• Embed Doc
  • Copy Link
  • Readcast
  • Collections
  • CommentGo Back
Download
 
 
 ਮੋ ਿਹਤ ਸੇ ਨ 
 
 ਆਪਣੀ ਿਜ਼ੰਦਗੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਿਦਨਾ ਿਵਚ ਮਹਤਮ ਗਾਧੀ ਬੰਗਲ ਿਵਚ ਸਨ ਤਾ ਉਹਨਾ ਨੇ ਬੰਗਲੀ ਿਲਪੀ ਿਸੱਖਣ ਦ ਫ਼ੈਸਲ ਕੀਤ 
 
 ਸੀ 
 
। ਇਥੇ ਇਹ ਿਜ਼ਕਰ ਕਰਨ ਮੁ ਨਿਸਬ ਹੀ ਹੋਵੇਗ ਿਕ ਗੁਜਰਤ ਦੇ ਜੰਮਪਲ ਹੁੰਿਦ ਹੋਇ ਵੀ ਮਹਤਮ ਗਾਧੀ ਨੇ ਨ ਿਸਰਫ਼ 
 
 ਿਹੰ ਦੀ ਤੇ ਉਰਦੂ ਸਗੋਂ ਤਿਮਲ 
,
 ਤੇਲਗੂ ਮਿਲਆਲਮ ਤੇ ਬੰ ਗਲੀ ਵੀ ਪੜ ਨੀ ਤੇ ਿਲਖਣੀ ਿਸੱਖੀ 
 
। ਇਹ ਐਵੇਂ ਉਸਦ ਲੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ 
 
 ਸਗੋਂ ਉਸਦੀ ਸੋਚ ਤੇ ਸਰਗਰਮੀ ਦ ਇਕ ਅਿਹਮ ਪੱਖ ਸੀ 
,
 ਿਜਸਦ ਹੋਰ ਵੇਰਵ ਅੱਗੋ ਂ ਆਏਗ 
 
। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਕ ਬੰਗਲੀ ਨੇ
 
 ਉਹਨਾ ਤੋਂ ਹੋਰਨਾ ਬੰ ਗਲੀ ਦੇ ਨਾਅ ਿਕਸੇ ਸੁਨੇਹੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ।
 
 ਉਸ ਿਦਨ ਗਾਧੀ ਜੀ ਨੇ ਮੋਨ ਵਰਤ ਰੱਿਖਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਿਜਹੜ ਉਹ ਸਵੈ
-
 
 ਕਬੂ ਦੇ ਅਿਭਆਸ ਵਜੋ ਂ ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਹਫ਼ਤੇ ਇਕ ਿਦਨ 
 
 ਲਈ ਰੱਖਦੇ ਸਨ 
 
। ਉਹਨਾ ਆਪਣ ਸੁਨੇਹ ਨਵੀਂ ਿਸੱਖੀ ਿਲਪੀ ਿਵਚ ਿਲਿਖਆ ਸੀ। ਸਨੇਹ ਸੀ 
, "
 
 ਜੀਵਨੀ ਅਮਰ ਬਨੀ।
"
 ਮੇ ਰ 
 
 ਜੀਵਨ ਹੀ ਮੇਰ ਸੁ ਨੇਹ ਹੈ।
 
 ਇਹ ਸੁ ਨੇਹ ਮਹਤਮ ਗਾਧੀ ਦ ਜੀਵਨ ਭਰ ਦ ਸੱਚ ਸੀ 
 
। ਉਹਨਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਿਪਛੋਂ ਵੀ ਇਹ ਓਨ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ 
 
 ਿਜ਼ੰ ਦਗੀ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਅਮਰ ਕਹਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਿਵਚ ਕੋਈ ਪਸਕੂ ਨਹੀਂ 
,
 ਨ ਘੱਟ 
,
 ਨ ਹੀ ਵੱਧ 
 
। ਉਸ ਦੀ ਿਜ਼ੰਦਗੀ ਤੇ ਉਸਦੇ
 
 ਕੰਮ ਅਿਜਹੇ ਹਨ ਿਕ ਉਹਨਾ ਦ ਨਾਅ ਹਮੇ ਸ਼ ਮਹਨ ਹਸਤੀ ਵਜੋ ਂ ਅਤੇ ਇਤਹਸ ਦੇ ਿਸਰਜਕ ਵਜੋਂ ਕਇਮ ਰਹੇ ਗ। ਉਸ ਦੀ 
 
 ਪ ਪਤੀ ਐਨੀ ਠੋਸ ਹਨ ਿਕ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੀ ਪਿਰਭਸ਼ ਹਨ। ਟੈ ਗੋ ਰ ਨੇ ਨਿਹਰੂ ਦੀ ਸਵੈ
-
 
 ਜੀਵਨੀ ਪੜਕੇ ਉਸ ਪਣਮ 
 
 ਕੀਤ ਸੀ 
-
 ਓਨ ਿਕਤਬ ਲਈ ਨਹੀਂ ਿਜੰ ਨ ਇਕ ਅਿਜਹੇ ਿਵਅਕਤੀ ਦੀ ਝਲਕ ਿਦਖਉਣ ਲਈ 
"
 
 ਿਜਹੜ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਨਿਮ 
 
 ਨਲੋਂ ਵੱਧ ਮਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਚੁਿਗਰਦੇ ਨਲੋਂ ਵੱਧ ਸੱਚ ਹੈ।
"
 ਗਾਧੀ ਜੀ ਬਰੇ ਸ਼ਇਦ ਅਿਜਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤ ਜ ਸਕਦ 
 
। ਉਹ 
 
 ਆਪਣੇ ਕਰਨਿਮ ਦ ਸਰੂ ਪ ਆਪ ਹੀ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਚੁਿਗਰਦੇ  
,
 ਉਸਦੀ ਸਰੀ ਿਵਰੋਧਤਈ ਸਮੇ ਤ 
,
 ਆਪ ਹੀ 
 
 ਸਿਖਆਤ ਕਰਦੇ ਸਨ।
 
 ਮਹਤਮ ਗਾਧੀ ਆਪਣੀ ਸੀਮਵਾ ਤੋਂ ਸੁਚੇਤ ਸੀ 
 
। ਉਹ ਇਕਸਰ ਹੋਣ ਿਵਚ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰੱਖਦ 
,
 ਿਜਸ ਤੋਂ ਿਬਨ ਕੋ ਈ 
 
 ਿਸਧਾਤ ਜਾ ਿਕਸੇ ਿਦਸ਼ਟੀਕੋ ਨ ਬਰੇ ਕੋਈ ਗੁੰ ਦਵਾ ਿਬਆਨ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦ 
 
। ਵਸਤਵ ਿਵਚ ਉਹ ਿਖਆਲਾ ਦੀ ਇਕਸਰਤ  
 
 ਛੋ ਟੇ ਿਦਮਗ਼ਾ ਦੀ ਸ਼ਰਰਤੀ ਕਢ ਜਾ ਛਲੇਡ ਸਮਝਦ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਿਖਆਲਾ ਦੀ ਅਸੰਗਤੀ ਦੀ ਕਈ ਿਮਸਲਾ ਿਦੱਤੀ ਜ 
 
 ਸਕਦੀ ਹਨ। ਮੈਂ ਇਸਦੀ ਦੋ ਿਮਸਲਾ ਿਦਗ 
,
 ਇਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀ ਪਧਰ ਤੇ ਅਤੇ ਇਕ ਗੈ ਰ 
-
 
 ਸ਼ਖ਼ਸੀ ਪੱਧਰ ਤੇ।
 
 ਿਜਹੜ ਪਰਚ 
'
 
 ਿਹੰਦ ਸਵਰਜ 
'
 ਉਹ ਿਪਛਲੀ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਿਵਚ ਪਕਸ਼ਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਿਜਸ ਬਰੇ ਉਸਦ ਕਿਹਣ ਸੀ ਿਕ 
 
 ਇਹ ਉਸਦੇ ਫਲਸਫੇ ਦੀ ਪਮਣੀਕ ਪਤੀਿਨਧਤ ਕਰਦ ਹੈ
,
 ਉਸ ਿਵਚ ਉਸਨੇ ਅਧੁ ਿਨਕ ਸਿਭਅਤ  ਿਤੱਖੀ ਤਰਾ ਿਨੰਿਦਆ ਸੀ।
 
 ਉਸਨੇ ਿਵਸ਼ੇ ਸ਼ ਤੌਰ 
'
 
