Reshat Nuri Guntekin - YarpaqTokumu

Rəşad Nuri Güntəkin

Yarpaq tökümü

I fəsil

16.05.2008. Tərcümə:

Könül Əliyeva

(

Qeyd:

Digər İnternet səhifələrində dərci qadağandır)

"Altın Yarpaq Anonim Şirkəti"ndən niyə istefa etdim? Bunu başa düşməyə nə var ki? Aldığım altmış iki lirəmaaşla dolana bilmirəm. İki kiçik qardaşıma və xəstə anama baxıram. Bəzən anam soyuqdan, qardaşlarım dayeməkdən şikayət edərdilər. Mən çiynimi çəkər: "Nə edim, mənim əlimdən bu qədər gəlir. Əlimə keçən pulu barda, keflərdə yeyib-içib sizi bu vəziyyətdə saxlasam, mənə söz deməyə haqqınız olar. Ancaq haqq-hesabortadadı" deyərdim. Bu açıq-aydın həqiqəti başa düşsələr çox yaxşı. Başa düşməsələr "xanımlar, əfəndilər, buotelin yeməklərini bəyənmirsinizsə, pulu da az verərsiniz. Məndən daha yaxşı bilən varsa, xəbər verin, hamımız bərabər oraya köçək" deyib, dağılmış qapını çırpıb, gedərəm. Anam bir yaşlı qadın... Qardaşlarım Allahın ikiçarəsizi... Mən onları bax bu cür danlayanda mənə qarşı gəlmədən razı olurlar. Ancaq, canavarın böyüyünə, yəniözümə necə söz keçirdim? Yaşım otuzdu... Sağlamlığım, gücüm yerində... arsız bir xasiyyətim var... nə görsəmürəyim istəyir... yemək-içmək, paltar görsəm istəyirəm... Bunların başqalarında olduğu kimi məndə də olmağınıistəyirəm... Bax belə halda, içimdə qopan qiyaməti siz təsəvvür edin.Qaranlıq qış axşamları, ayaqqabımın deşiklərindən girən palçığın soyuğu ciyərlərimə işləyib, borclu olduğumdükkanların qabağından keçməmək üçün küçələri dolana-dolana evə gedəndə yanından ehtişamlı maşınlar keçir.Bunların içindəkilərin bəzilərini tanıyıram. Əylənməyə, ovuc-ovuc pul xərcləməyə gedirlər. Ürəyim elə sıxılır ki,öz-özümə soruşuram: "Bunların hamısı məndən dəyərli adamlardı? Onlar istədikləri kimi yaşadıqları halda, mənniyə it kimi küçələrdə sürünüm ki? istədiyimi yeyə, istədiyimi geyinə bilməyim? Ürəyimin istədiyi bir qadınıniyə, bir dəfə də olsun, qoynuma almayım?"Beləcə illərcə, öz-özümlə dalaşdıqdan sonra, nəhayət, bu nəticəyə gəldim: "Atam həddən artıq, namuslu vədürüst adam imiş." Bir atanın övladlarına qoyub getdiyi ən qiymətli miras təmiz bir addır" deyərmiş... Təmiz bir adın yanında bir az mal-mülk də olsa, çox yaxşı; amma bu da kasıb övladlara ən çox bir, ya da iki nəsil dözər. Hər nəysə, atam yaxşı eləyib, pis eləyib o başqa bir məsələ... Ancaq ətrafımızdakı varlı insanların hamısı analarınınqarnından qoltuqlarında çek dəftərləri ilə çıxmayıblar ki... Allahın onlara verdiyi dərketmə qabiliyyətini "əbcəd"kimi ölüyə, diriyə, faydasız şeylərə sərf etmək yerinə, özlərinə istifadə edib varlanıblar... Əgər sən də özünün beyinsiz, eşşək kimi bir şey olmadığını deyirsənsə, əlini-qolunu tutan yoxdu ki, dilənçi kimi boş-boş zarıdığına,qismətini sına... Bacarsan, çox yaxşı... Bacarmasan: "Nə edək, əlimizdən gələni elədik, amma olmadı" deyər, qara bəxtimizi günahlandırarıq.Bu sözləri deyən adam, bir ay əvvəl şirkətin mühasiblik katibliyindən istefa verən dələ sifətli, kəskin ağ dişli,qarabuğdayı bir gəncdi. O gün həm unutduğu bir neçə əşyanı götürməyə, həm də "köhnə yoldaşlarına" başçəkməyə gəlmişdi. Nahar fasiləsi idi. Məmurların kübarları qarşıdakı yeməkxanada yumurta salatı, xaş, lobya yeməyə getmişdilər,xaş yeməyə pulu olmayanlar bir tərəfdən pendir, zeytun, soyutma yumurta yeyirlər, bir tərəfdən də yoldaşlarınaqulaq asırlar. O, stollardan birinin üstünə uzanıb, ayaqqabısının dabanı ilə dağınıq kağızlara vura-vura sözünədavam edirdi: – Bu cür, qəti şəkildə nə isə əzm etdikdən sonra, ibrət almış baxışlarla ətrafıma baxdım... Bir yığın saçlı,saqqallı adam məktəbli uşaqlar kimi ardarda düzülüb, qəribə bir sürüyə qarışıb, yerimizdə addımlayırıq, yüksələ bilmirik. Olduğumuz yerdə nə qədər əlləşib-vuruşsan da önündəkini, yanındakını nə qədər itələsən də boş yerə...Allah bilir, neçə il keçəcək, maaşın bilmirəm neçə qəpik artacaq. Biri qovulacaq, öləcək, o zaman iki addımirəliləyə biləcəksən. Ona görə də, üzə çıxaram, ya bataram deyib, bu dəstədən, yəni "Altın Yarpaq AnonimŞirkətindən" canımı qurtardım... Aranızdan ayrılandan bəri bir ay keçibmi? Bəlkə də keçməyib... Üst-başımıtəzələmişəm, elə deyil?Özünü düzəldib, bəzəkli ipək corablarını, yeni köynəyini öyünə-öyünə göstərib gülürdü: – Həm də, bir pis iş görmürəm ki? Heç kimin malına, həyatına, namusuna toxunınuram? Qətiyyən.... SadəcəHavyar karvansarayında bir dəllalın yanında işləyirəm... Onun üçün gömrükdən mal çəkirəm. Hələlik az maaş,həm də nisbətən az və zəhmətsiz qazanc... Ancaq Allah bərəkət versin, gül kimi dolanıram...Öskürəkli bir yaşlı adam, dərindən içini çəkib; "Haqlısan... Heyf ki, bizim üçün gecdi daha" deyə deyinir;1

