Welcome to Scribd, the world's digital library. Read, publish, and share books and documents. See more
Download
Standard view
Full view
of .
Save to My Library
Look up keyword
Like this
3Activity
0 of .
Results for:
No results containing your search query
P. 1
Một Trái đất dành cho các nhà vật lí (hiepkhachquay)

Một Trái đất dành cho các nhà vật lí (hiepkhachquay)

Ratings:

4.5

(2)
|Views: 356 |Likes:
Published by hiepkhachquay
Bài đăng trên Physics World tháng 8/2009, hiepkhachquay dịch
Bài đăng trên Physics World tháng 8/2009, hiepkhachquay dịch

More info:

Published by: hiepkhachquay on Aug 04, 2009
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

05/11/2014

pdf

text

original

 
 
1
 
M
t Trái đ
t dành cho các nhà v
t lí
John Baez
(Physics World, tháng 8/2009)
Các nhà khoa học đang bắt đầu tìm hiểu ngữ cảnh trong đó sự tiến hóa của hành tinh chúng ta đã được định hình bởi những cú va chạm, những cú bắn phá, và những tai biến lớn. John Baez kể về lịch sử dữ dội của cái chấm xanh trên nền trời kia.
 
Viễn cảnh biến đổi khí hậu do con người gây ra khiến cho nhiều người lo ngại. Ngoàiquy mô rộng lớn của vấn đề, còn có thách thức của việc nó tồn tại quá phức tạp. Hành trạngcủa Trái đất hết sức khó tiên đoán một cách cụ thể. Công suất máy tính không đủ: các môhình cần xây dựng trên những kiến thức vật lí chắc chắn và một sự hiểu biết tốt về hành trạnghiện nay của Trái đất – 
 
cũng như lịch sử của nó.
 
 Ả 
nh: Lynette Cook/Science Photo Library
Thật may mắn, trong thập niên vừa qua, chúng ta đã học được rất nhiều về lịch sử
này.
 Những bức màn che thời gian đang dần sáng tỏ. Có vẻ như chúng ta chẳng hề đơn độctrong việc đi qua những thời khắc hiểm nghèo. Trái đất đã chứng kiến một số thảm họa lớn.Để tập trung vào câu chuyện chính của chúng ta, chúng ta hãy tập trung vào bốn thứ: “vụ vachạm lớn” chừng 4,55 tỉ năm trước; “đợt bắn phá nặng nề muộn” khoảng 4 tỉ năm trước; “tai
b
iến oxygen” chừng 2,5 tỉ năm trước; và sự kiện “quả cầu tuyết Trái đất” chừng 850 triệunăm trước. Chi tiết của những sự kiện này – 
 
và thật sự chúng có xảy ra hay không – 
 
vẫn đanggây tranh cãi. Tuy nhiên, chúng là những lí thuyết được chấp nhận rộng rãi. Trong mỗitrường hợp, có những cơ sở vật lí hấp dẫn liên quan trong việc kiểm tra những lí thuyết này.
 
 
 
2
 
Sự ra đời của Mặt trăng
 
Mặt trời có lẽ đã hình thành từ sự co sập hấp dẫn một đám mây khí và bụi. Các môhình ban đầu của sự hình thành sao giả sử sự đối
 
xứng cầu, nhưng nếu bạn biết nói đùa vớiđiểm nút là “hãy xét một con bò hình cầu”, thì bạn sẽ nghi ngờ đây là một sự đơn giản hóaquá mức nguy hiểm. Thật vậy, xung lượng góc giữ một vai trò quan trọng. Khi một đám mâynhư thế co sập do hấp dẫn, thì nó phải hình thành nên một “đĩa bồi tụ” xoay tít.
 
Khi tâm của cái đĩa này trở nên đủ đậm đặc cho áp suất của nó giữ nó lại, thì Mặt trờicủa chúng ta ra đời dạng một “tiền sao”. Pha này tồn tại khoảng chừng 100 000 năm; sau đónhiệt độ tăng đến điểm
 
mà sự phun trào của khí nóng ngăn cản Mặt trời bồi tụ thêm bất kìchất liệu gì nữa. Tại điểm này, Mặt trời trở thành cái chúng ta gọi là “sao Tauri T”, được cấpnguồn chỉ bởi năng lượng hấp dẫn khi nó từ từ co lại. Sau chừng 100 triệu năm nữa, nó trở thành một ngôi sao bình thường khi hydrogen tại tâm của nó bắt đầu chịu sự nhiệt hạch.
 