 ਤੇ ਿਕਹ ਸੀ ਿਕ ਰੇ ਲਵੇ ਿਸਸਟਮ ਤੇ ਹਸਪਤਲਾ  ਖਤਮ ਕਰ ਦੇਣ ਚਹੀਦ ਹੈ
 
। ਪਰ ਸਡੇ ਿਵਸ਼ਲ ਦੇਸ਼  
 
 ਇਸ ਿਸਰੇ ਤੋ ਂ ਉਸ ਿਸਰੇ ਤੱਕ ਆਉਣ ਜਣ ਲਈ ਿਜੰ ਨੇ ਅਸਰਦਰ ਢੰਗ ਨਲ ਤੇ ਿਜੰਨੀ ਿਜ਼ਆਦ ਵਰਤੋਂ ਰੇਲਾ ਦੀ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ
 
 ਜੀਵਨ ਿਵਚ ਕੀਤੀ 
,
 ਓਨੀ ਸ਼ਇਦ ਹੀ ਹੋਰ ਿਕਸੇ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ
 
।
1930
 
 ਿਵ ਿਵਚ ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਭਤੀਜੀ ਅਪੈਂਿਡਸਈਟਸ ਦ 
 
 ਿਸ਼ਕਰ ਹੋਈ ਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਿਵਚ ਕੰਘੀ ਮਰਨ ਿਪਛੋਂ ਨ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਭਤੀਜੀ ਦੇ ਸਰਜੀਕਲ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਰੇ ਸਿਹਮਤੀ 
 
 ਪਰਗਟ ਕੀਤੀ ਸਗੋ ਂ ਓਪਰੇ ਸ਼ਨ ਹੁ  ੰਦ ਵੀ ਦੇ ਿਖਆ 
 
। ਉਸਨੇ ਪਣ ਿਲਆ ਸੀ ਿਕ ਉਹ ਦੁ ੱਧ ਨਹੀਂ ਪੀਏਗ ਿਕਉਂਿਕ ਦੁੱਧ ਉਸਦੀ 
 
 ਕਮੁਕ ਵਸ਼ਨ  ਭੜਕਉਂਦ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਡਕਟਰਾ ਨੇ ਿਕਹ ਿਕ ਉਸ ਦੁੱਧ ਪੀਣ ਹੀ ਪੈਣ ਹੈ ਤਾ ਉਸਨੇ ਇਸ ਦੁ ਿਬਧ ਦ 
 
 ਹੱਲ ਬੱਕਰੀ ਦ ਦੁੱਧ ਪੀਣ ਿਵਚ ਲੱਭ।
 
 ਉਸ ਬਦੀ ਦ ਟਕਰ ਕਰਨ ਵਲੇ ਅਿਹੰਸ ਦੇ ਅਵਤਰ ਵਜੋ ਂ ਜਿਣਆ ਜਣ ਲੱਗ ਸੀ 
 
। ਜਦੋਂ 
1939
 ਿਵਚ ਦੂ ਸਰੀ ਸੰਸਰ ਜੰ ਗ 
 
 ਦੇ ਿਛੜਨ ਵੇ ਲੇ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈ ਸ਼ਨਲ ਕਾਗਰਸ ਨੇ ਰੱਿਖਆ ਕਰਜਾ ਿਵਚ ਿਮਲਵਰਤਣ ਦੇਣ ਦੀ ਪੇ ਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਬਸ਼ਰਿਤ ਿਕ ਬਰਤਨਵੀ 
 
 ਹਕਮ ਕੌਮੀ ਅੰਤਿਰਮ ਸਰਕਰ ਦੀ ਸਥਪਨ ਪਰਵਰਨ ਕਰ ਲੈ ਣ ਤਾ ਗਾਧੀ ਜੀ ਨੇ ਿਜ਼ਦ ਕੀਤੀ ਸੀ ਿਕ ਿਕਉਂਿਕ ਇਹ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ 
 
 ਉਹਨਾ ਦੇ ਅਿਹੰ ਸ ਦੇ ਅਕੀਦੇ ਦੀ ਉਲੰਘਣ ਕਰਦੀ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਿਵਰੁੱਧ ਉਹਨਾ ਦ ਰੋ ਸ ਦਰਜ ਕਰ ਿਲਆ ਜਏ 
 
। ਪਰ 
 
 ਨਲ ਹੀ ਉਹਨਾ ਇਹ ਵੀ ਆਖ ਿਦੱਤ ਸੀ ਿਕ ਕਾਗਰਸ ਜੋ ਮੁ ਨਸਬ ਸਮਝਦੀ ਹੈ
,
 ਉਹੀ ਕਰੇ ਿਕਉਂਿਕ ਉਹਨਾ ਦੀ ਰਏ ਕੋ ਈ 
 
 ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ ਿਕਉਂਿਕ ਉਹ ਕਾਗਰਸ ਦੇ ਸਧਰਨ ਮੈ ਂਬਰ ਹੀ ਨਹੀਂ 
 
। ਇਸਦੇ ਬਵਜੂਦ ਕੇਵਲ ਿਤੰ ਨ ਸਲ ਿਪਛੋਂ ਿਜਸ 
 
"
 
 ਿਹੰਦੁਸਤਨ ਛਡੋ
"
 ਲਿਹਰ ਦੀ ਅਗਵਈ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ 
,
 ਉਸਦੇ ਪੋਗਰਮ ਦੀ ਪਿਹਲੀ ਮੱਦ ਇਹ ਸੀ ਿਕ ਪਪਤ ਕੀਤੀ ਜਣ 
 
 ਵਲੀ ਕੌ ਮੀ ਸਰਕਰ ਜਪਨੀ ਦੇ ਿਖਲਫ਼ ਲੜੇਗੀ 
,
 ਜੇ ਜਪਨੀ ਫੌਜਾ ਨੇ ਇਤਹਦੀ ਫੌਜਾ ਦ ਿਪੱਛ ਕਰਿਦ ਿਹੰ ਦ ਤੇ ਹਮਲ 
 
 ਕੀਤ 
 
। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਆਜ਼ਦੀ ਹਸਲ ਹੋ ਗਈ ਤਾ 
1947
 ਦੇ ਅਖੀਰ ਿਵਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਿਵਚ ਪਿਕਸਤਨੀ ਹਮਲਵਰਾ  ਪਛੜਨ ਲਈ 
 
 ਿਹੰ ਦੁਸਤਨੀ ਸੈਨ ਥੇ ਭੇਜਣੀ ਪਈ ਤਾ ਿਹੰਦ ਸਰਕਰ ਨੇ ਮਹਤਮ ਗਾਧੀ ਦੀ ਅਸ਼ੀਰਵਦ ਮੰ ਗੀ ਤੇ ਪ ਪਤ ਕੀਤੀ।
 
 ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਅਿਹੰ ਸ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਅਿਹੰਸ ਰਹੀਂ ਬਰਤਨਵੀ ਸਮਰਜ ਦੀ ਿਸ਼ਕਸਤ ਿਹੰ ਦ  ਅਤੇ ਸੰਸਰ 
 
  ਮਹਤਮ ਗਾਧੀ ਦ ਸੱਭ ਤੋਂ ਮਹਨ ਤੁਹਫ਼ ਿਗਣੀ ਜਾਦੀ ਹੈ
,
 ਤਾ ਲਗਦੇ ਹੱਥ ਇਸ ਮਮਲੇ ਦੀ ਪੁਣਛਣ ਵੀ ਕਰ ਲਈ ਜਣੀ 
 
 ਚਹੀਦੀ ਹੈ
 
। ਗਾਧੀ ਜੀ ਬੜੇ ਮਹਨ ਆਗੂ ਤੇ ਆਰਗੇ ਨਏਜ਼ਰ ਸਨ ਿਜਨਾ  ਸਡੇ ਲੋਕਾ ਦੇ ਸਤੁੰਤਰਤ ਸੰ ਗਮ ਨੇ ਪੈ ਦ ਕੀਤ।
 
 ਅਤੇ ਿਜਸ ਮੰਿਜ਼ਲ ਤੇ ਅਸੀਂ ਪਹੁ  ੰਚੇ ਹਾ ਉਸਨੇ ਮਹਤਮ ਗਾਧੀ  ਇਸ ਗੱਲ ਦ ਅਿਧਕਰੀ ਬਣ ਿਦਤ ਹੈ ਿਕ ਉਹਨਾ  
 
