UVOD U KOMUNIKOLOGIJU

PITANJA I ODGOVORI ZA ISPIT1.KOMUNIKOLOGIJA – kakva je to nauka, šta proučava, geneza (postanak ili porijeklo)termina i pojma.

Komunikologija proučava oblike i načine društvenog komuniciranja čovjeka od interpersonalnog domasovnog. Ona istražuje smisao, svrhu i efekte simboličke interakcije, strukturu i funkcijekomunikacijskih sistema. Komuniciranje je općenje, saobraćaj, saopćavanje, bivanje u vezi. To jetemeljni proces koji omogućuje nastanak i funkcioniranje ljudskih zajednica (Vreg). Komunikologija proučava sadržinu, oblik i načine čovjekovog međusobnog i masovnog komuniciranja, smisao, svrhe iefekte simboličke interakcije, kojom se ljudi sporazumijevaju, podstiču na djelatnost, kao i strukture ifunkcije komunikacijskih sistema (Vrec). Prema Džonu Fisku, komunikologija proučava proces prenošenja poruka i njihove refleksije, a problemima proizvodnje i razmjene značenja bave se teorijeinformacija. Da bi se komunikologija mogla razvijati kao zasebna nauka, potrebno je uspostavitirazliku između pojmova komuniciranje i informacije. Prvi pojam je odnos između subjekata, ainformiranje je ono što čini svrhu i sadržaj tog odnosa.

2.Komuniciranje u prvobitnim zajednicama: način, sredstva, karakter i ciljevi.

Prije nego počinje komunicirati sa pripadnikom svoje vrste, čovjek komunicira sa prirodom koja gaokružuje. Uvidio je da mu za uspješno savlađivanje prirodnih datosti trebaju i druge jedinke i timenastaje era ljudskog tzv. humanog komuniciranja. Crteži kao poruke koji su pronađeni potvrđivali suovu tezu. Za najraniji period razvoja čovječanstva karakteristična je komunikacija između jedinki, jedinki i grupe i grupa međusobno, čiji je motiv bio komunikacija sa prirodom. O svjesnom, ciljnomdruštvenom komuniciranju može se govoriti u prakomunističkim zajednicama, jer na tom stupnjurazvoja ljudskog društva, odlika je bila u međusobnom sporazumijevanju, elementarnojobaviještenosti, dogovaranju.Raslojavanjem prastarih društvenih zajednica, oblici društvenog komuniciranja se prilagođavajunovim uslovima. Informacija kao novi element dobija novu ulogu i formu. Na taj način su povlašćenivladali, a između njih i robova nije bilo komuniciranja, osim prava na robove i obaveze premagospodaru.U staroj Atini je bilo vrlo izraženo iznošenje i razmjena ideja i mišljenja, saopćavanje i širenjesaopćenja od šireg društvenog značaja, a to je izraz političkog odnosa i političkih borbi unutar vladajućeg sloja društva. Počela se posvećivati posebna pažnja načinu saopćavanja mišljenja,obavještenja i ideja. To najbolje potvrđuje činjenica da se u Atini razvio snažan i do sadaneprevaziđen razvoj govorništva, koji je bio interakcijskog značenja. U starom Rimu komuniciranje jedobilo još jednu dimenziju, a to je uticaj na mase slobodne svjetine čiju snagu treba usmjeravati uželjenom pravcu, a nju čuvati okupljenu.I u Atini i Rimu intenzitet javnog komuniciranja nije bio uvijek jednak. Bilo je perioda kada je javnadruštvena komunikacija svedena na zvanične objave, kada su misli i ideje ostajale u krugovima onihkoji su imali vlast. Tako se vidjelo da autokratija, odnosno diktatura i tiranija ne podnose iznošenjemišljenja i javno saopćavanje činjenica, osim onih koji djeluju u pravcu stabilizacije vladavine.Uspjesi i padovi govorništva u antičkom svijetu potvrđuju da je uzrok tome u radikalnim promjenama političkih i društvenih odnosa, do čega je došlo poslije pada Republike. A to znači da se sa smjenomdemokratskog autokratskim političkim sistemom pogoršala komunikaciona situacija.To se jasno očituje u narednoj etapi razvoja čovječanstva, kada je crkva koja je i sama bila feudalactežila da potčini i feudalca i plemića pomoću svoje dogme (osnovna tačka u vjerskoj nauci), a i pomoću seljaka koji je bio oružje u njenim rukama. U srednjem vijeku se snažno razvija tzv. crkvenogovorništvo, kojim se crkva služila neograničeno, jer je željela da u društvu bude glavni tumač i

