V “NGUYÊN LÝ TƯƠNG NG” TRONG VT LÝ LƯNG T
ña ht Vt lý lưng t (VLLT),
nguyên lý tương ng
(NLTƯ) cũng ñưcth hin vài trưng hp ñáng ghi nhn trong lch s Vt lý hc. Nguyên lý này ñưchiu như sau:
Các phương trình ca VLLT cn phi quy v các ñnh lut c ñinquen thuc dưi nhng ñiu kin mà các ñnh lut ñó ñưc bit là phù hp vi thc nghim.
Dưi ñây, th ñưa ra 2 trưng hp có liên quan ñn nguyên lý nêu trên trongquá trình phát trin và tìm hiu bn cht cơ bn ca vt cht:
ñnh lut bc x
(radiation) do nhà Vt lý lng danh ngưi ðc
Max Planck
(1858 – 1947) ñ xưngvà
công thc năng lưng các trng thái dng (stationary state) ca nguyên t Hydro
do nhà Vt lý tài ba ngưi ðan Mch
Niels Bohr
(1885 – 1962) suy din.
I. ðnh lut bc x ca Planck:
Ta ñã bit bc x do vt b nung nóng phát ra ph thuc rt nhiu bins (variable). Nhn thy vn ñ bc x có tm quan trng rt cơ bn, nógiúp ta hiu hơn v bc x, trong năm 1900, các nhà Vt lý bưc ñu bt tay vào nghiên cu bc x ñưc phát bi mt vt phát x lý tưng,tc là quá trình din ra ch ph thuc vào nhit ñ vt phát x chkhông ph thuc vào các yu t khác.Tính cht ca vt phát x lý tưng là kho sát mt ñ ph S
λ
ca nó.Thc nghim cho thy, hàm mt ñ ph theo bưc sóng (wavelength) phát ra gm phn nh năng lưng bc x nm trong vùng kh kin (visible), còn phn ln li tptrung v vùng hng ngoi (infra-red).Vic hình thành ca lý thuyt c ñin ñi vi s bin thiên ca mt ñ ph theo bưc sóng nhit ñ ñã cho là:
4
2
ckT S
λ
π λ
=
Biu thc trên phù hp khá tt vi thc nghim nhng
bưc sóng dài
, thnhưng ñi vi
bưc sóng ngn
thì gia lý thuyt và thc nghim rt khác bit. Vy lýthuyt c ñin có ñiu gì ñó không n. Nh vào ý tưng NLTƯ, vào năm 1900, Planck ñã hiu chnh và tiên ñoáncông thc cho mt ñ ph phù hp vi thc nghim mi bưc sóng và nhit ñ,ñưc gi là
ñnh lut bc x ca Planck
:
25
211
hckT
chS e
λ λ
π λ
=−
vi c: vn tc ánh sáng.T: nhit ñ tuyt ñi.
λ
: bưc sóng bc x.k = 1,38.10
-23
(J/K): hng s Boltzmann
Chúng ta có th ñt vn ñ ngưc li là liu ñnh lut bc x ca Planck có quyv ñnh lut bc x c ñin ñưc không? Nu
λ
→∞
thì
0
hckT
λ
→
và do ñó, ta có:
1
hckT
hcekT
λ
λ
+
≃
Khi ñó, ñnh lut bc x ca Planck ñưc vit li:
22554
212121
hckT
chchckT S hcekT
λ λ
π π π λ λ λ λ
= =−
≃
Thin nghĩ, cũng cn lưu ý thêm là hng s h ñưc ñưa vào Vt lý hc qua biuthc ca ñnh lut. T biu thc và qua thc nghim, ñã xác ñnh ñưc hng s mangtên ông trong gii hn chp nhn ñưc (
ch sai khác ít phn trăm
):h = 6,625.10
-34
(J.s): hng s Planck.Con ñưng Vt lý hin ñi ñưc rng m hơn t s bt ñu ñưa ra ñnh lut bc x này.