 ਸਮੁ ੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤ ਦੇ ਇਤਹਸ ਿਵਚ ਸਦੀਵੀ ਥਾ ਪ ਪਤ ਹੋ ਵੇ। ਪਰ ਇਥੇ ਮੈਂ ਇਹ ਸਿਨਮਰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਚਹਾਗ ਿਕ ਅਸੀਂ ਜੋ
 
 ਕੁਝ ਵੀ ਹੁਣ ਹਾ ਉਸਦ ਕਰਨ ਅਿਹੰਸ ਬਰੇ ਉਹਨਾ ਦ ਅਕੀਦ ਨਹੀਂ ਸੀ।
 
 ਉਹ ਹਮੇ ਸ਼ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਜ਼ੋ ਰ ਿਦੰ ਦੇ ਰਹੇ ਿਕ ਅਦਮ 
-
 
 ਤਸ਼ੱਦਦ ਜਾ ਅਿਹੰਸ ਉਹਨਾ ਲਈ ਿਨਸ਼ਚੇ ਦ ਦਰਜ ਰਖਦੀ ਹੈ
 
। ਸੱਚ 
,
 ਿਜਸ ਉਹ ਪਰਮਤਮ ਸਮਝਦੇ ਸਨ 
,
 ਕੇਵਲ ਿਪਆਰ ਰਹੀਂ ਹੀ ਪਇਆ ਜ ਸਕਦ ਹੈ ਤੇ ਇਸਦ ਮਰਗ ਵੀ ਅਿਹੰ ਸ ਹੀ ਹੈ।
 
 ਉਹ ਪਰਮਤਮ  ਸਤਿਚਤਨੰ ਦ ਕਿਹੰ ਦੇ ਸਨ 
,
 ਅਤੇ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਿਕ ਿਪਆਰ ਅਿਹੰ ਸ ਤੋਂ ਿਬਨ ਸੰ ਭਵ ਹੀ ਨਹੀਂ 
 
। ਉਹ ਹਮੇ ਸ਼ 
 
 ਆਖਦੇ ਸਨ ਿਕ ਸੱਚ ਹੀ ਪਰਮਤਮ ਹੈ।
1931
 ਦੇ ਅਖਿਰਲੇ ਿਦਨੀਂ ਉਹਨਾ 
'
 
 ਯੰਗ ਇੰਡੀਆ 
',
 ਿਜਸਦ ਸੰ ਪਦਨ ਉਹ ਿਪਛਲੇ ਦੋ
 
 ਦਹਿਕ ਤੋਂ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ 
,
 ਿਵਚ ਿਲਿਖਆ ਸੀ 
, "
 
 ਪਿਹਲਾ ਮੈਂ ਇਸ ਿਸੱਟੇ ਤੇ ਪੁੱਜ ਸਾ ਿਕ ਪਰਮਤਮ ਸੱਚ ਹੈ
 
। ਪਰ ਦੋ
 
 ਸਲ ਹੋਏ 
,
 ਮੈਂ ਇਕ ਕਦਮ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਿਧਆ ਤੇ ਿਕਹ ਿਕ ਸੱਚ ਹੀ ਪਰਮਤਮ ਹੈ
 
। ਤੁ ਸੀਂ ਇਹਨਾ ਦੋਹਾ ਕਥਨਾ ਿਵਚਲੇ ਬੜੇ
 
 ਸੂਖਮ ਿਜਹੇ ਫ਼ਰਕ  ਦੇਖ ਰਹੇ ਹੋ ਵੇਗ।
"
 ਪੰਜ ਕੁ ਸਲ ਿਪਛੋ ਂ ਆਪਣੇ ਪਰਚੇ
'
 ਹਰੀਜਨ 
'
 ਿਵਚ 
,
 ਿਜਸਦ ਸੰ ਪਦਨ ਉਹ ਆਪਣੇ
 
 ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਕਰਦੇ ਰਹੇ
,
 ਉਹਨਾ ਿਲਿਖਆ ਸੀ 
, "
 
 ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਸੰਸਰ  ਿਸੱਿਖਆ ਦੇਣ ਲਈ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਗੱਲ ਨਹੀਂ 
 
। ਸੱਚ 
 
 ਤੇ ਅਿਹੰਸ ਓਨੇ ਹੀ ਪੁ ਰਣੇ ਹਨ ਿਜਨੇ ਪਰਬਤ 
,
 ਮੈਂ ਿਸਰਫ਼ ਐਨ ਹੀ ਕੀਤ ਹੈ ਿਕ ਿਜੰਨੀ ਿਵਸ਼ਲ ਪੱਧਰ ਤੇ ਹੋ ਸਕੇ ਇਸਦ 
 
 ਤਰਜਬ ਕਰ ਸਕਾ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੀ ਜੁਸਤਜੂ ਕਰਿਦ ਹੀ ਮੈ ਅਿਹੰਸ ਦੀ ਪਪਤੀ ਹੋਈ।
"
 ਛੇ ਸਲ ਬਅਦ ਇਕ ਵਰ ਫੇਰ 
 
 ਆਪਣੇ ਉਸੇ ਹੀ ਪਰਚੇ ਿਵਚ ਉਹਨਾ ਿਲਿਖਆ 
, "
 
 ਮੈਂ ਇਸ ਿਵਸ਼ਵਸ ਤੇ ਕਇਮ ਹਾ ਿਕ ਮੈਂ ਕਾਗਰਸ ਸਹਮਣੇ ਅਿਹੰ ਸ  
 
 ਮਸਿਲਹਤ ਜਾ ਲੋੜ 
-
 
 ਅਨੁ ਕੂਲ ਨੀਤੀ ਵਜੋਂ ਪੇ ਸ਼ ਕਰ ਸਿਕਆ 
 
। ਜੇ ਮੈ ਂ ਇਸ ਿਸਆਸਤ ਿਵਚ ਦਖਲ ਕਰਨ ਸੀ ਤਾ ਇਸ ਤੋ ਂ 
 
 
 
 ਇਲਵ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਾ ਸਕਦ।
"
 ਉਹਨਾ ਇਹ ਵੀ ਿਲਿਖਆ ਸੀ 
, "
 
 ਿਜਥੋ ਂ ਤੱਕ ਦਲੀਲ ਦੁੜਈ ਜ ਸਕਦੀ 
,
 ਿਹੰ ਦ 
 
  ਹਿਥਆਰਬੰਦ ਬਗ਼ਵਤ ਰਹੀਂ ਪੀਹੜੀ ਤੱਕ ਆਜ਼ਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਇਆ ਜ ਸਕਦ 
 
। ਤਸ਼ੱਦਦ ਤੇ ਆਧਰਤ ਰਜ ਤੋ ਂ ਿਹੰ ਦ 
 
 ਛੇ ਤੀ ਹੀ ਅੱਕ ਸਕਦ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਮੈ ਦਨੀ ਖੇਤਰਾ ਦ ਇਹੀ ਸੁ ਨੇਹ ਹੈ
,
 ਮੈਦਨੀ ਖੇਤਰਾ ਦੇ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਜਣਦੇ ਿਕ ਸੰਗਠਤ 
 
 ਹਿਥਆਰਬੰ ਦ ਲੜਈ ਿਕਵੇਂ ਲੜਨ 
 
। ਪਰ ਉਹਨਾ ਲਈ ਆਜ਼ਦ ਹੋਣ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਿਕਉਂਿਕ ਉਹ ਆਜ਼ਦੀ ਚਹੁੰ ਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾ 
 
 ਸਮਝ ਿਲਆ ਹੈ ਿਕ ਿਹੰਸ ਰਹੀਂ ਹਸਲ ਕੀਤੀ ਤਕਤ ਉਹਨਾ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਦਮਨ ਦ ਕਰਨ ਬਣੇਗੀ। ਇੰ ਝ ਕਿਹ ਲਵੋ ਿਕ ਇਹੀ 
 
 ਸੀ ਦਲੀਲ ਿਜਸਨੇ ਅਿਹੰਸ  ਧਰਮ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਨੀਤੀ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਿਦੱਤ।
"
 
 ਇਸ ਤਰ ਾ ਅਿਹੰਸ ਮਹਤਮ ਗਾਧੀ ਲਈ ਦੋ ਪੱਧਰਾ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ 
-
 ਉਹਨਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਈ ਿਨੱਜੀ ਅਕੀਦੇ ਵਜੋਂ ਅਤੇ
 
 ਜਨਤਕ ਰਜਨੀਤਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਿਵਚ ਨੀਤੀ ਜਾ ਸਮੇਂ ਅਨੁਕੂਲ ਦਅਪੇਚ ਵਜੋਂ 
 
