OPTIMALNO KORI

[]

EWEVODNIH RESURSAU

[

UMSKIM PROSTORIMA

Du{ica TRNAVAC

Rezime

Optimalno kori{}ewe vodnih resursa u {umskim prostorima podrazumevaprimenu principa wihovog ure|ewa i kori{}ewa u svrhu najve}e koristi po ~oveka, imaju}i u vidu svu sloènost i me|uzavisnost ova dva sistema, u kontekstu za{tite ìvotne sredine. U ovom radu akcenat je stavqen na vodne resurse Srbije,izloèna je dugoro~na koncepcija vodosnabdevawa, data procena u~e{}a vode iz {umskih prostora u ukupno rasploìvim vodama Srbije. Pri tom je analiziranahidrolo{ko-eroziona uloga {uma i {umskog zemqi{ta. Kao primer predstavqena je studija akumulacije “Stubo-Rovni” na reci Jablanici u kolubarskom reginalnom sistemu vodosnabdevawa.Kqu~ne re~i:

vodni resursi, akumulacije

Du{ica Trnavac

, Geografska grupa, Specijalista AAOM-a, Beograd,Program:

@ivotna sredina izazov za nauku, tehnologiju i dru{tvo

Optimal use of water resources in forest areas

Optimal use of water resources in forest areas represents application of the principles for its most sustainable cultivation and use, especially in regard to thecomplexity and dependence of these two systems, in environmental protection context. In this paper the emphasis has been put on water resources in Serbia, long-termconcept of water supply was given, as well as an estimate of the percentage of forest area waters in the entire waters of Serbia. Hydrological-erosion function of forest and forestry soil was analyzed. The study case was presented water reservoir “Stubo- Rovni” on the river Jablanica in water supply of the Kolubara region.Key words: water resources, water reservoirs

A F G E O G R I J A

UVOD

Voda predstavqa najrasprostraweniju materiju u prirodi. Ona pokrivazemqinu povr{inu i proìma zemqinu koru, u~estvuje u prirodnim procesma, zawom ima potrebu sav ìvi svet. Kao sastavni deo atmosfere, hidrosfere,kriosfere, biosfere i litosfere, nalazi se u sva tri agregatna stawa - ~vrstom,te~nom i gasovitom.Pored tla i biqnog pokriva~a, vode su tre}a blagodet prirode kojaomogu}uje ìvot ~oveka na zemqi. Kao {to ~ovek uti~e na tlo, posebno na biqnipokriva~ na wemu, isto tako on moè uticati i na vode na tlu, u smislu da mu onedonose ve}e ili mawe koristi.Pod optimalnim kori{}ewem voda uvek moramo podrazumevati takvowihovo ure|ewe i kori{}ewe kakvo u celini daje najve}u korist ~oveku.Izdvojimo li samo vodne resurse {umskih prostora, poku{a}emo da damo principetakvog ure|ewa i kori{}ewa, imaju}i u vidu svu sloènost i me|usobnu zavisnostova dva sistema, sa posebnom pa`wom usmernom ka na{em prostoru.Za optimalno kori{}ewe nama su potrebne vode relativno ujedna~enihproticaja u toku cele godine. To ujedna~avawe proticaja postiè se na dva na~ina:•odràvawem na tlu solidnog biqnog pokriva~a koji }e vr{itimo}nu prirodnu retenciju voda i vodotoke {tititi od nanosa;•i podizawem ve{ta~kih akumulacionih basena na vodotocima koji,u zavisnosti od korisnog akumulacionog prostora, mogu vr{itimo}na izravwavawa proticaja, sezonska ili vi{egodi{wa.

