληρώνεται στη βιβλική εικόνα με μια πράξηξεχωριστή του Θεού: «Έπλασεν ο Θεός τον άνθρωπον, χουν άπα της γης,και ενεφύσησεν εις το πρόσωπον αυτού πνοήν ζωής, και εγένετο οάνθρωπος εις ψυχήν ζώσαν» (Γεν. 2. 7). Κανένα άλλο κτίσμα στη βιβλικήδιήγηση δεν το «πλάθει» ο Θεός. Το υλικό για την πλάση του ανθρώπουδεν είναι άλλο από το χώμα της γης —και αυτή η ιδιότητα του χοϊκού θαείναι και το όνομα του πρώτου ανθρώπου: Αδάμ (=χοϊκός). Αλλά η χοϊκήανθρωπινή φύση κατασκευάζεται με μια ξεχωριστή θεία ενέργεια, πλάθεται1
 
από το Θεό Για να δεχθεί στη συνέχεια το εμφύσημα της πνοής του Θεούκαι να αναδειχθεί ο άνθρωπος σε «ψυχή ζώσα».Να φυσήξεις στα πρόσωπο του άλλου ήταν για τους Εβραίους πάντοτε (καιτους Σημίτες γενικότερα) μια πράξη με βαθύτατο συμβολισμό: Σήμαινε ότιμεταδίνεις στον άλλο την πνοή σου, κάτι πολύ εσωτερικά δικό σου, τηνίδια την αυτοσυνείδηση ή το πνεύμα σου. Κι αυτό γιατί η αναπνοή είναιπροϋπόθεση της ζωής, το στοιχείο που σε καθιστά ενεργό ον, και όλα ταβιώματα –φόβος, οργή, χαρά, περηφάνια- όλα επηρεάζουν την αναπνοή,δείχνουν μια σχέση της αναπνοής με το βαθύτερο είναι σου, τον ίδιο τονεαυτό σου. Όταν λοιπόν η Γραφή λέει ότι φυσάει ο Θεός στο χοϊκόπρόσωπο του ανθρώπου τη δική Του πνοή, είναι αυτή μια εικόνα για ναφανερωθεί η μετάδοση στον άνθρωπο κάποιων γνωρισμάτων της ίδιας τηςύπαρξης του Θεού. Στη βιβλική γλώσσα το αποτέλεσμα αυτής τηςμετάδοσης είναι ότι ο άνθρωπος γίνεται ψυχή ζώσα.
ΨΥΧΗ
Η λέξη ψυχή είναι από τις πιο δύσκολες και στη Βίβλο και στη χριστιανικήγραμματεία. Επιπλέον, προστέθηκε και μια σύγχυση στο νόημα της λέξης,γιατί οι Έλληνες τη χρησιμοποιούσαν με διαφορετική σημασία. Σήμερα, οιπερισσότεροι άνθρωποι, σχεδόν αυτονόητα, κατανοούν τη λέξη ψυχήπερισσότερο με το αρχαιοελληνικό (κυρίως το πλατωνικό) και λιγότερο μετο βιβλικό νόημα της: Πιστεύουν ότι, όπως υπάρχει μέσα στο σώμα τουανθρώπου το αίμα, η λέμφος, ο μυελός των οστών, έτσι υπάρχει και έναάυλο στοιχείο, πνευματικό, ουσιαστικά διαφορετικό από τα υλικά συστατικάμας, κι αυτό ακριβώς είναι η ψυχή -κάτι αερώδες και απροσδιόριστο, πουόταν πεθαίνουμε βγαίνει από μέσα μας μαζί με την τελευταία πνοή καιπηγαίνει κάπου αλλού.Δεν είναι όμως αυτό το βιβλικό νόημα της λέξης. Οι Εβδομήκονταμεταφραστές της Π.Δ. μετέφεραν στα ελληνικά με την λέξη ψυχή τοεβραϊκό ne-phesch, που είναι ένας πολυσήμαντος όρος. Ψυχή ονομάζεταικάθε τι έμβιο, κάθε ζώο, συνηθέστερα όμως μέσα στη Γραφή πρόκειται γιατον άνθρωπο. Δηλώνει τον τρόπο με τον οποίο η ζωή εκδηλώνεται στονάνθρωπο. Δεν αναφέρεται σε ένα μόνο τμήμα της ανθρώπινης ύπαρξης -τοπνευματικό, σε αντίθεση προς το υλικό- αλλά σημαίνει τον ολόκληροάνθρωπο, ως ενιαία ζωντανή υπόσταση. Η ψυχή δεν κατοικεί απλώς στοσώμα, αλλά εκφράζεται με το σώμα, που κι αυτό, όπως και η σάρκα ή ηκαρδία αντιστοιχεί στο εγώ μας, στον τρόπο με τον οποίο πραγματοποιούμετη ζωή. Ψυχή είναι ένας άνθρωπος, είναι κάποιος, γιατί αυτή συνιστά τοσημείο της ζωής τόσο σαν εξωτερική εκδήλωση όσο και σαν εσωτερικότητακαι υποκειμενικότητα. Αλλά αν η ψυχή είναι τα σημείο της ζωής, δενσημαίνει ότι είναι και η πηγή η αιτία της ζωής, όπως πίστευαν οι Έλληνες.Είναι, περισσότερο, ο φορέας της ζωής, γιαυτό και συχνά στην Π.Δ.ταυτίζεται με την εκδήλωση της επίγειας μόνο ζωής (πεθαίνει η ψυχή,παραδίνεται στο θάνατο, αλλά και ανίσταται, όταν η ζωή επανέρχεται στονεκρό σώμα), ενώ στην Κ.Δ. εμφανίζεται ως φορέας και της αιώνιας ζωής,γι’ αυτό και η σωτηρία της ψυχής ταυτίζεται με τη δυνατότητα της ζωήςπου δεν γνωρίζει φθορά και θάνατο.Οι Πατέρες της χριστιανικής Εκκλησίας ερμηνεύοντας τη Γραφήσεβάστηκαν απόλυτα το πολυσήμαντο νόημα της λέξης ψ υ χ η και δεν2
 