। ਪਰ ਿਜਥੋਂ ਤੱਕ ਅਿਹੰਸ ਦੇ ਅਕੀਦੇ ਦ ਿਹੱਸ ਹੋਣ 
 
 ਦ ਸੰ ਬੰਧ ਹੈ
,
 ਇਹ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਿਨੱਜੀ ਧਰਨਵਾ ਦ ਿਹੱਸ ਸੀ 
 
। ਮਹਤਮ ਗਾਧੀ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਵੀ ਬਿਜ਼ੱਦ ਸਨ ਿਕ 
 
 ਜਨਤਕ ਲਮਬੰਦੀ ਲਈ ਿਕਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਆਦਰਸ਼ ਜਾ ਢੰਗ ਦੇ ਮੁਕਬਲੇ ਤੇ ਅਿਹੰਸ ਹੀ ਇੱਕੋ ਇਕ ਤੇ ਸੰ ਪੂ ਰਨ ਬਦਲ ਹੋ ਸਕਦ 
 
 ਹੈ ਭਵੇ ਂ ਮੁਕਬਲੇ ਦੇ ਹੋਰ ਆਦਰਸ਼ ਜਾ ਢੰਗ ਵੀ ਸਨ ਕਿਮਊਿਨਸਟਾ ਜਾ ਹੋਰ ਕੌਮੀ ਇਬਕਲਬੀ ਵੱਲੋਂ ਜਾ ਅਨਰਿਕਸਟਾ ਵੱਲੋਂ 
,
 ਿਜਹਨਾ  ਬਰਤਨਵੀ ਸਮਰਜੀ ਗ਼ਲਤ ਤੌਰ 
'
 
 ਤੇ ਦਿਹਸ਼ਤਗਰਦ ਆਖਦੇ ਸਨ 
,
 ਦ ਨਅਰ ਸਨ।
 
 ਇਹ ਗੱਲ ਬਹੁਤੀ ਨਹੀਂ ਜਣੀ ਜਾਦੀ ਿਕ 
1924
 ਿਵਚ ਬੈ ਲਗਮ ਿਵਚ ਜਦੋਂ ਉਹ 
,
 ਸ਼ਇਦ ਇੱਕੋ ਇਕ ਵਰ 
,
 ਕਾਗਰਸ ਦੇ ਪਧਨ 
 
 ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ 
,
 ਇਕ ਡੈਲੀਗੇ ਟ ਨੇ ਲੈਿਨਨ ਦੇ ਿਦਹਾਤ ਤੇ ਸੋ ਗ ਦ ਮਤ ਪਸ ਕਰਨ ਦ ਸੁ ਝਅ ਿਦੱਤ ਸੀ ਤਾ ਮਹਤਮ ਗਾਧੀ 
 
 ਨੇ ਇਸ ਮਤੇ ਦੀ ਪਰਵਨਗੀ ਇਸ ਆਧਰ ਤੇ ਦੇਣ ਤੋਂ ਸਫ਼ ਇਨਕਰ ਕਰ ਿਦੱਤ ਸੀ ਿਕ ਲੈ ਿਨਨ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੇ ਹਮੀ ਸਨ 
!
 ਇੰਝ 
 
 ਹੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਵੀ ਚੋਖੇ ਸਬੂਤ ਮੌਜੂ ਦ ਹਨ 
1931
 ਿਵਚ ਸ਼ਿਹਰੀ ਨਫਰਮਨੀ ਤਿਹਰੀਕ ਦੇ ਪਿਹਲੇ ਗੇ ੜ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ 
 
 ਬਰਤਨਵੀ ਵਇਸਰਏ ਲਰਡ ਇਰਿਵਨ ਨਲ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਸ਼ਰਤਾ ਲਈ ਗੱਲਬਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾ ਉਹਨਾ ਭਗਤ ਿਸੰਘ  
 
 ਿਦੱਤੀ ਗਈ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ ਦੀ ਮਨਸੂਖੀ ਤੇ ਉਸਦੀ ਿਰਹਈ ਲਈ ਿਨਸਿਚਤ ਤੌ ਰ ਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਿਦੱਤ 
 
। ਗੱਲਬਤ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ 
 
 ਛੇ ਤੀ ਹੀ ਿਪਛੋ ਂ ਭਗਤ ਿਸੰਘ ਤੇ ਉਸਦੇ ਸਥੀ  ਫਾਸੀ ਿਦੱਤ ਿਗਆ ਸੀ। ਇਸ ਪਰਸੰਗ ਿਵਚ ਗੱਲ ਕਰਿਦ ਭਗਤ ਿਸੰਘ  
 
 ਿਵਅਕਤਿਗਤ ਦਿਹਸ਼ਤਗਰਦ ਕਰਰ ਦੇਣ ਦਰੁਸਤ ਨਹੀਂ। ਭਗਤ ਿਸੰਘ ਸਮਝਦ ਸੀ ਿਕ ਿਜਹੜੀ ਜਨਤਕ ਲਿਹਰ ਨੇ ਅੱਗੋਂ 
 
 ਹਿਥਆਰਬੰ ਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਦ ਰੂਪ ਧਰਨ ਕਰਨ ਹੈ
,
 ਉਸ ਹਲੂ ਣ ਦੇ ਣ ਤੇ ਵਧਉਣ ਲਈ ਿਨੱਡਰ ਨੌਜਵਨਾ ਵੱਲੋਂ ਹਿਥਆਰਬੰਦ 
 
 ਐਕਸ਼ਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ
 
। ਉਹ ਨਸਤਕ 
,
 ਮਰਕਸਵਦੀ ਤੇ ਸੋ ਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਤੇ ਲੈਿਨਨ ਦ ਬਹੁਤ ਵੱਡ ਪਰਸੰ ਸਕ ਸੀ 
 
। ਫਾਸੀ ਵੱਲ 
 
 ਿਲਜਏ ਜਣ ਤੋਂ ਕੁ ਝ ਹੀ ਿਮੰਟ ਪਿਹਲਾ ਤੱਕ ਉਹ ਲੈਿਨਨ ਦੀ ਿਲਖਤਾ ਪੜ ਿਰਹ ਸੀ। ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਮਹੱਤਵ ਤੋਂ ਖਲੀ ਨਹੀਂ 
 
 ਸੀ ਿਕ ਿਜਹੜੀ ਜਥੇਬੰ ਦੀ ਉਸਨੇ ਉਸਰੀ ਸੀ ਉਸਦ ਨਾਅ ਉਸਨੇ ਿਹੰਦੁ ਸਤਨ ਸੋ ਸ਼ਿਲਸਟ ਰੀਪਬਿਲਕਨ ਆਰਮੀ ਰੱਿਖਆ ਸੀ। ਉਹ 
 
 ਸੈਕੂ ਲਿਰਜ਼ਮ ਤੇ ਿਹੰਦੂ
-
 
 ਮੁਸਲਮ ਏਕਤ ਦ ਿਦੜ ਸਮਰਥਕ ਸੀ 
 
। ਉਸਦੀ ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਦ ਕੋਈ ਮੁ ਕਬਲ ਨਹੀਂ। ਅਿਜਹੀ 
 
 ਿਕਆਸਅਰਈ ਿਨਰਰਥਕ ਨਹੀਂ ਿਕ ਜੇ ਉਸ ਿਜਉਣ ਿਦੱਤ ਜਾਦ ਤਾ ਕੀ ਉਹ ਸਮਰਜ ਦੁ ਸ਼ਮਨ ਲਮਬੰਦੀ ਦੇ ਮੋ ਢੀ ਤੇ ਜਨਤਕ 
 
 ਆਗੂ ਵਜੋਂ ਗਾਧੀ ਜੀ ਦ ਬਦਲ ਬਣ ਸਕਦ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਭਗਤ ਿਸੰਘ ਦ ਚੇਤ ਆਉਂਦ ਹੈ ਤਾ ਬਹੁਤ ਸਰੇ ਪੱਖਾ ਤੋਂ ਸ਼ੇ ਗਵੇਰ ਦ 
 
 ਨਾਅ ਿਦਮਗ਼ ਿਵਚ ਭਰਦ ਹੈ।
 
 ਮਹਤਮ ਗਾਧੀ ਅਦਮ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੇ ਆਪਣੇ ਿਸਧਾਤ ਤੇ ਨੀਤੀ  ਿਨਸਚੇ ਹੀ ਬਲਸ਼ਿਵਕਵਦ ਦ ਬਦਲ ਸਮਝਦੇ ਸਨ 
,
 ਖਸ ਤੌ ਰ 
 