Một số bụi xoay tròn xung quanh Mặt trời sơ khai trở nên nóng bỏng và tan đi, vàmột số trong những giọt tan chảy này sau đó đông lại thành “cục” – 
 
những quả cầu kích cỡ milimet của những khoáng chất đơn giản, như
pyroxene
và olivine, chủ yếu cấu thành từsodium, calcium, magnesium, nhôm, sắt
, silicon và oxygen
. Những cục này là thành phầnchính của một số trong những vật thể nguyên thủy nhất vẫn miệt mài hành trình của chúngtrong hệ mặt trời: các thiên thạch phủ đá gọi là “chondrite”.Bụi quay xung quanh Mặt trời sơ khai bắt đầu hình thành nên các tảng gọi là “tảnghành tinh”. Khi các tảng này va chạm nhau, chúng trở nên to hơn, cuối cùng hình thành nêncác tiểu hành tinh và hành tinh và chúng ta thấy ngày nay. Một số tảng đã tan chảy, để cáckim loại nặng co vào trong lõi của chúng trong khi vật chất nhẹ hơn vẫn ở trên bề mặt. Vàmột số tảng đâm sầm vào nhau, vỡ tan ra và hình thành nên chondrite và những thiên thạch
khác,
ví dụ như các thiên thạch sắt
-
nickel và các thiên thạch phủ đá gọi là “achondrite”.Bằng cách sử dụng các kĩ thuật định tuổi phóng xạ trên thiên thạch, các nhà nghiêncứu khẳng định một kiến thức chính xác bất ngờ về thời điểm khi toàn bộ những sự kiện nàyxảy ra: đâu đó giữa 4,56 và 4,55 tỉ năm trước. Cho nên, Trái đất có khả năng đã hình thànhđâu đó khoảng thời gian trên – 
 
và câu chuyện của chúng ta chính thức bắt đầu từ chỗ này.
 
Lịch sử của Trái đất được phân chia thành bốn kỉ nguyên
: Hadean, Archean, Proterozoic vàPhanerozoic
. Khi tôi còn nhỏ thì “kỉ Cambri” đã lùi xa vào dĩ v
ã
ng như sách vở của tôi bảothế, ngoại
 
trừ “kỉ Tiền Cambri” u ám. Nhưng kỉ Cambri chỉ mới bắt đầu 540 triệu năm trước.Kỉ Cambri đánh dấu sự bắt đầu của thời kì hiện đại,
Phanerozoic
, nghĩa là “tuổi của sự sốngkhả kiến”. Đây là lúc các sinh vật đa bào thống lĩnh thế giới, để lại các hóa thạch mà chúng tathấy ngày nay. Nhưng chúng ta sẽ đào sâu thêm nhiều nữa: đại
Phanerozoic
sẽ kết thúc câuchuyện của chúng ta.
 
 Ngược thời gian về đại
Hadean
. Đúng như tên gọi của nó, đây là thời điểm khi Tráiđất cực kì nóng bỏng. Nó bắt đầu với một sự kiện hình thành nên Mặt trăng cách nay khoảng4,53 tỉ năm. Cái gì đã tạo ra Mặt trăng? Lời giải thích phổ biến nhất hiện nay là “lí thuyết vachạm lớn” – 
 
thỉnh
 
thoảng được gọi là lí thuyết “miếng ván lưng ghế lớn”.
 