iyirmi yaşlarında iki xoşsifətli uşaq qələbə çalmış bir idınançıya tamaşa etdiyi kimi heyrətlə, həsrətlə ona baxırdı.Ancaq üzünün bir tərəfı müharibədə yanırmış qırx yaşındakı bir məmurun nə fıkirləşdiyini başa düşmək mümkündeyildi. Yumruğunu çənəsinin altına dirəyib, yeməyini yarımçıq qoyub, gözlərini yumub fıkirləşirdi.Gənc adam stoldan enmişdi. Sobanın ağzında yanan odunda siqaretini yandırdıqdan sonra gəzişməyə, havyar karvansara və gömrük haqqında zəhmətsiz qazanclarından danışmağa başladı. Bunların çoxu birinin üstünə beşqoyulmuş, şişirdilmiş sözlərdi. Ancaq bu nəsibsiz insanlar, danışılan sözlərə inanmır, başqaları kürəklə qızılkürüyəndə, onların rütubətli bir otaqda bir az pul üçün yarı ac bir vəziyyətdə çürümələrmə heyfsilənirdilər.Danışan adamın gözləri bir an otağın qaranlıq bir küncündə, hündür bir büronun arxasından ona baxan yaşlı bir adamın gözlərmə sataşdı. Birdən-birə utanırmış və cəsarətini itirmiş kimi susdu.Bu Əlirza bəy adında altmış yaşlarında köhnə bir mutasarrıfdı (Osmanlı dövründə, şəhərlərlə rayonlar arasındaolan inzibati idarələrin müdiri). Otağın bir küncündəki bürosunda sanki bir sıradakı kimi həmişə tək vəunudulmuş olaraq işləyər və heç kimlə danışmazdı.Çox yaxşı və tərbiyəli bir adam olduğu üçün, böyüklü-kiçikli hamı onun xətrini istəyirdi.Əlirza bəy də günorta yeməyə getməyən məmurlardandı. Alüminiumdan olan yemək qabında gətirdiyikotletlərlə yaşıl zeytunları yeyəndə, özündən asılı olmayaraq, bu söhbəti eşitmiş və eşitdiyi şeylər iştahını kəsmişkimi çəngəlini bir kənara qoyaraq başını qaldırmışdı.Qonaq, bir pis iş başında yaxalanırmış kimi xəcalətli idi; ancaq özünü itirdiyini hiss etdirmək istəmədi;gülümsəyərək: – Bəy əfəndi, bu sözlərim yəqin ki, xoşuna gəlmədi, amma nə çarə ki, bu bir həqiqətdir...Əlirza bəy uşaq kimi xəcalətlə cavab verdi: – Bilirsiniz ki, heç kimin fıkrmə qarışmıram, kefinizə və xeyrmizə görə davranınaqda sərbəstsiniz. Ancaqizninizlə, sizə başqa cəhəti, narazılığımı deyim. Öz yerində çalışan, bəlkə də vəziyyətindən, həyatmdan razı olaninsanlarda mümkün olmayan bəzi arzular və üsyanlar oyandırmaq doğrudur? Vicdanınız buna əl verməz.Fikirləşsəniz mənə haqq verərsiniz.Yaşlı məmurun çox danışmaq istəmədiyi görünürdü; ancaq qonaq ondan əl çəkmədi. Çox mədəni şəkildə: – Bu acı həqiqətləri onlara deyən təkcə mən olsaydım, haqlı