'
 
 ਤੇ ਇਹ ਦੇਖਿਦ ਹੋ ਇ ਿਕ ਪੰਡਤ ਨਿਹਰੂ ਬਲਸ਼ਿਵਕ ਿਵਚਰਾ ਵੱਲ ਆਪਣੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਝੁਕ ਦ ਇਜ਼ਹਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
 
 ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾ ਿਕ 
1928
 ਦੇ ਅੰ ਤ ਤੱਕ ਉਹ ਿਲਖ ਰਹੇ ਸਨ 
"
 
 ਮੈ ਂ ਇਹ ਇਅਤਰਫ ਕਰਦ ਹਾ ਿਕ ਮੈਂ ਅਜੇ ਤੱਕ 
 
 ਬਲਸ਼ਿਵਕਵਦ ਦੇ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਿਕਆ 
 
। ਮੈਂ ਿਸਰਫ਼ ਐਨ ਜਣ ਸਿਕਆ ਹਾ ਿਕ ਇਹ ਿਨੱਜੀ ਜਇਦਦ ਦੀ ਸੰਸਥ  
 
 ਖਤਮ ਕਰਨ ਚਹੁੰਦ ਹੈ। ਇਹ ਆਰਥਕ ਖੇਤਰ ਿਵਚ ਕੇਵਲ ਗ਼ੈ ਰ 
-
 
 ਮਲਕੀਅਤ ਦੇ ਨੈਤਕ ਆਦਰਸ਼  ਅਮਲ ਿਵਚ ਿਲਆਉਣ ਦੇ
 
 ਤੁਲ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇ ਲੋ ਕ ਇਸ ਆਦਰਸ਼  ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਲ ਆਪਣ ਲੈਣ ਜਾ ਉਹਨਾ  ਪਰੁ ਅਮਨ ਢੰਗਾ ਨਲ ਇਸ ਅਪਨਉਣ 
 
 ਲਈ ਮਨਇਆ ਜ ਸਕੇ ਤਾ ਇਸ ਨਲੋਂ ਚੰਗੀ ਹੋਰ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਵੇਗੀ 
 
। ਪਰ ਿਜੰਨ ਕੁ ਬਲਸ਼ਿਵਜ਼ਮ ਬਰੇ ਮੈਂ ਜਣਦ ਹਾ 
,
 ਇਹ 
 
 ਿਨੱਜੀ ਮਲਕੀ  ਜ਼ਬਤ ਕਰਨ ਤੇ ਇਸ ਤੇ ਸਾਝੀ ਸਰਕਰੀ ਮਲਕੀ ਕਇਮ ਕਰਨ ਲਈ ਨ ਕੇ ਵਲ ਤਕਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ  
 
 ਵਰਿਜਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦ ਸਗੋਂ ਇਸਦੀ ਖੁੱਲੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਆਿਗਆ ਿਦੰਦ ਹੈ
 
। ਜੇ ਇਹ ਹਕੀਕਤ ਹੈ ਤਾ ਮੈ ਇਹ ਕਿਹਣ ਿਵਚ ਕੋ ਈ 
 
 ਿਹਚਕਚਹਟ ਨਹੀਂ ਿਕ ਆਪਣੇ ਮੌਜੂਦ ਰੂ ਪ ਿਵਚ ਬਲਸ਼ਿਵਕ ਹਕੂ ਮਤ ਬਹੁਤ ਿਚਰ ਕਇਮ ਨਹੀਂ ਰਿਹ ਸਕਦੀ। ਿਕਉਂਿਕ ਮੇਰ ਇਹ 
 
 ਿਦੜ ਿਵਸ਼ਵਸ਼ ਹੈ ਿਹੰਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਤੇ ਕੋਈ ਦੇਰਪ ਉਸਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਠੀਕ ਸਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਾ ਨਹੀਂ 
,
 ਇਸ ਹਕੀਕਤ ਤੋਂ ਕ ਹੀ ਇਨਕਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦ ਿਕ ਅਣਿਗਣਤ ਮਰਦ ਔਰਤਾ ਨੇ ਬਲਸ਼ਿਵਕ ਆਦਰਸ਼ ਲਈ ਆਪਣ ਸੱਭ 
 
 ਕੁਝ ਿਨਸ਼ਵਰ ਕਰ ਿਦੱਤ ਤੇ ਉਹਨਾ ਦੀ ਪਿਵੱਤਰ ਕੁਰਬਨੀ ਨੇ ਇਸ ਆਦਰਸ਼  ਿਸੰ ਿਝਆ 
 
। ਇਹ ਆਦਰਸ਼ 
,
 ਿਜਸ  
 
 ਲੈਿਨਨ ਿਜਹੀ ਆਦੁ ੱਤੀ ਆਤਮਵਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬਲੀਦਨ ਨਲ ਪਵਨ ਰੂ ਪ ਿਦੱਤ 
,
 ਿਬਰਥ ਨਹੀਂ ਜ ਸਕਦ 
:
 ਅਿਜਹੀ 
 
 ਆਤਮਵਾ ਦੇ ਿਤਆਗ ਦ ਚ ਸੁੱਚ ਪਰਮਣ ਸਦ ਲਈ ਤੇ ਿਦਨੋ ਿਦਨ ਵਧੇਰੇ ਤਬਨੀ ਨਲ ਜਗਮਗਉਂਦ ਰਹੇਗ ਤੇ ਿਜਉਂ 
 
 ਿਜਉਂ ਸਮਾ ਬੀਤੇ ਗ 
,
 ਇਹਨਾ ਕੁਰਬਨੀ ਦੇ ਸਦਕ ਇਹ ਆਦਰਸ਼ ਹੋਰ ਿਨਰਮਲ ਹੁ  ੰਦ ਜਏਗ।
"
 
 ਕੁਝ ਸਲਾ ਬਅਦ ਕਿਮਊਿਨਜ਼ਮ ਦ ਬਦਲ ਵਧੇਰੇ ਕੱਟੜਤ ਨਲ ਪੇ ਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਸਵਲ ਤੇ ਉਹਨਾ ਦ ਲਿਹਜ ਿਕਤੇ ਵੱਧ ਕਠੋ ਰ 
 
 ਸੀ 
 
। ਇਸਦ ਕਰਨ ਓਨ ਿਹੰਦ ਕਿਮਊਿਨਸਟ ਪਰਟੀ ਦੇ ਅਸਰ ਿਵਚ ਹੋ ਿਰਹ ਵਧ ਨਹੀਂ ਸੀ ਿਜੰਨ ਇਹ ਸੀ ਿਕ ਪੰਡਤ ਨਿਹਰੂ
 
 ਦੇ ਿਦ ਸ਼ਟੀਕੋਨ ਦ ਮਰਕਸਵਦ ਵੱਲ ਝੁਕਅ ਵਧੇਰੇ ਪਤੱਖ ਹੋ ਿਗਆ ਸੀ। ਮਹਤਮ ਗਾਧੀ ਨੇ ਿਲਿਖਆ ਸੀ 
"
 ਸ਼ੇਣੀ 
-
 
 ਯੁ ੱਧ ਿਹੰਦ ਦੇ
 
 ਮੂ ਲ ਸੁਭਅ ਦੇ ਲਟ ਹੈ
 
। ਆਪਣੇ ਸੁਭਅ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਿਹੰ ਦ ਕਿਮਊਿਨਜ਼ਮ  ਅਿਜਹੇ ਢੰ ਗ ਨਲ ਿਵਕਸਤ ਕਰ ਸਕਦ ਹੈ ਿਜਹੜ 
 
 ਬਰਬਰ ਦੇ ਿਨ ਨਲ ਸਿਰ ਦੇ ਬੁ ਿਨਆਦੀ ਹੱਕਾ ਤੇ ਆਧਰਤ ਹੋਵੇ। ਮੇਰੇ ਸੁਪਿਨ ਦ ਿਹੰਦੁਸਤਨ ਰਿਜ ਤੇ ਰੰਕਾ 
 
 ਲਈ ਇੱਕੋ ਿਜਹੇ ਅਿਧਕਰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਉਂਦ ਹੈ। ਪੰ ਡਤ ਜਵਹਰ ਲਲ ਨਿਹਰੂ ਿਨਰਸੰਦੇਹ ਸੰਪਤੀ ਦੇ ਕੌ ਮੀਕਰਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦ 
 