VODA KAO RESURS

Zna~aj vode

S obzirom na `ivotni zna~aj vode za razvoj qudskog dru{tva ovomproblemu se posve}uje velika pa`wa. Zbog toga {to se obavqa stalna cirkulacijavode u {irim okvirima, i {to mnoge reke povezuju razli~ite zemqe, preduzete suozbiqne mere da se ovaj problem re{ava na me|unarodnom planu. Briga o prirodi iprirodnim resursima, koji se usled poja~ane industrijalizacije i brzog porastabroja stanovni{tva, a bez razumnog i detaqnog planirawa mogu da istro{e,nagnala je Evropski savet da 1968. godine prihvati “Evropsku povequ o vodi”.Postavke iz poveqe o vodi su veoma koncizno i jasno istakle najbitnijeprobleme iz oblasti kori{}ewa i proizvodwe vode, gde je {umi dato istaknutomesto.

Zbornik radovaBroj 16

G E O G R A F I J A

Odnosi izme|u vode i {umskog ekosistema su raznovrsni i mnogobrojni. Sastanovi{ta vodoprivrede najzna~ajnije je oticawe (povr{insko, podpovr{insko ipodzemno). Razaraju}i zahvati mogu trajno da o{tete kako {umski ekosistem tako iprirodnu cirkulaciju vode.

Hidrolo{ki ciklus i uloga {uma u wemu

Kruèwe vode u prirodi je posledica delovawa sun~eve energije, koja sedobrim delom tro{i i na isparavawe vode.Utvr|eno je da se od ki{e pale na zemqinu povr{inu u atmosferu putemisparavawa vra}a oko 62% vode. Preostale koli~ine atmosferskih padavinadostupne su za neku vrstu kori{}ewa.U procesu kopnenog kruèwa vode vegetaciji pripada veoma zna~ajnomesto, te i {umi kao najzna~ajnijem delu vegetacije. Ova spoznaja datira odnajstarijih vremena. Tokom istorije sistematski se istraìvalo kako bi seproverila zavisnost izme|u pusto{ewa {uma i vodoprivrede.Uloga {uma u procesu oticawa ogleda se u sposobnosti {ume da zadrìvelike koli~ine vode. Naime, {umsko zemqi{te ima povoqne vodno-vazdu{neosobine, tj. ima mo}ni maksimalni i retencioni kapacitet (ima dovoqno prostorakako za gravitacionu tako i za kapilarnu vodu). U takvom zemqi{tu krupne poreomogu}avaju brzu infiltraciju padavina ~ime se spre~ava povr{insko oticawe, pase ta gravitaciona voda postepeno i relativno sporo potpovr{inskim ipodzemnim tokovima pridruùje povr{inskim tokovima ne izazivaju}i ni poplaveni eroziju.Osobina makroporoznosti (kapacitet za vazduh) {umskog zemqi{tasagledana kroz brojke izgleda ovako:

sa kapacitetom za vazduh od 20 zapreminskih

procenata, bi}e privremeno akumulirano 1 000

vode po 1

, ili 100

padavina po 1

Da li je voda neiscrpan resurs?

Prirodni resursi predstavqaju materijalnu osnovu za obezbe|eweelementarnih ìvotnih potreba savremenog ~oveka. Po svojoj prirodi dele se naneobnovqive i obnovqive. I dok je iskori{}avawe neobnovqivih resursa, kao“kona~nih”, u svetu ve} interpretirano i prognozirano katastrofi~no, epitetobnovqivosti potisnuo je ove druge, neopravdano, sa liste ugroènih resursa.Upravo, dugotrajni eksploatacioni odnos, pra}en neprekidnim reme}ewemekolo{ke ravnoteè, uni{tava sve ve}i broj elemenata obnovqivih resursa,usporavaju}i tempo i stepen wihove regeneracije. Tako zemqi{te, {ume,

vode

,stani{ta i lovi{ta ribe, genofond i biodiverzitet, ruralni prostori i pejza`(kao nekonvencionalni obnovqivi resursi), postaju samo “delimi~no obnovqivi”.U|emo li dubqe u analizu obnovqivih vodnih resursa, shvatamo da

Broj 16Zbornik radova

A F G E O G R I J A