sudac. Dokaz za to je da se kao obavezan predmet na Univerzitetu predavala retorika i manipulacijomgovorništva crkva je mogla držati sve tokove društvene komunikacije. Ova komunikaciona situacija senije mijenjala ni pojavom štampe, a pošto je vidjela značaj ovog sredstva, crkva i krupni feudalci suga uzeli pod svoju kontrolu i držali sve do građanskih revolucija.Međutim, početkom renesanse, sitaucija se nešto mijenja i građanski pokreti zahtijevaju oslobađanje javne riječi i štampe, odnosno preotimanje kontrole nad javnom komunikacijom od monarhističkihrežima i crkvene hijerarhije. Ti zahtjevi su značili slobodu govora, zbora, javnog istupanja, štampeitd., ali ih je najbolje izrazila velika Francuska revolucija.Buržoaske revolucije su omogućile dotada neviđen razmah javne riječi, odnosno javnog društvenogkomuniciranja. Neki pokušaji da se to ograniči ili zaustavi bila su kratkotrajni. Ali, buržoaziji senametnulo pitanje kako vladati javnom komunikacijom, jer razvoj robne proizvodnje, ubrzanaurbanizacija naselja, opće osnovno obrazovanje i drugo je izazivalo ubrzan razvoj sredstava zakontribuciju (novčane i druge isplate) i distribuciju informacija čime se multiplicira (umnožava) snaga javne riječi i mogućnost uticaja njenim posredstvom. Vlada i vladajuće političke snage služile su sedemokratskim sredstvima, kao što su vlasništvo nad sredstvima informiranja, vezivanjem štampe zainudstrijski i bankarski kapital, uticajem na personalni sastav redakcije i drugim.

3.Komuniciranje – definicija; komuniciranje i informiranje – diferencija.

Komuniciranje je općenje, saobraćaj, saopćavanje, bivanje u vezi. To je temeljni proces kojiomogućuje nastanak i funkcioniranje ljudskih zajednica. Osnovni način sporazumijevanja – posredovanja značenja pomoću simbola; uspostavljanje zajedništva jednog živog bića sa drugim,suštinski način sporazumijevanja ljudi, naroda – uslov nastanka, razvoja i opstanka ljudskog društva(Vreg). Da bi se komunikologija mogla razvijati kao zasebna nauka, potrebno je uspostaviti razlikuizmeđu pojmova komuniciranje i informacije. Prvi pojam je odnos između subjekata, a informiranje jeono što čini svrhu i sadržaj tog odnosa.

4.Masovno društvo – geneza i karakteristike; šta je zapravo masovno društvo?

Masovno društvo je kulturnohistorijska pojava koja označava građansko kapitalsko, profitno društvo,vladavinu elite moći i bogatstva. Masovno društvo je proizvod industrijalizacije proizvodnje iurbanizacije življenja. Mijenjanjem načina proizvodnje i razmjene roba, mijenjaju se i odnosi premaljudima, kako u proizvodnji tako i u razmjeni, zatim nastaju migracije velikog broja ljudi iz sela ugradove, što mijenja ljudski način života. U okviru svega ovog nastale su i mnoge

druge pojave, štosve to zajedno čini “masovno društvo”. Inače, masa sačinjava mnogo ljudi, odnosno rulju, akomunikologija pojam društvo preuzima od sociologije, što zapravo predstavlja komunikološkifenomen.

5.Teorija simbola – šta su simboli, vrste i funkcija?

Ljudsko komuniciranje ostvaruje se pomoću ili posredstvom simbola. To su vrste verbalnih znakovakoji označavaju predmete, stanja i zbivanje. Teorija simbola je osnova komunikologije. Istraživanjenjihovih vrsta, funkcije i strukture, proizvelo je čitav niz pitanja značajnih za odnose među ljudimakoji se uspostavljaju komuniciranjem. Partneri u komunikacionom prostoru moraju raspolagati sa približno istim fondom simbola i ti simboli moraju imati isto značenje, kao i što moraju poznavatiiskustvena polja jedni drugih i slično. Simboli se dijele na verbalne i neverbalne, konkretne iapstraktne. Verbalni simboli su riječi izgovorene ili napisane. Neverbalni su geste, mimika ili raznizvuci. Konkretni simboli označavaju konkretne predmete, dok su apstraktni koji označavaju pojmoveizvan dometa čula: ljubav, duša… Fond simbola kojima se čovjek služi razvijao se uporedo sarazvojem civilizacije. Dokazano je da simboli igraju veoma važnu ulogu u označavanju ili iskazivanjuidentiteta čovjeka, ljudske skupine, naroda ili nacije. Ovdje se ne radi samo o jeziku, već i o drugimindikatorima, kao što su simbolna muzika, zastave, odijevanje, pozdravljanje i drugo.

6.Simbol – signal – znak – definicije i razlike.