 ਹੈ ਪਰ ਤੁਹ ਇਸ ਤੋਂ ਡਰਨ ਦੀ ਲੋ ੜ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਕੌਮ ਸੰ ਪਤੀ ਦੀ ਮਲਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤਾ ਇਸ ਿਵਅਕਤੀ ਦੀ ਸਪੁਰਦਗੀ 
 
 ਿਵਚ ਦੇ ਕੇ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦ ਹੈ। ਕੀ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਣਦੇ ਿਕ ਅਸੀਂ ਿਨਵੇਕਲੀ ਪੂਰਬੀ ਰਵਇਤ ਰੱਖਦੇ ਹਾ 
?
 ਕੀ ਅਸੀਂ ਸਰਮਏ ਤੇ
 
 ਿਮਹਨਤ ਦੇ ਸਵਲ ਦ ਹੱਲ ਆਪ ਲੱਭਣ ਦੀ ਯੋਗਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ
?
 ਵਰਣਆਸ਼ਰਮ ਦ ਪਬੰਧ ਚੇ ਤੇ ਨੀਵੇ ਂ ਿਵਚਕਰ ਅਤੇ ਇਸਦੇ
 
 ਨਲ ਨਲ ਸਰਮਏ ਤੇ ਿਮਹਨਤ ਿਵਚਕਰ ਮਤਭੇਦਾ  ਇਕਸਰ ਕਰਨ ਦ ਵਸੀਲ ਨਹੀਂ ਤਾ ਹੋਰ ਕੀ ਹੈ
?
 
 ਇਥੋ ਂ ਤੱਕ ਿਕ 
1944
 ਦੇ ਨੇੜੇ ਤੇੜੇ ਮਰਕਸ ਦੀ ਿਲਖਤ ਦਸ ਕੈ ਪੀਟਲ 
(
 ਸਰਮਇਆ 
)
 ਪੜ ਿਦ ਉਹਨਾ ਸੀ 
æ
 ਪੀ 
æ
 
 ਆਈ ਦੇ ਉਸ 
 
 ਵੇ ਲੇ ਦੇ ਜੈ ਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਪੀ 
æ
 ਸੀ 
æ
 
 ਜੋਸ਼ੀ  ਿਲਖੇ ਇਕ ਪੱਤਰ ਿਵਚ ਪੁੱਿਛਆ ਸੀ ਿਕ ਕੀ ਕਿਮਊਿਨਸਟ ਪਰਟੀ ਆਪਣੇ ਮੈ ਂਬਰਾ  
 
 ਗਊ ਦ ਮਸ ਖਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ
,
 ਕੀ ਿਹੰ ਸ ਪ ਤੀ ਿਨਸ਼ਠ ਦੀ ਸਹੁੰ ਚੁਕਉਂਦੀ ਹੈ
,
 ਮਸਕੋ ਤੋਂ ਰਕਮਾ ਹਸਲ ਕਰਦੀ 
 
 ਹੈ
,
 ਅਤੇ ਕੀ ਿਵਆਹ ਦੇ ਲਟ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਸਮੂਹਕ ਵਰਤੋਂ ਿਵਚ ਯਕੀਨ ਰਖਦੀ ਹੈ
?
 
 ਪੀ 
æ
 ਸੀ 
æ
 
 ਜੋ ਸ਼ੀ ਇਸ ਪੱਤਰ ਤੋ ਂ ਐਨੇ ਨਰਜ਼ ਹੋਏ ਸਨ ਿਕ ਉਹਨਾ ਤਰ ਿਵਚ ਿਲਿਖਆ ਸੀ ਿਕ ਜੇ ਮੇਰ ਆਪਣ ਿਪਤ ਮੈ 
 
 ਅਿਜਹੀ ਿਚੱਠੀ ਿਲਖਦ ਤਾ ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸਦੇ ਮੱਥੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗਣ 
 
। ਪਰ ਿਕਉਂਿਕ ਤੁਸੀਂ ਕੌਮ ਦੇ ਿਪਤ ਹੋ ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ 
 
 ਤੁਹਡੇ ਪੱਤਰ ਦ ਤਰ ਦੇ ਿਰਹ ਹਾ।
 
 ਸ਼ਇਦ ਇਤਹਸਕ ਤੌ ਰ 
'
 
 ਤੇ ਇਹ ਕਿਹਣ ਗ਼ਲਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗ ਿਕ ਗਾਧੀ ਜੀ  
"
 
 ਕੌਮ ਦ ਿਪਤ 
"
 ਜਾ 
"
 
 ਰਸ਼ਟਰ ਿਪਤ 
"
 ਹੋਣ ਦ 
 
 ਿਖਤਬ ਪਿਹਲੀ ਵਰ ਇਸੇ ਿਚੱਠੀ ਪੱਤਰ ਿਵਚ ਪਰਦਨ ਹੋ ਇਆ ਸੀ।
 
 ਿਜਥੋਂ ਤੱਕ ਇਸ ਸਵਲ ਦ ਸੰਬੰਧ ਹੈ ਿਕ ਮਹਤਮ ਗਾਧੀ ਨੇ ਬਲਸ਼ਿਵਕਵਦ ਦ ਿਜਹੜ ਬਦਲ ਸਹਮਣੇ ਿਲਦ 
,
 ਉਸਨੇ ਿਕੰਨ 
 
 ਕੁ ਜ਼ੋਰ ਫਿੜਆ 
,
 ਇਸ ਬਰੇ ਐਨੀ ਕੁ ਗੱਲ ਸੌਿਖ ਹੀ ਆਖੀ ਜ ਸਕਦੀ ਹੈ ਇਸਨੇ ਿਕ ਵਧੇਰੇ ਤੇਜ਼ ਿਖਆਲ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਪੋ ਗਰਮ 
 
  ਉਭਰਨ ਨ ਿਦੱਤ 
,
 ਭਵੇਂ ਇਸ ਿਵਚ ਿਹੰਦ ਦੇ ਕਿਮਊਿਨਸਟਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੌ ੜੀ ਤੇ ਸੰਕੀਰਨ ਸੋਚ ਦ ਵੀ ਦਖਲ ਸੀ 
 
। ਪਰ 
 
 ਦੇ ਿਖਆ ਜਏ ਤਾ ਗਾਧੀ ਜੀ ਵਲੋਂ ਪੇ ਸ਼ ਕੀਤ ਿਗਆ ਬਦਲ ਵੀ ਆਪਣੇ ਤੌ ਰ 
'
 
 ਤੇ ਿਵਗਸ ਨ ਸਿਕਆ 
 
। ਜੋ ਸੁਤੰਤਰਤ ਸੰਗਰਮ ਦੇ
 
 ਦੌ ਰਨ ਇਸਦ ਪਭਵ ਸੀਮਤ ਹੀ ਸੀ ਤਾ ਉਸਤੋਂ ਿਪੱਛੋਂ ਤਾ ਇਸਦੀ ਪੁ ੱਛ ਹੋਰ ਵੀ ਘਟ ਗਈ। ਅਿਹੰ ਸ ਦੇ ਅਕੀਦੇ  ਕੇਵਲ 
 
 ਿਗਣਤੀ ਦੇ ਪੈਰੋ ਕਰ ਹੀ ਿਮਲ ਸਕੇ। ਮਹਤਮ ਗਾਧੀ ਦੇ ਸ਼ੋ ਸ਼ਣ 
-
 
 ਰਿਹਤ ਸੁਪਨੇ ਦ ਵੀ ਇਹੀ ਹਸ਼ਰ ਹੋਇਆ 
 
। ਵਰਧ ਦੇ ਨੇੜੇ
 
 ਸੇ ਵਗਰਮ 
,
 ਿਜਥੇ ਮਹਤਮ ਗਾਧੀ ਇਹ ਦਹਕੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾ ਰਹੇ
,
 ਦੇ ਕੁਝ ਹੀ ਮੀਲ ਦੇ ਘੇਰੇ ਤੋ ਂ ਬਹਰ ਜੋ ਕੁਝ ਦੇਖਣ ਤੇ
 
 ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ  ਿਮਲਦ ਸੀ ਉਸ ਿਵਚ ਬਕੀ ਿਹੰਦੁ ਸਤਨ ਨਲੋਂ ਕੋ ਈ ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ 
 