olardınız, dedi, ancaq, təəssüf ki, müasir insanlar bu həqiqətləri bir-birlərindən deyil, həyatdan, qəzetlərin "şəraiti həyatiyə", "şəraiti iqtisadiyyə" dediyi şeylərdənöyrənirlər.Xüsusi ilə də, böyük müharibədən sonra bütün dünyada qəribə oyamş oldu. İndiki insanlar daha sizinzamanınızm insanları deyil. Gözlərinin açılmağı, əməlləri, tamalıları artırdı. Heç kim artıq öz vəziyyətindən razıqalmır. Bu hadisələrin nəticəsində köhnə əxlaqi ədəblər necə dəyişməyə bilər? Əlirza bəy saraldı, dodaqlarının vəsaqqalının yavaşca titrədiyini hiss etdirməməyə çalışaraq gülümsədi: – Mən köhnə adamlardanam. Bir-birimizi başa düşmək mümkün deyil. İnsanların puldan başqa ayrı şeylərlə dəxoşbəxt olacaqlarına inanaraq yaşadım. O düşüncə ilə də öləcəyəm.Gənc adam, Əlirza bəyə yazığı gəlmiş kimi cavab verdi: – Tamamilə haqlı deyilsiniz. İnsan, məsələn, ibadət, yaxud çalğıçılıqla da məşğul olmaqla, tərəvəzçilik, çiçək,ya da uşaq böyütməkdə də bir təsəlli tapa bilər. Ancaq bunun üçün də heç olmasa dolanacaq qədər pul lazımdır.Çiçəyə qulluq etmək xoşunuza gəlir, ancaq, bir az olsa pulunuz yoxdu, elə deyil? Nə qədər əlləşibvuruşsanız datorpaqdan istədiyiniz rəngdə, ətirdə bir çiçək ala bilməyəcəyinizdən əmin olun... Atasınız, uşaqlarınız var, pulunuz yoxdu, elə deyil? Övladlarınız ömrünüzün axırında sizə bir faciəli yarpaq tökümü mənzərəsini, yəniməhv olduqlarını, batdıqlarını göstərməkdən başqa ürəyinizi heç bir şeylə açmayacaqlar. Söhbət burada qurtardı.Əlirza bəy, yeməyinə davam üçün yenidən başını əydi. Ancaq artıq loxmalar boğazından keçmirdi. Xüsusi ilə dəson sözlər ona çox pis təsir etmişdi. Beş uşaq atasıydı. Bunların heç biri hələ tamamən boyabaşa çatıb, ortayaçıxmayıb. Bu kişinin "bu acı həqiqətləri insanlara şəraiti həyatiyə, şəraiti iqtisadiyyə öyrədir" deməyi yaxşı bir söz deyildi.Bütün həyatını uşaqlarına doğru yol göstərməyə və doğru tərbiyə eləməyə sərf edib. Görəsən, zamanənin buabı-havası onları da sarsıdacaq, yaşlı ataya ömrünün son dəmində bir yarpaq tökümü, məhv olduqlarını,göstərəcəklərini?Əlirza bəy elə də gözü bağlı bir adam deyildi. Bu qorxu onu əvvəllər də bir neçə dəfə sınamışdı. Ancaq heçvaxt bu cür yaxın bir təhlükə kimi görünməmişdi. Etiqadsız bir adam olmamağına və göydən umulacaq heç bir şey olmamağına baxmayaraq, dua edir: "Ya rəbbim, sən uşaqlarımı qoru!" deyib əllərini göyə tuturdu.2