Simboli su vrste verbalnih znakova koji označavaju predmete, stanja i zbivanje, ali među njih se uširem smislu ubrajaju i znaci i signali, među kojima postoji ozbiljna razlika. Simbol označava neštošto on jeste i dijeli se na verbalne i neverbalne, konretne i apstraktne. Znak označava nešto što on samnije, a signal je neverbalni simbol jednokratnog trajanja čije je značenje uglavnom konotativno iunaprijed dogovoreno.

7.Pismo – značenje pojave; faze razvoja; pismo u ljudskoj komunikaciji.

Ljudsko komuniciranje predstavlja govor i pismo. Pod pojmom pismo ne bi trebalo izričito podrazumijevati grafove koji u nekom sklopu imaju određeno značenje. Crteži u pećinama koji su naši predaci ostavili iza sebe predstavljali su određene poruke. Pismo kao upotreba znakova za predstavljanje i saopćavanje misli i riječi je najveći domet čovjekove uobrazilje. Ljudi su se do novijihvremena s poštovanjem odnosili prema pismu, a pismeni ljudi uživali su veliki ugled u svojoj okolini.Pismo se razvijalo u skladu sa razvojem čovjekovih potreba i spoznaja. Ostavljanjem svojih tragova,odnosno obilježavajući svoke kretanje, čovjek je crtao po pećinama i tako je nastalo slikovno pismo – piktografija. Jedan od najprimitivnijih načina bilježenja jeste RABOŠ, štap na koji se zarezima neštozapisuje, najčešće znaci koji služe kao brojevi. Kod ovog štapa bio je problem zarezivanja jer vrlolako se moglo dogoditi da ta poruka ili ne bude isporučena ili da se ne pročita pravilno, te je takodolazilo do simboličkog nesporazuma i izostajanja očekivane reakcije. Služilo se i pismom KVIPUU,odnosno konopcima i vezivanjem čvorova na njima, a takvim pismom su se služile Inke. Razlikujemoslikovno pismo ili piktografiju, zatim ideografiju i slogovno pismo.Piktografija je prvi stupanj u razvoju pisma, a znači izražavanje misli i riječi slikom. Ovo pismo jenastalo u fazi kada je čovjekova misao bila predmetna, slikovna. Niz slika značilo je ideju koju autor želi da izrazi, odnosno priču koju želi da ispriča.Ideografija je viši oblik slikovnog pisma, kojim se pokušavaju izraziti apstraktne (misaone) ideje. Uideograme spadaju saobraćajni znaci. Ideografsko pismo je prelaz ka fonetskom, jer ideografski znak ne simobolizuje glas, osim kada u nekom jeziku za jednu ideju postoji samo jedna riječ. Od tada je počelo predstavljanje pojedinih glasova i taj simbol je postao fonetski.Sumersko pismo uzima se kao primjer tog prelaza. Sumerci su prvo ovladali piktografijom, a onda saideografijom sa elementima fonetskog pisma. Sumersko pismo činile su linije koje su urezivane uvlažne meke glinene ploče. Pošto su te linije bile slično klinovima, otuda i naziv klinasto pismo. Ovo pismo su prihvatali i usavršavali Vavilonci, Asirci, Perzijanci i drugi. Klinasto pismo i egipatskihijeroglifi su prvi potpuni sistem grafičkog izražavanja misli. I kinesko pismo je bilo ideografsko saelementima fonetskog, ali se takvo zadržalo i do danas. U Kini je u upotrebi 8.000 znakova, a za pismenost je dovoljno i 1.000 znakova. U ideografskim pismima može doći i do nesporazuma jer jedan ideogram ima više značenja, pa mu se dodaje još jedan simbol – determinativ, koji ga bližeobjašnjava.Slogovno pismo predstavlja veliki napredak u razvoju pisma, ali ni ono nije moglo zadovoljiti opće potrebe čovjeka. Primjerci ovog pisma pronađeni su na Kritu a potiču iz 15. vijeka p.n.e. i ufeničanskom gradu Biblosu u 18.vijeku p.n.e.Perzijanci su razvili pismo slični klinastom sa svega četiri ideograma, a slogove zamijenili za pojedineglasove. To pismo je imalo 36 simbola sa jednim interpukcijskim znakom. To je preteča fonetskog pisma, odnosno alfabeta. Hansko pismo, neka vrsta alfabeta, koji su feničanski trgovci raznijeli pozemljama Sredozemlja. To pismo je osnova svih savremenih evropskih alfabeta.Komplikovanost pisama je ograničavala komunikaciju i svodila je na najnužniju mjeru, jer komuniciranje pismom otežavali su i materijali na kojima je se pisalo i kojima se pisalo. Drvene,glinene i druge ploče zamijenio je papirus i pergament, a kasnije i papir.Papirus je biljka od koje su Egipćani pravili materijal za pisanje sve do 11. vijeka p.n.e, dok ga nijezamijenio pergament, koji je proizveden u azijskom gradu Pergamu. Postoje dokazi da se pergament pravio i u Bosni.