Quan điểm là một hành tinh khác hình thành tại một trong các điểm Lagrange của quỹđạo Trái đất. Năm 1772,
Joseph Louis Lagrange
đã chứng tỏ được rằng nếu bạn có một hànhtinh ở trong một quỹ đạo tròn
 
xung quanh Mặt trời, thì một vật thể nhẹ hơn nhiều sẽ quay ổnđịnh xung quanh Mặt trời ở cùng khoảng cách đó nếu nó nằm trước hoặc sau hành tinh 60
o
.
Thật ra có nhiều tiểu hành tinh nằm gần điểm các điểm Lagrange của Mộc tinh, và còn mộtsố nằm tại điểm Lagrange của Hỏa tinh và Hải vương tinh. Không có tiểu hành tinh nào đượctìm thấy ở các điểm Lagrange của Trái đất. Nhưng theo lí thuyết va chạm lớn, một hành tinh
 
 
3
 
đã thật sự hình thành tại một trong những điểm này. Khi nó đạt được khối lượng cỡ bằngkhối lượng của Hỏa tinh, nó không còn nằm ổn định ở điểm này nữa. Nó từ từ trôi giạt về phía Trái đất, và cuối cùng thì đâm thẳng vào! Cú va chạm này có thể đã hình thành nên Mặttrăng.
 
 M 
t mô ph
ng máy tinh cho th
ấ 
 y s
ự 
va ch
m gi
ữa Theia và Trái đấ 
t. Theo lí thuy
ết “miếng ván lưng ghế 
l
ớn”,
Theia là m
t hành tinh hình thành t 
ại điể 
m Lagrange c
ủa Trái đấ 
t. Là k 
ế 
t qu
c
a cú va ch
m hành tinh này, M 
ặt trăng đã ra đờ 
i (
 Ả 
nh: Robin Canup, Vi
n Nghiên c
ứ 
u Tây Nam)
Thật là một lí thuyết ngoạn mục, nhưng có một trường hợp chắc chắn cho nó, đượcmô tả đẹp đẽ trong cuốn sách mới đây của nhà văn khoa học
Dana Mackenzie,
Miếng vánlưng ghế lớn, Hay Mặt trăng của chúng ta đã đến như thế nào
. Ví dụ, ma
 
sát thủy triều đanglàm cho Mặt trăng dần tiến xa ra khỏi Trái đất. Chúng ta biết nó đang di chuyển ra xa ở tốcđộ chừng 3,8 cm mỗi năm. Các lớp trầm tích cổ đại ghi lại vết thủy triều và cho thấy cáctháng đã dài hơn ít nhất là kể từ thời kì tiền Cambri.
 
Việc ngoại suy ngược trở lại chúng tatìm thấy trong đại Hadean Mặt trăng ở rất gần Trái đất. Có thể nào nó bị vứt ra khỏi Trái đất bởi lực li tâm, hoặc là hình thành gần Trái đất ở nơi đầu tiên, hoặc là bị bắt giữ bởi trườnghấp dẫn của Trái đất? Toàn bộ
 
những lí thuyết này phải được xem xét, nhưng lí thuyết vachạm lớn dường như phù hợp tốt nhất với số liệu. Người ta xem xét nó một cách nghiêm túcđến mức hành tinh thủ phạm giả thuyết đã va chạm vào Trái đất còn có một cái tên: Theia.Theo thần thoại Hi Lạp, Theia là vị nữ thần đã khai sinh ra Mặt trăng.
 
 Năm 2004, nhà thiên văn vật lí
Robin Canup
thuộc Viện Nghiên cứu Tây Nam ở 
Boulder, Colorado
, đã công bố một số chương trình mô phỏng máy tính đáng chú ý của vụ vachạm lớn. Để cho một mặt trăng giống như
 
mặt trăng của chúng ta hình thành – 
 
thay vì mộtmặt trăng quá giàu sắt, hay quá nhỏ, hay không thích hợp ở những khía cạnh khác – 
 
 bạn cần phải chọn những điều kiện ban đầu thích hợp. Canup tìm thấy tốt nhất là giả sử rằng Theiahơi nặng hơn Hỏa tinh một chút: chừng 10% đến 15% khối lượng của Trái đất. Nó còn phải bắt đầu di chuyển chậm về phía Trái đất, và va chạm với Trái đất ở một góc sớt qua.
 

Activity (3)

You've already reviewed this. Edit your review.
1 hundred reads
1 thousand reads
Lê Bá Phi liked this

You're Reading a Free Preview

Download
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->