• Embed Doc
  • Copy Link
  • Readcast
  • Collections
  • CommentGo Back
Download
 
 1
Erich P. Fromm (1944) De angst voor de vrijheid 
Uitgave Bijleveld, 1952/1972 
Samenvatting..................................................................................................................1
 
Fromm - Freud en verder...............................................................................................2
 
The Structure of Freedom - C. Bay................................................................................3
 
Geïntegreerde persoonlijkheid, anarchisme en Zen.......................................................3
 
Bijlage - Geïntegreerde persoonlijkheid volgens de psychologen..................................5
 
Bijlage - Systeemtheorie, sociaal karakter en het individu...........................................6
 
Samenvatting
In de moderne samenleving heeft de mens veel meer vrijheden dan is de premodernesamenleving. Allerlei maatschappelijke verbanden en de daarmee samenhangendege- en verboden zijn weggevallen of losser geworden, waardoor de mens vrijer is in dekeuzes die hij maakt. Wat voor opleiding je gaat doen, waar je gaat wonen, welk werk je kiest, welk geloof je aanhangt, hoe je je leven inricht is allemaal veel minder danvroeger, bepaald door de directe omgeving waarin je wordt geboren en opgroeit. Demens is meer een individu. Dit hangt uiteraard rechtstreeks samen met eengemoderniseerde samenleving met zijn grootschalige verbanden, industrie, noodzaaktot arbeidsmobiliteit, massamedia, etc.Deze ‘bevrijding van’ werpt de mens meer dan voorheen terug op zichzelf; hij zal zelfz’n keuzes moeten maken, de paden zijn minder vanzelfsprekend gebaand, er isminder vanzelfsprekend een hechte integratie binnen sociale verbanden. De mens iskortom eenzamer geworden door deze ‘bevrijding van’ en die eenzaamheid roeptangst op.Deze angst kan op zich goed opgelost worden, door te werken naar een ‘goedgeïntegreerde persoonlijkheid’ (ned. vert. ‘gehele vervulde persoonlijkheid’ (190)).Fromm gebruikt hier ook het begrip ‘zelfverwerkelijking’, het ‘vrij’ worden van depersoonlijkheid. Echter, in de praktijk is de situatie zo dat men vaak vlucht voor de nieuwe vrijheiddie men heeft gekregen. Het karakter (persoonlijkheid) wordt daarbij zo aangepastdat men de angst / de eenzaamheid minder voelt, zonder dat deze wordt opgelost.De wijze waarop dat gebeurd, is via de ‘autoritaire persoonlijkheid’, die wordtgekenmerkt door masochistisch / sadistische complexen. Enerzijds onderwerpt eendergelijke persoonlijkheid zich graag aan een groter geheel, een sterke leider, eenfundamentalistisch geloof, de natuur, is conformistisch en dergelijke. Dit met als doelde eigen verantwoordelijkheid en eenzaamheid niet meer te hoeven voelen, zin tegeven aan het leven via het grotere geheel, als individu op te gaan. Anderzijds zijn erook altijd sadistische trekken, waarbij men juist de ander wil overheersen, uitbuiten,pijn wil doen, absolute macht over de ander wil uitoefenen. …Echter, de autoritaire persoonlijkheid lost het probleem niet echt op, men kanzichzelf als individu niet zomaar weer opheffen, de poging om op te gaan in hetgrotere geheel mislukt en zal vaak twijfels op blijven roepen (met fanatisme alsreactie). Pas de geïntegreerde persoonlijkheid lost het probleem op.
‘Voorwaarde voor deze spontaniteit is de aanvaarding van de gehele persoonlijkheid en de overwinning op de breuk tussen “rede” en “natuur”, want 
 
 2
alleen dan, wanneer de mens geen essentiële delen van zijn persoonlijkheid verdringt, wanneer hij voor zichzelf doorzichtig geworden is en wanneer de onderscheiden gebieden van het leven een fundamentele integratie bereikt hebben, is spontaan handelen mogelijk’. (190/191).
Voorbeeld autoritaire karakters: Luther, Calvijn, Hitler, kleine middenstand in deWeimar republiek.Fromm is echter niet alleen psychoanalyticus en aanhanger van een humanistischepsychologie. Hij stelt namelijk dat het karakter (persoonlijkheid) zich neigt aan tepassen aan de maatschappelijke omstandigheden. En voor zover een hele groep / klasse zich onder dezelfde omstandigheden bevindt, is het dan ook mogelijk van een‘sociaal karakter’ te spreken. Zo was de kleine middenstand in de Weimar republiekoverwegend het autoritaire karakter aangedaan.Anders gezegd, de maatschappelijke structuur kan al dan niet bevorderlijk zijn vooreen bepaald karakter. Sociale karaktervorming is een maatschappelijk adaptatieverschijnsel. Fromm geeft dan ook een verklaring van het autoritaire karakter van demiddenstand vanuit de ontwikkelingen in en inrichting van de Weimar republiek.Een andere maatschappij zou eerder bevorderlijk kunnen zijn voor de ontwikkelingvan de geïntegreerde persoonlijkheid. Hij ziet dit laatste als taak voor de modernedemocratie.Fromm ziet een sociaaldemocratische planeconomie voor zich, waar de economierationeel wordt aangepakt. D.w.z. dat de economie ondergeschikt gemaakt wordt aan‘de doeleinden van het menselijk geluk’. Dit laatste ligt in de geïntegreerdepersoonlijkheid, ofwel ‘spontane zelfverwerkelijking’.
‘De toekomst der democratie is afhankelijk van het individualisme, dat sinds de Renaissance het ideologische doel van het moderne denken is geweest. De culturele en politieke crisis van onze tijd dankt zijn bestaan niet aan het feit,dat er teveel individualisme is, maar dat het door ons vermeende individualisme een lege dop geworden is.’ (199).
Fromm - Freud en verder
Freud zag de biologie als de grondslag voor de menselijke ontwikkeling. Bovendienzag hij een onoverbrugbare kloof tussen de menselijke driften en de eisen van desamenleving. De mens kan niet gelukkig worden doordat de samenleving nu eenmaalhet indammen van die driften vereist. En die driften zijn biologisch bepaald. ‘Hetonbehagen in de cultuur’.Fromm zit ergens in het gebied van de neofreudianen en de humanistischepychologie. Neofreudianen als Karen Horney en Harry Stack Sullivan lieten die(loutere) biologische bepaaldheid los. Driften zijn belangrijke krachten, maar dereactie van het individu daarop wordt mede bepaald door zijn relaties met anderen,opvoeding, cultuur etc. Het idee ontstaat dan ook dat het individu een evenwichtmoet kunnen vinden tussen ‘lichaam’ en ‘rede’ via de geïntegreerde persoonlijkheid.Terwijl mentale ziekten, neurosen veroorzaakt worden door culturele krachten eneenzaamheid één van de meest pijnlijke problemen wordt. Angst (anders dan‘bangheid’ (
fear 
)) en het vermijden daarvan speelt een grote rol.Er wordt binnen dit psychologisch paradigma nog wel degelijk met freudiaanseterminologie gewerkt. Repressie, onbewuste, neurose, driften,verdedigingsmechanisme, ... Termen die sindsdien een vanzelfsprekend onderdeelvan de
psychobabbel 
zijn gaan uitmaken
.
 