। ਉਹਨਾ ਦੇ ਅਕੀਦੇ ਿਕਸੇ ਵੀ 
 
 ਿਕਸਮ ਦੀ ਿਜ਼ਕਰਯੋਗ ਪਦਰਥਕ ਤੇ ਅਿਧਆਤਮਕ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਆਈ ਹਲਾਿਕ ਇਸ ਮਮਲੇ ਵੱਲ ਉਹ ਆਪਣ ਪੂ ਰ ਿਨੱਜੀ 
 
 ਿਧਆਨ ਿਦੰਦੇ ਸਨ। ਕਈ ਵਰ ਤਾ ਇਸ ਮਮਲੇ ਿਵਚ ਖੁੱਭੇ ਹੋਣ ਕਰਨ ਉਹ ਕਾਗਰਸ ਦੇ ਟੀਸੀ ਦੇ ਆਗੂ  ਨਲ ਫੌਰੀ ਕੌਮੀ 
 
 ਮਮਿਲ ਤੇ ਸੋ ਚ ਿਵਚਰ ਿਵਚ ਵੀ ਸ਼ਮਲ ਨਹੀਂ ਸਨ ਹੁੰਦੇ।
 
 ਿਜਥੋਂ ਤੱਕ ਧਨ 
-
 
 ਸੰ ਪਤੀ ਵਿਲ  ਇਸ ਗੱਲ ਲਈ ਰਜ਼ੀ ਕਰਨ ਦ ਮਮਲ ਸੀ ਿਕ ਉਹ ਮਲਕ ਬਣੇ ਰਿਹਣ ਦੀ ਥਾ ਟਰਸਟੀ 
 
 ਜਾ ਿਨਗਰਨ ਬਣ ਜਣ ਤੇ ਆਪਣ ਿਧਆਨ ਸੱਭ ਤੋ ਂ ਪਿਹਲਾ ਆਪਣੇ ਮੁਲਜ਼ਮਾ ਤੇ ਮੁਜ਼ਿਰ ਦੀ ਸਮੱਿਸਆਵਾ ਵੱਲ ਦੇਣ 
,
 ਇਸ 
 
 ਬਰੇ ਕੁਝ ਨ ਹੀ ਿਕਹ ਜਏ ਤਾ ਿਬਹਤਰ ਹੈ
 
। ਜੀ।ਡੀ। ਿਬਰਲ ਹਮੇਸ਼ ਉਹਨਾ ਦੇ ਪਰਛਵੇਂ ਿਵਚ ਹੀ ਰਿਹੰਦ ਸੀ ਤੇ ਇਸੇ
 
 ਿਸਰਲੇਖ ਨਲ ਉਸਨੇ ਇਕ ਿਕਤਬ ਵੀ ਿਲਖੀ। ਪਰ ਕੀ ਉਸਨੇ ਟਰਸਟੀਿਸ਼ਪ ਦੇ ਸੰਕਲਪ  ਕਬੂਲ ਕੀਤ 
?
 ਅੰ ਬ ਲਲ ਸਰਭਈ 
 
 ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੇ ਟੀ ਿਮਦੂਲ  ਤਾ ਗਾਧੀ ਜੀ ਦੀ ਸੇ ਵ ਲਈ ਅਰਪਣ ਕਰ ਿਦੱਤ ਪਰ ਆਪਣੀ ਕੱਪੜ ਿਮਲਾ  ਿਜਉਂ ਦ ਿਤਉਂ 
 
 ਕਇਮ ਰੱਿਖਆ।
 
 ਬਹੁ ਤੇ ਜਗੀਰਦਰਾ  ਉਹਨਾ ਦੀ ਬਹੁ ਤ ਜਬਰਦਸਤ ਜ਼ਮੀਨੀ ਮਲਕੀ ਤੋ ਂ ਅੰ ਸ਼ਕ ਤੌ ਰ 
'
 
 ਤੇ ਵਾਝੇ ਤਾ ਕੀਤ ਿਗਆ ਪਰ ਿਹਰਦੇ
 
 ਪਰੀਵਰਤਨ ਰਹੀਂ ਨਹੀਂ ਿਜਵੇਂ ਗਾਧੀ ਜੀ ਕਿਹੰਦੇ ਸਨ 
,
 ਸਗੋਂ ਆਜ਼ਦੀ ਤੋਂ ਿਪੱਛੋਂ ਪਸ ਕੀਤੇ ਕਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਿਵਚ ਰਜਸ਼ਕਤੀ 
 
 ਰਹੀਂ 
,
 ਿਜਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ  ਮਹਤਮ ਗਧੀ ਬਲਸ਼ਿਵਕਵਦ ਦੇ ਿਖਲਫ਼ ਮੁੱਖ ਦਲੀਲ ਵਜੋਂ ਵਰਤਦੇ ਸਨ।
 
 ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁ ਰਦਸ਼ ਸਨਅਤੀਕਰਣ  ਰੋਕਣ ਦੇ ਉਹਨਾ ਦੇ ਅਸੂਲ ਦੀ ਹੋ ਈ 
 
। ਇਹ ਉਹਨਾ ਦੀ ਤਿਹਰੀਕ ਹੀ ਸੀ ਿਜਸਨੇ ਉਹਨਾ 
 
 ਦੇ ਿਜਉਂਦੇ ਜੀਅ ਿਹੰ ਦੁਸਤਨੀ ਸੱਨਅਤਾ ਦੀ ਨਤੀ ਲਈ ਮਹੌਲ ਪੈ ਦ ਕਰ ਿਦੱਤ ਸੀ ਅਤੇ ਿਜਸਨੇ ਿਹੰਦ  ਸੰਸਰ ਭਰ ਿਵਚ 
 
 ਸਨਅਤੀ ਤੌਰ 
'
 
 ਤੇ ਸੱਭ ਤੋਂ ਨਤ ਨੌ
-
 
 ਆਬਦੀ ਬਣ ਿਦੱਤ ਸੀ।
 
 ਭਵੇਂ 
1934
 ਿਵਚ ਉਹਨਾ ਨੇ ਛੂਤਛਤ ਿਵਰੁੱਧ ਵਰਤ ਵੀ ਰੱਿਖਆ 
,
 ਅਛੂਤਾ ਲਈ ਹਰੀ ਦ ਬੇ ਟ ਿਵਸ਼ੇ ਸ਼ਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ 
,
 ਉਹਨਾ ਲਈ ਮੰਦਰਾ ਿਵਚ ਦਖ਼ਲੇ ਤੇ ਿਵਧਨ ਸਭਵਾ ਿਵਚ ਉਹਨਾ ਲਈ ਸੀਟਾ ਦੀ ਰੀਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਦੀ ਿਵਵਸਥ ਵੀ ਕਰਵਈ ਪਰ 
 
 ਛੂ ਤ ਛਤ ਫੇਰ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਨ ਹੋਈ 
 
।
(
 
 ਇਸ  ਵੀ ਮਹਤਮ ਗਾਧੀ ਦ ਬਹੁਤ ਵੱਡ ਸਵੈ
-
 
 ਿਵਰੋਧ ਿਕਹ ਜ ਸਕਦ ਹੈ ਿਕ ਿਜਥੇ
 
 ਉਹ ਿਗਣਤੀ ਦੇ ਿਸਰਕੱਢ ਕੌਮੀ ਆਗੂ ਿਵਚੋਂ ਸਨ ਿਜਹਨਾ ਦਿਲਤਾ ਲਈ ਆਹ ਦ ਨਅਰ ਮਿਰਆ 
,
 ਥੇ ਉਹਨਾ ਵਰਣ 
-
 
 ਆਸ਼ਰਮ  
"
 
 ਊਚ ਨੀਚ ਅਤੇ ਸਰਮਏ ਤੇ ਿਮਹਨਤ ਿਵਚਲੇ ਿਵਰੋਧਾ  ਇਕਸੁਰ ਕਰਨ ਦ ਿਨਵੇਕਲ ਿਹੰਦੁ ਸਤਨੀ ਢੰਗ 
"
 ਦੱਸ ਕੇ
 
 ਇਸ ਜਇਜ਼ ਠਿਹਰਉਣ ਦੀ ਕੋਿਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ ਵੀ ਹਲਾਿਕ ਇਹ ਵਰਣ ਆਸ਼ਰਮ ਹੀ ਦਿਲਤਾ ਨਲ ਸਦੀ ਤੋਂ ਤੁਰੇ ਆ ਰਹੇ
 