II fəsil

Əlirza bəy, Babıali (Osmanlı hökuməti) yetirmələrindən olan mülki bir məmur idi. Otuz yaşına qədər Daxiliİşlər Nazirliyinin katibliyində işləyib. Bəlkə ömrünün axırına kimi orada da işləyəcəkdi. Ancaq bacısı ilə anasınındalbadal iki ay ara ilə ölməyi onu İstabuldan soyutmuşdu. Bu hadisə onu Suriyada bir rayonun bələdiyə sədrivəzifəsinə gəlib, qürbətə getməyinə səbəb olmuşdu.Bəzi təcrübəsiz xəstələr kimi o da elə bilirdi ki, insanların əziyyətləri yatdığı yataqdan, yanındakı əşyalardandır və yer dəyişdirmək, onlardan xilas olmaq üçün ən yaxşı çarədir. Əlirza bəy o vaxtdan bəri İstanbula qayıtmayıb,iyirmi beş il müxtəlif məmurluqlarla Anadoluda gəzib. Çox bilikli, çalışqan bir adamdı. Ancaq, nə bildikləri, nədə çalışqanlığı bir işə yaramırdı. Ərəb və Fars dillindən başqa İngilis və Fransız dillərini də bilirdi. Gəncliyindəədəbiyyatla məşğul olmuş, jurnallarda təxəllüslə bir çox sanballı qəzəllər nəşr etdirmişdir. Sonra fəlsəfə və tarixlədə yaxından maraqlanıb. Yalnız boş vaxtlarında deyil, bir az da iş vaxtlarını da kitab oxumaqla keçirib. Uzunməmurluq fəaliyyətində dövlət xəzinəsindən o yalnız bunu mənimsəmişdi. Həddən artıq vasvası, gülünc dərəcədədə mərifətli və utancaq bir adam idi. Kiminsə malına yiyələnmə k, qanunsuz hərəkət etmək, birinin xətrmədəyərəm qorxusuyla bir iş görməzdi. Gördüyü işi yalnız qanuna uyğun deyil, həm də adətənənəyə, insanlıq vənəzakət qaydalarına da uyğun, yəni qüsursuz, tam olsun... Ondan danışanlar, «yaxşı adamdı... Peyğəmbər kimiadamdı... Əlini öp... dua etdir... Elmdən danışdır... Şer oxut... nə eləyirsən elə, ancaq, iş istəmə» deyərlərdi. Qırxyaşına yaxın evlənmişdi. Bir ailə qurmaq onun nəzərində yeni bir dövlət qurmaq qədər böyük bir iş idi. Ona görədə, bəlkə də heç evlənməyəcəkdi. Ancaq yaxın bir dostu bir gecə, qohumlarından bir qızı göstərib, Əlirza bəy də«yox» deməyə utandığı üçün «yaxşı» deyib.Arvadı, bəxtindən ağıryana və namuslu qadındı. İyirmi yaşındadır deməyinə baxmayaraq, arxaym iyirmi beşyaşı vardı. Əlirza bəy, ailə məsələsi işində, dövlətin hələ heç bir şöbəsində göstərə bilmədiyi fəaliyyəti göstərib.Yeddi ildə dalbadal dörd uşağı dünyaya gəlib. Nəhayət, dörd illik bir istirahətdən sonra, əlli yaşı tamam olan günüdoğulan sonuncu qızı ilə uşaqlarının sayı beş olub.Bəzi boş vaxtlarında şerlər, qəzəllər yazan Əlirza bəyin xoşuna gələn bir bənzətməsi vardı. Hadisələri coşğun bir səslə, özünü uzaqdan bu selə tamaşa edən bir insana oxşadırdı. Yüksəlmə ehtimalı olan bir məmur olmağına baxmayaraq, heç bir zaman bu selə qanşınayacaq, həyatda həmişə bir seyrçi kimi qalacaqdı... Ancaq onun fıkrincə bu seli əzəli yatağından dondərməyə