 
 3Een wezenlijke vooronderstelling van Fromm (en de humanistische psychologie) isdat er een verschil kan zijn tussen de subjectieve beleving en de objectieve matewaarin mensen ‘gelukkig’ kunnen zijn. Het begrip ‘geestelijk gezondheid’, de‘geïntegreerde persoonlijkheid’ en ‘zelfontplooiing’ / ‘zelfverwerkelijking’ zijnobjectieve begrippen, los van de samenleving waarin het individu zich bevindt en debewuste uitspraken die het individu over zichzelf doet.Daarnaast is er de vanzelfsprekende aanname dat als ‘geestelijke gezondheid’ eenobjectief verschijnsel is, dat dit dan voor iedereen van grotere waarde is dansubjectief gelukkig, maar neurotisch zijn. M.a.w. er wordt hier een objectievewaarden hiërarchie voor de menselijke psychologie verondersteld.Deze vooronderstellingen zijn wezenlijk als mogelijkheidsvoorwaarde voor het soortmaatschappijkritiek dat Fromm hier en in andere publicaties, ontwikkelt.Uiteraard is deze houding t.o.v. waarden in het postmodernisme onder vuur komen teliggen en niet bepaald populair meer. Binnen de visie van iemand als Richard Rortywordt e.e.a. behoorlijk afgezwakt tot het ironisch verdedigen van dit soort waardenvanuit de eigen culturele identiteit. Het wordt dan lastig om over culturen / samenleving als geheel een waardeoordeel te geven.Maar ook al zijn de uitspraken van Fromm objectivistisch geformuleerd; hij bedoelduiteraard slechts de samenleving(en) waarin hij zich bevindt / bevonden heeft op eenrechter pad te brengen. Het is uiteindelijk een volkomen legitieme poging eenbijdrage te leveren aan het debat.De ‘geïntegreerde persoonlijkheid’ is door de humanistische psychologie overgenomenen later een vanzelfsprekende bedoeling van de klinische psychologie geworden.D.w.z. van de vele vormen van psycho- en gedragstherapie die vooral tijdens en na dezestiger jaren van de twintigste eeuw zijn ontstaan. I.t.t. Freud wil men de mensgeluk bezorgen, in plaats van het leven slechts dragelijk maken. (Louis Boon,
Geschiedenis van de Psychologie 
).
The Structure of Freedom - C. Bay
Ik heb me de ideeën van Erich Fromm t.a.v. vrijheid voor het grootste deel eigengemaakt via studie van het boek van Bay in 1980. Bay ontwikkelt een politiekefilosofie met drie basisbegrippen van vrijheid.
 
Psychologische Vrijheid.
 
Sociale Vrijheid.
 
Potentiële Vrijheid.Psychologische vrijheid leunt op ideeën van Fromm en andere neofreudianen. DoorBay gedefinieerd als de ‘
degree of harmony between basic motives and overt behaviour 
’(86). Terwijl de geïntegreerde persoonlijkheid wordt gezien als die persoonlijkheidwaar een succesvolle oplossing is gevonden voor het conflict tussen biologischedrijfveren en sociaal geweten, zodat een minimum aan zelfbedrog door repressie ofandere defensieve mechanismes nodig is (86).Bay vraagt zich – net als Fromm - af in hoeverre maatschappelijke institutiesingericht kunnen worden op het maximaliseren van deze vrijheid. En in hoeverre depolitiek daar een bijdrage aan kan leveren.
Geïntegreerde persoonlijkheid, anarchisme en Zen
Fromm vraagt zich af in hoeverre de geïntegreerde persoonlijkheid met anarchismete maken heeft en daartoe leidt (198). Immers deze persoonlijkheid erkent geenenkele vorm van gezag meer, en wel omdat ze deze niet meer nodig heeft. Een
of 00

Leave a Comment

You must be to leave a comment.
Submit
Characters: ...
You must be to leave a comment.
Submit
Characters: ...