Welcome to Scribd. Sign in or start your free trial to enjoy unlimited e-books, audiobooks & documents.Find out more
Download
Standard view
Full view
of .
Look up keyword
Like this
0Activity
0 of .
Results for:
No results containing your search query
P. 1
Tanki Jer u Staroslovenskom Jeziku

Tanki Jer u Staroslovenskom Jeziku

Ratings: (0)|Views: 4|Likes:
Published by sarcel
..
..

More info:

Published by: sarcel on Jul 19, 2014
Copyright:Traditional Copyright: All rights reserved

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

07/19/2014

pdf

text

original

 
O JEDNOJ ZAJEDNIÅKOJ OSOBINI STAROG CRKVENOGI KWIŸEVNOG JEZIKA KOD SRBA I BUGARA 
 ALEKSANDAR MLADENOVIÃ
UDC 811.163.1
Polazeãi od hipoteze I. Galabova, autor istiåe da je jedan po- luglasnik mogao biti fonološka odlika bugarskog crkvenog i kwi-ÿevnog jezika u vremenu kada su Srbi primili slovensko bogoslu-ÿewe tokom
 X
 ili najkasnije poåetkom
 XI
 veka. U toj oblasti mogaose podudariti pomenuti bugarski, s jedne, i srpski narodni jezik, s druge strane, što je imalo i znaåaj za primawe slovenskog bogoslu-ÿewa kod Srba.
Kquåne reåi
: I. Galabov, jedan poluglasnik, (raz)govorni jezik,izgovorni poluglasnik.
1. Ovom prilikom pokušaãemo bliÿe osvetliti jednu osobinu koja je kao zajedniåka odlikovala bugarski i srpski crkveni i kwiÿevni je-zik u najstarijim vremenima wegovog postojawa. Kod Srba se taj jezikformirao onda kada su oni primali i primili slovensko bogosluÿewe(naravno, vizantijskog, gråkog karaktera) zajedno sa slovenskom pisme-nošãu. To se moglo desiti tokom
 X
 a najkasnije zakquåno sa drugom de-cenijom
 XI
 veka. Poznato je da je 893. godine Bugarska izborila pravona slovensko bogosluÿewe u crkvi, i to na staroslovenskom jeziku, nakoji su Ãirilo i i Metodije, poåetkom druge polovine
 IX
 veka, preve- li odreðene gråke crkvene kwige. Slovensko bogosluÿewe trebalo je daobuhvati teritoriju kojom su tada upravqali (a koja se u kasnijim vre-menima mewala) pojedini vladari: car Simeon (893—927), car Petar(927—969), car Samuilo (976/997—1014) i, najzad, wegovi naslednici(zakquåno sa 1018. godinom). Svi ovi vladari — a kod Srba i sam Åa-slav Klonimiroviã (927/928—950) — mogli su u svojoj sredini prime-wivati poznato vizantijsko shvatawe vlasti o tome
 da je vizantijskicar Boÿji namesnik na zemqi
. U slovenskom sluåaju to shvatawe moglo jebiti modifikovano u sledeãe:
 da je odgovarajuãi s l o v e n s k i vladarBoÿji namesnik na zemqi
. Ovakvo izmeweno shvatawe vlasti u sloven-skoj drÿavi pomenutih vladara, izraÿavano kroz bogosluÿewe na staro-slovenskom jeziku, omoguãilo je da su ti vladari mogli forsirati pri-mawe i širewe slovenskog bogosluÿewa u svojim sredinama. Jeziåkigledano, ovo slovensko bogosluÿewe je u znatnom stepenu bilo tada ra-zumqivo slovenskim stanovnicima u zemqi kojom su upravqali wihovislovenski vladari. Zbog toga je pomenuto modifikovano shvatawe ka-raktera vlasti moglo naãi svoje mesto i u svesti tih stanovnika for-mirajuãi od wih sigurne podanike verne wihovim slovenskim vlada-rima.
 