çalışmaq mənasız bir zəhmətdir. Bu belə gəlib, belə də gedəcək.Ancaq bir-birinin ardınca doğulan uşaqlar, Əlirza bəyi bu vəziyyəti dəyişdirməyə məcbur etdi. Boyabaşaçatdırılası beş uşağı olan bir adam, həyatı laqeyd bir tamaşaçı kimi seyr edə bilməzdi. O vaxtdan etibarən əvvəlkilaqeyd, həvəssiz məmur gedib, yerinə uşaqları üçün hər fədakarlığa hazır və çalışqan bir ailə başçısı gəlmişdi.Uşaqları üçün gecəligündüzlü əlləşibvuruşmaq onu yorınur, əksinə, sevindirirdi. Ancaq həmişə bir şeyifıkirləşirdi, görəsən, çox gecikməmişdi ki? Bəzi yorğun və kefsiz vaxtlarında bu fıkir onu bir az narahat edirdi.Ancaq bu fıkirlə çox dərinə getməz: – Sağlam bədənim var... Bir qəza ilə ölməsəm, hələ arxayın iyirmi il yaşayar və işləyərəm, deyə özünə təsəlliverirdi.Bu iyirmi il həddən artıq planları üçün uzun bir müddət olaraq nəzərə alınmışdı. Ancaq çətin vəziyyətə düşsə, bu müddətin yarısı da ona bəs edərdi. Əslinə baxsan, sonuncu uşağı Ayşə dünyaya çox vaxtsız gəlmişdi. Ancaq buo qədər də narahat olacaq bir şey deyildi. Lazım olsa, ona qarşı olan vəzifələrini arxayın böyüklərmə də buraxa bilərdi. Bircə onlar istədiyi kimi boya başa çatsınlar...Ancaq heç ağla gəlməyən bir hadisə Əlirza bəyin bu hesablarım altüst etdi, onu əlli beş yaşında dövlətməmuriyyətindən uzaqlaşmağa vadar etdi. O zaman Trabzonda inzibati idarələrinin birində müdir işləyirdi. Bir gün bir qadın qaçırına hadisəsi olmuş, qadının əri ilə onu qaçırmaq istəyən adam bıçaqla bir-birini yaralamışdı.Əri yiyəsiz bir əkinçi, o biri isə bütün qəsəbə camaatmın tərəfıni tutduğu bir varlının oğlu idi. Ona görə də əslgünahkarın ortalıqda sərbəstcə dolanışığına göz yumulası və namusuna toxunulan adam da bağrı yana-yana həbsediləsi oldu. Əvvəldən bəri, heç nəyə heç cür qarışmayan Əlirza bəy bu hadisədə özünü saxlaya bilməyib, özünüişdən qovdurana kimi əlləşmişdi. Nə etsin? Bu bir haqq, bir vicdan, bir namus işi idi. Boynuna düşəni eləməsə,Allah onu uşaqlarıyla cəzalandırardı. Əlirza bəy İstanbulda bir vaxt işsiz qaldı. Ehtiyat pulu da yoxdu. Beş uşaqatası bir müdir, necə pul yığa bilərdi? Yaxşı ki, Bağlarbaşında atasından köhnə bir ev qalmışdı. Arvadının bir neçəqır-qızlını sataraq onu təmir etdirib uşaqlarını dolandırdı.Əlirza bəy, yenidən məmurluq üçün Babıali koridorlarında gəzişməyə başlamışdı. Bir gün Daxili İşlər Nazirninotağından çıxan hündür boylu bir cavan ona yaxmlaşıb, öpmək üçün əlindən tutub:-Müəllim, məni tanımadınız? Keçmiş tələbəniz Müzəffərəm, dedi.3

Category:	Uncategorized.
Rating:	(2 Ratings)
Upload Date:	08/18/2009
Copyright:	Attribution Non-commercial
Tags:	Fiction in azerbaijani Fiction in azerbaijani (fewer)

Documents

People