προσπάθησαν να το οριστικοποιήσουν σε μια και μόνη εκδοχή. Είδαν τόσοστην ψυχή όσο και στο σώμα του ανθρώπου δύο διαφοροποιημένους καισυχνά αλληλοπεριχωρούμενους τρόπους με τους οποίους φανερώνεται ηεικόνα του Θεού στον άνθρωπο. Αλλά και το περιεχόμενο του «κατ'εικόνα» απέφυγαν να το σχηματοποιήσουν σε συγκεκριμένο ορισμό,ζήτησαν να διαφυλάξουν από τον κίνδυνο νοητικών σχηματοποιήσεων τομυστήριο του τρόπου της θείας Υπάρξεως και την αποτύπωση του στηνανθρώπινη ύπαρξη.Πολύ αργότερα, κυρίως από τον μεσαίωνα και μετά και ιδιαίτερα στηνευρωπαϊκή Δύση, όταν η χριστιανική θεολογία άρχισε να υποκύπτει στονπειρασμό των νοητικών σχηματοποιήσεων, ερμηνεύτηκε και το «κατ'εικόνα» με κατηγορίες «αντικειμενικές , ταυτίστηκε με συγκεκριμέναιδιώματα που χαρακτηρίζουν την πνευματική φύση» του ανθρώπου. Ηγενικότερη αντίληψη για τον άνθρωπο δέχτηκε στη Δύση έντονη τηνεπίδραση της αρχαιοελληνικής σκέψης, με υπερβολικές οπωσδήποτεαπλουστεύσεις. Ο ελληνικός ορισμός του ανθρώπου ως ζώου «λόγονέχοντος» (animal rationale είπαν οι δυτικοί) ερμηνεύτηκε με το σχήμα μιαςπραγματικής, αντιθετικής διαστολής ψυχής και σώματος, ύλης καιπνεύματος. Ο άνθρωπος θεωρήθηκε ως καταρχήν βιολογικό ονπροικισμένο επιπλέον με ψυχή ή με ψυχή και πνεύμα.Μέσα στο σχήμα αυτής της αντίθεσης, το «κατ’ εικόνα» περιορίστηκε στοένα από τα δύο αυτά «μέρη» της φύσης του ανθρώπου: στο πνευματικό«μέρος», δηλαδή στην ψυχή, αφού το σωματικό-υλικό «μέρος» είναι εξ ορισμού αδύνατο να εικονίζει τον άυλο και πνευματικό Θεό. Η ψυχή λοιπόντου ανθρώπου -η ατομική του καθενός ψυχή- προικίστηκε με τρία ιδιώματαπου χαρακτηρίζουν και τον ίδιο το Θεό. Γι’ αυτό και αποτυπώνουν τηνεικόνα Του στον άνθρωπο. Πρόκειται για το λογικόν, το αυτεξούσιον και τοαρχικόν.
ΛΟΓΙΚΟ - ΑΥΤΕΞΟΥΣΙΟ- ΑΡΧΙΚΟ
Χωρίς να ταλαιπωρηθεί ο αναγνώστης με εκτεταμένες αναλύσεις, θασημειώσουμε τούτο μόνο: Τα τρία αυτά κατηγορήματα χρησιμοποιήθηκανκαι από τους Έλληνες Πατέρες για την ερμηνεία του «κατ' εικόνα», αλλάκυρίως στην προσπάθεια να προσδιοριστεί ο τρόπος υπάρξεως ολόκληρουτου ανθρώπου, δίχως τεμαχισμούς και διαιρέσεις της φύσης του σε«μέρη». Το λογικό, το αυτεξούσιο και το αρχικό δεν είναι απλώς«πνευματικά» ή «ψυχικά» ιδιώματα, αλλά μια συνοπτική συγκεφαλαίωσητου τρόπου με τον οποίο υπάρχει ο άνθρωπος ως προσωπική ετερότητα,που είναι καταρχήν ετερότητα ως προς τη φύση: Αν και κτιστή η φύση τουανθρώπου, προικίστηκε με τη δυνατότητα ενός τρόπου υπάρξεως που είναιέτερος, διαφορετικός από τον τρόπο υπάρξεως του κτιστού. Προικίστηκε μετη δυνατότητα του τρόπου της θείας υπάρξεως, τον τρόπο του ακτίστου,δηλαδή με τη δυνατότητα της προσωπικής υπάρξεως, που εκδηλώνεταικατεξοχήν στο χάρισμα του λογικού, του αυτεξουσίου και του αρχικού.Όμως τα χαρίσματα αυτά φανερώνουν, χωρίς να εξαντλούν, την εικόνατου Θεού στον άνθρωπο, γι' αυτό και η διατάραξη της λειτουργίας τους δεναναιρεί τον τρόπο της προσωπικής υπάρξεως με τον οποίο προικίστηκε ηφύση του ανθρώπου.Μπορεί να μοιάζει θεωρητική αυτή η διατύπωση, αλλά ο αναγνώστης θααντιληφθεί τη σημασία της, αν υιοθετήσουμε τη διαφοροποιημένη εκδοχή3
of 00

Leave a Comment

You must be to leave a comment.
Submit
Characters: ...
You must be to leave a comment.
Submit
Characters: ...