II. Công thc năng lưng các trng thái dng nguyên t Hydro ca Bohr:
lý thuyt c ñin, cu trúc nguyên t Hydro có mô hình là 1electron quay theo qu ño tròn quanh ht nhân gia (1 proton). Theo ñó, dn ñn hu qu là electron s phát tán hthoàn toàn năng lưng do phát x mt ph bc x liên tc theoñưng xon c (helix) tin v ht nhân. Và như th, nguyên tkhông h tn ti!Vt lý c ñin ñã ñi vào ng ct trong vic gii bài toán vnguyên t Hydro. Trưc s tai bin và bt lc này, vào năm 1913, Bohr ñã xây dngmt mô hình nguyên t Hydro qua vic ñưa ra 2 tiên ñ (axiom) ht sc táo bo, gâyxôn xao trong làng Vt lý thi by gi, vì rng nó ñi nghch và xa l vi lý thuyt cñin trưc ñó. Nhưng Bohr vn t tin tuyên b: “
S trái ngưc chính là s b sung
”.Sau này, hóa ra 2 tiên ñ ñu là nhng ñc ñim vĩnh cu và th hin ñy ñ hiunăng trong lĩnh vc VLLT, ñt nn móng cho ngành Vt lý hin ñi. ðó là tiên ñ v
các trng thái dng
và tiên ñ v
s bc x hoc hp th năng lưng ca nguyênt
.Kt qu là ông ñã ñưa ra công thc năng lưng các trng thái dng ca nguyênt Hydro như sau:
42220
18
n
me E hn
ε
= −
(n = 1, 2, 3 ...)Du tr (-) trong biu thc trên nói rng các trng thái dng là các trng tháiliên kt (bond). ðiu này có nghĩa là cn phi tn công bên ngoài ñ tách nguyên tra. Nh vào NLTƯ, (Bohr ñưc mnh danh là Ngài “nguyên lý tương ng”), Bohr quy vn ñ ñưa ra v các ñnh lut c ñin quen thuc như
ñnh lut bo toàn năng lưng, ñnh lut II Newton, qu ño ca electron v.v...
Theo ñnh lut Coulomb kt hp vi ñnh lut II Newton th hin s quay caelectron trên qu ño trong nguyên t Hydro:
222200
144
evemvrrmr
πε πε
= ⇒ =
vi ñ ln ñin tích:
epe
− +
= =
.m: khi lưng electron.r: bán kính qu ño.v: vn tc ca electron.
ε
0
= 8,86.10
-12
(F/m): hng s ñin.ðng năng ca electron:
220
128
e Kmvr
πε
= =
Th năng ñin ca electron:
200
1()()44
eeeU rr
πε πε
+ −= = −
Do ñó, năng lưng toàn phn là:
20
8
n
e EKU r
πε
= + = −
Moment xung lưng ca electron:
2200
44
emer Lmvrmr mr
πε πε
= = =
ðn ñây, Bohr ñã thit lp moment xung lưng theo tinh thn lưng t (
tìmcách gia nhp hng s Planck
) như sau:
2
h Ln
π
=
(n = 1, 2, 3 ...)T ñó, bán kính các qu ño cho phép:
2222020
24
B
hhmer nrnnr me
ε π πε π
= ⇒ = =
vi
21102
5,3.10
B
hr me
ε π
−
= =
(m): bán kính Bohr.Cui cùng, thay tr r vào năng lưng toàn phn, ta có:
42220
18
n
me E hn
ε
= −
(n = 1, 2, 3 ...)Mt ñiu ht sc thú v là Bohr chng ñt gì vào lý thuyt ca mình ñ nói rngnguyên t ln như th nào, nhưng li làm xut hin chiu dài có kích c ñúng (qua bán kính Bohr). Công thc năng lưng ca Bohr phù hp tt vi thc nghim quavic to thành h quang ph vch ca nguyên t Hydro (
h các dãy Lyman, Balmer, Paschen
).
of 00
080915_NguyenlyTuongUng_NM
160 Reads
Info and Rating
| Category: | Uncategorized. |
| Rating: | |
| Upload Date: | 10/12/2009 |
| Copyright: | Attribution Non-commercial |
| Tags: |
Leave a Comment