 ਅਣਮਨੁ ੱਖੀ ਿਵਹਰ ਤੇ ਿਵਤਕਰੇ ਦੀ ਜੜ ਹੈ
 
। ਵਰਣ ਵੰਡ ਸਮਜ ਦੀ ਸਧਰਨ ਆਰਥਕ ਸਰਗਰਮੀ ਿਵਚੋ ਂ ਸੁਭਵਕ ਤੌਰ 
'
 ਤੇ
 
 ਪੈਦ ਹੋਣ ਵਲੀ ਵਕਤੀ ਕੰਮ ਵੰਡ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਅ ਤੇ ਸਮਜ ਪਰ ਮੜੀ ਗਈ ਅਿਜਹੀ ਆਪਹੁ ਦਰੀ ਵੰਡ ਹੈ ਿਜਸ 
 
"
 
 ਜਨਮ ਵੰਡ 
"
 ਕਿਹਣ ਵਧੇਰੇ ਠੀਕ ਹੋ ਵੇ ਗ।
-
 ਸੰ ਪਦਕ 
)
 
 ਖੁ ਸ਼ਿਕਸਮਤੀ ਨਲ ਇਸਤਰੀ ਤੇ ਬਹਮਚਰੀਆ ਬਰੇ ਉਹਨਾ ਦੇ ਿਵਚਰਾ  ਿਕਸੇ ਪਿਸਉਂ ਹੁ  ੰਗਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਿਮਿਲਆ।
 
 ਇਸਤਰੀ  ਉਹ ਪਪ ਦ ਪੁੰਜ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾ ਦ ਿਵਚਰ ਸੀ ਿਕ ਸਰੀਰਕ ਤੇ ਿਦਮਗ਼ੀ ਿਸਹਤ  ਕਇਮ ਰੱਖਣ 
 
 ਲਈ ਵੀਰਜ  ਸੰਭਲ ਕੇ ਰੱਖਣ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
 
 ਆਪਣੇ ਬਦਲ  ਕਬੂ ਲ ਕਰਵ ਸਕਣ ਿਵਚ ਆਪਣੀ ਅਸਫ਼ਲਤ ਦੇ ਿਸੱਟੇ ਵਜੋ ਂ ਉਹ ਅਿਜਹੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਿਜਸ ਦੇ ਕਰਨ 
 
 ਕੱਟੜ ਿਕਸਮ ਦੇ ਗਾਧੀਵਦੀ ਚੋਖ ਪਰੇ ਸ਼ਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਲੋ ਹੇ ਲਖੇ ਵੀ ਹੋਏ।
-
 ਨਿਹਰੂ
-
 
 ਜਦੋ ਂ ਮਹਤਮ ਗਾਧੀ ਤੋਂ ਪੁੱਿਛਆ ਿਗਆ ਿਕ ਉਹਨਾ ਦੇ ਜਨਸ਼ੀਨ ਕੌਣ ਹੋ ਣਗੇ ਤਾ ਇਹ ਆਸ ਕੀਤੀ ਜਾਦੀ ਸੀ ਿਕ ਉਹ ਕਠੋਰ 
 
 ਪੁਰਤਨਵਦੀ ਸਰਦਰ ਵੱਲਭ ਭਈ ਪਟੇ ਲ ਜਾ ਚਤੁ ਰ 
-
 
 ਪੁਰਤਨਵਦੀ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਰਜਗੁ ਪਲ ਆਚਰੀਆ ਦ ਨਾਅ ਲੈ ਣਗੇ
 
। ਪਰ 
 
 ਮਹਤਮ ਗਾਧੀ ਨੇ ਇਹਨਾ ਦੋ ਹਾ ਿਵਚੋਂ ਿਕਸੇ  ਨਹੀਂ ਚੁਿਣਆ ਅਤੇ ਗੁਣ ਪੰਡਤ ਜਵਹਰ ਲਲ ਨਿਹਰੂ ਤੇ ਪਇਆ 
,
 ਿਜਨਾ ਦੇ
 
 ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਸੋ ਸ਼ਿਲਸਟ ਤੇ ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਿਕ ਮਰਕਿਸਸਟ ਿਵਚਰ ਉਦੋ ਂ ਚੋਖੇ ਿਦਸ਼ਟੀਮਨ ਸਨ 
 
। ਮਹਤਮ ਗਾਧੀ ਦ ਕਿਹਣ ਸੀ ਿਕ 
 
 ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਿਕ ਸਡੇ ਦੋਹਾ ਿਵਚਲੇ ਮੱਤਭੇਦ ਤਾ ਹਨ ਪਰ ਜਵਹਰ ਲਲ ਨਿਹਰੂ ਬੇ ਦਗ਼ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਮਲਕ ਹਨ 
,
 ਜ਼ਬਤੇ ਦ 
 
 ਪਲਣ ਕਰਨ ਵਲੇ ਹਨ ਤੇ ਮੇ ਰੇ ਤੁਰ ਜਣ ਤੋਂ ਬਅਦ ਮੇ ਰੀ ਤਰਜਮਨੀ ਕਰਨਗੇ।
 
 ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਿਕ ਆਜ਼ਦ ਿਹੰਦੁਸਤਨ ਦੇ ਪ ਧਨ ਮੰ ਤਰੀ ਵਜੋਂ ਜਵਹਰ ਲਲ ਨਿਹਰੂ ਨੇ ਉਹਨਾ ਖੇਤਰਾ  ਬਹੁਤ ਮਯੂਸ ਕੀਤ 
 
 ਿਜਨਾ  ਭੁਲੇਖ ਸੀ ਿਕ ਉਹ ਅਿਜਹੇ ਆਰਥਕ 
-
 
 ਸਮਜੀ ਪਰੀਵਰਤਨ ਿਲਆਉਣਗੇ ਿਜਨਾ ਦੇ ਕਰਨ ਿਹੰ ਦ ਿਸੱਧ ਅਿਜਹੇ ਸੋਸ਼ਿਲਜ਼ਮ 
 
 ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦ ਜਏਗ ਿਜਹੜ ਉਤਪਦਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਧਨਾ ਦੀ ਿਨੱਜੀ ਮਲਕੀ ਦੇ ਖਤਮੇ ਤੇ ਆਧਰਤ ਹੋਵੇ ਗ ਿਜਸ ਬਰੇ
 
 ਖੁ ਦ ਪੰਡਤ ਨਿਹਰੂ
1927-37
 ਦੇ ਦਹਕੇ ਿਵਚ ਐਨੇ ਜ਼ੋਰਦਰ ਢੰ ਗ ਨਲ ਿਲਖਦੇ ਰਹੇ ਸਨ।
 
 ਜਵਹਰ ਲਲ ਨਿਹਰੂ ਦੇ ਆਸਾ ਤੇ ਪੂਰੇ ਨ ਉਤਰ ਸਕਣ ਦੇ ਮਮਲੇ  ਖੱਬੇ ਪੱਖ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨੁਕਤਚੀਨੀ ਦ ਉਚੇ ਚ ਿਨਸ਼ਨ 
 
 ਬਣਇਆ ਤੇ ਮਹਤਮ ਗਾਧੀ ਤੇ ਉਸਦੇ ਇਸ ਚੇਲੇ ਲਈ ਦੰਭੀ ਹੋ ਣ ਿਜਹੇ ਿਘਰਣਜਨਕ ਲਫ਼ਜ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ 
 
। ਪਰ ਜੇ ਘੱਟੋ
 
 ਘੱਟ ਵੀ ਿਕਹ ਜਏ ਤਾ ਇਹ ਨੁਕਤਚੀਨੀ ਇੱਕਪਸੜ ਸੀ। ਗਾਧੀ ਜੀ ਵਲੋਂ ਨਿਹਰੂ ਦੀ ਚੋਣ ਉਹਨਾ ਵਲੋਂ ਆਪਣੀ ਅਿਜਹੀ 
 
 ਕਦਰਾ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੀ ਸੀ 
,
 ਿਜਨਾ ਦ ਿਜ਼ਕਰ ਇਸ ਲੇ ਖ ਦੇ ਦੂ ਸਰੇ ਭਗ ਿਵਚ ਕੀਤ ਜਏਗ 
 
। ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦ ਵੀ ਇਕਬਲ 
 
 ਸੀ ਿਕ ਆਜ਼ਦੀ ਤੋਂ ਬਅਦ ਪੁ ਰਤਨਤ  ਅਧੁਿਨਕਤ ਲਈ ਰਹ ਛੱਡਣ ਹੀ ਪਏਗ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਨਿਹਰੂ ਹੋ ਸਕਦ ਸੀ ਿਜਹੜ 
 
of 00

Leave a Comment

You must be to leave a comment.
Submit
Characters: ...
You must be to leave a comment.
Submit
Characters: ...