Na ovaj naåin Srbi su, kako je veã reåeno, tokom
 X
 ili poåetkom
XI
 veka mogli primiti slovensko bogosluÿewe na ãirilo-metodijev-skom staroslovenskom jeziku, ali sada, u pomenutom vremenu, na neštoizmewenom, redigovanom tom istom jeziku. Kao krajwa granica do kadasu Srbi mogli primiti slovensko bogosluÿewe i slovensku pismenost uzima se Samuilova drÿava, odnosno drÿava wegovih naslednika. Po-znato je da je Raška svojim veãim delom ulazila u sastav drÿave ovogavladara, a i drugih pre wega, zajedno sa juÿnim srpskim zemqama gde jemogla nastati srpska redakcija staroslovenskog jezika.Zašto je ova redakcija morala nastati? Zato što su staroslovenski jezik u kwigama sa slovenskim bogosluÿewem, u svojoj sredini, naf o n o l o š k o m nivou — Srbi izgovarali onako kako su jedino i mo-gli: u duhu svog narodnog, (raz)govornog jezika. A taj wihov narodni je-zik do kraja
 X
, odnosno do poåetka
 XI
 veka pretrpeo je promene u svomfonološkom sistemu, kao što su: 1) nazalni vokali predweg i zadwegreda razvili su se: prvi — u vokal
 
, a drugi — u vokal
 
; 2) samogla-snik „jat" od otvorenog
 
 razvio se u zatvoreno
 
; 3) palatalno vokalno
 r
 i
 l
 nestalo je iz jezika izjednaåivši se u korist nepalatalnog vokal-nog
 r
 i
 l
; 4) dva stara poluglasnika razvila su se u jedan poluglasnik, ito åešãe u poluglasnik reda vokala
 a
, a reðe u poluglasnik reda vokala
; 5) meki konsonanti
 r
 i
 
 nestali su iz jezika izjednaåivši se u ko-rist tvrdih suglasnika
 r
 i
 
; 6) afrikata
 dz 
 razvila se u 
 
. Ove promenesu dovele do stvarawa novog fonološkog sistema koji je mogao odliko-vati srpski narodni, (raz)govorni jezik u vreme kad su Srbi primali iprimili slovensko bogosluÿewe na staroslovenskom jeziku sa sloven-skom pismenošãu. U pravcu iznesenih promena Srbi su, dakle, redigo-vali, mewali staroslovenski jezik u crkvenim kwigama sa slovenskimbogosluÿewem. Na taj naåin se, u tim starim vremenima, kako smo veãrekli, stvarala i stvorila srpska redakcija staroslovenskog jezika, od-nosno srpskoslovenski jezik kako se u srpskoj nauci naziva ovaj redak-cijski, crkveni, kwiÿevni, pisani, ne(raz)govorni jezik.2. Jedna od gorepomenutih osobina: svoðewe dvaju poluglasnika na jedan poluglasnik, znaåila je praktiåno to da su Srbi, negde u vremenu  do poåetka
 XI
 veka svoje stare reåi kao npr.
 dünü
 i
 sænæ
 poåeli izgova-rati obe na isti naåin, to jest samo sa jednim, istim izgovornim polu-glasnikom. Najstariji saåuvani srpski pisani spomenici: Mirosla-vqevo jevanðeqe (nastalo 90-ih godina
 XII
 veka) i Poveqa Bana Kulina(napisana 29. avgusta 1189. g.) imaju u svom jeziku, naravno, samo jedanpoluglasnik koji se oznaåava tankim jerom (
ü
). Tako su svakako Srbipisali, upotrebqavajuãi samo slovo
 ü
, i pre nastanka ovih pomenutih pisanih spomenika, tj. i u prvoj polovini
 XII
, a najverovatnije i u 
 XI
veku. Kada i kako je kod Srba moglo nastati obeleÿavawe slovom
 ü
 toga jednoga poluglasnika u wihovim spomenicima pisanim, naravno, srp-skom redakcijom staroslovenskog jezika? Na ovo pitawe teško se moÿekategoriåki odgovoriti, jer nedostaju pouzdani nauåni argumenti iztih dalekih vremena. Ipak, izvestan odgovor moÿe se potraÿiti okviru dosta uverqive hipoteze åije je osnove postavio bugarski nauå-60
 ALEKSANDAR MLADENOVIÃ
 
nik prof. Ivan Galabov, a na koju ãemo se vratiti ovde u kasnijem iz- lagawu.3. Principski posmatrano, upotreba samo
 jednoga znaka
 za obele-ÿavawe
 jednoga poluglasnika
 na mestu starih 
 dvaju poluglasnika
 — kakav je sluåaj u pomenutim najstarijim saåuvanim srpskim pisanim spome-nicima s kraja
 XII
 veka (a, naravno, i kasnije) — znaåi da se u tim spo-menicima
 jezik
, kojim su oni pisani,
 odlikuje samo jednim poluglasni-kom
. To je, naravno, istovremeno odlika i
 pravopisa
 (odnosno
 grafije 
)tih spomenika (tzv.
 jednojerov pravopis 
); ona je, ta pravopisna odlika,odraz ne samo jezika odgovarajuãeg pisanog spomenika veã je i neposred-ni odraz jedne crte fonološkog vokalskog sistema narodnog, (raz)go-vornog jezika, u ovom sluåaju srpskog jezika. Ovo uopšte ne moÿe zna-åiti da se upotrebom
 jednoga
 znaka — na mestu nekadašwih starih dvaju poluglasnika u nekom pisanom spomeniku — tim istim znakom u wemu obeleÿavaju 
 dva
 poluglasnika. Ovo zbog jednostavnog razloga
 što se ne  mogu dve razliåite foneme 
 (u ovom sluåaju poluglasnik predweg i polu-glasnik zadweg reda)
 oznaåavati jednim istim znakom
. Ako se u nizu sta-roslovenskih spomenika reåi npr.
 dünü
 i
 sænæ
 pišu ovako razliåito,one se u wima tako razliåito i izgovaraju, tj. sa dva poluglasnika; iobrnuto: ako se ove reåi u gorepomenutim srpskim spomenicima pišu na isti naåin, npr.
 dünü
 i
 sünü
, to znaåi da se one na isti naåin i iz-govaraju, tj. sa jednim poluglasnikom. A kako se izgovarao ovaj jedan po- luglasnik u ovim reåima, u gorwim srpskim pisanim spomenicima, od-nosno u srpskom jeziku toga vremena? Odgovor na ovo pitawe moÿe nampruÿiti sam refleks poluglasnika u srpskom jeziku.Negde od kraja
 XIV
 veka u srpskom narodnom jeziku došlo je do vo-kalizacije poluglasnika, te se u gorwim reåima dobio pun vokal:
 dan
 i
san
 (najåešãe) i
 dën
 i
 sën
 (retko, samo na zapadu, u zetskim govorimaCrne Gore). Polazeãi od ovoga, sa sigurnošãu se moÿe uzeti da je gla-sovna vrednost ovog jednog poluglasnika, pre wegove vokalizacije, srpskom narodnom jeziku (a to znaåi i u gorepomenutim srpskim pisa-nim spomenicima s kraja
 XII
 veka) bila sledeãa: poluglasnik reda vo-kala
 a
 (najåešãe) i poluglasnik reda vokala
 
 (retko). Ovakva glasovnavrednost toga jednog jedinog srpskog poluglasnika, te poluglasniåkefoneme, bila je, svakako, takva ista u srpskom narodnom, (raz)govornom jeziku, i to još u vreme kada su se dva stara poluglasnika (
æ, ü
) meðu-sobno fonetski izjednaåavala i kada se formirao pomenuti jedan polu-glasnik. To izjednaåavawe moglo se desiti, kako smo rekli, najkasnijenegde do kraja
 X
, odnosno do poåetka
 XI
 veka kod Srba, istina, dijale-katski nejednako; taj jedan poluglasnik bio je, u zavisnosti od dijale-katskog podruåja, åešãe reda vokala
 a
, a reðe reda vokala
 
, na što smoveã ukazali.4. S ovom jeziåkom odlikom: s jednim poluglasnikom u vokalskomfonološkom sistemu svoga narodnog, (raz)govornog jezika Srbi su svojoj sredini mogli „doåekati" uvoðewe slovenskog bogosluÿewa nastaroslovenskom jeziku (tokom
 X
, odn. do kraja druge decenije
 XI
 veka).Generalno gledano, taj staroslovenski jezik — koji su Srbi primili za
O JEDNOJ ZAJEDNIÅKOJ OSOBINI STAROG CRKVENOG I KWIŸEVNOG JEZIKA …
 61

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->