Welcome to Scribd, the world's digital library. Read, publish, and share books and documents. See more ➡
Download
Standard view
Full view
of .
Add note
Save to My Library
Sync to mobile
Look up keyword
Like this
7Activity
×
0 of .
Results for:
No results containing your search query
P. 1
Türk Destanı

Türk Destanı

Ratings: (0)|Views: 1,751|Likes:
Published by Mehmet Kayasar KAYA
Azerbaycan Türk Edebiyatı
Azerbaycan Türk Edebiyatı

More info:

Published by: Mehmet Kayasar KAYA on Dec 14, 2009
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See More
See less

11/05/2012

pdf

text

original

 
22
 
TÜRK EDEB
 İ 
YATLARI 
Türk Destan
ı
 
İ
slamiyet öncesi sözlü Türk edebiyat
ı
n
ı
n enmühim mahsulü Türk destan
ı
d
ı
r.
İ
slâmiyet öncesiTürk destan
ı
, birbirini takip eden alt
ı
bölüme ay-
ı
l
ı
r.
 
1.
 
Yarat
ı
l
ı
ş
 2.
 
Saka (Alp Er Tonga,
Ş
u)3.
 
O
ğ
uz Ka
ğ
an4.
 
Siyenpi5.
 
Köktürk 6.
 
Uygur Yarat
ı
l
ı
ş
bölümü 19. yüzy
ı
lda Radloff ta-raf 
ı
ndan Altay Türklerinden derlenmi
ş
tir. AltayTürkleri eski Türk dinine mensup olduklar 
ı
içindestan, çok geç bir târihte tespit edilmesine ra
ğ
menTürklerin yarat
ı
l
ı
ş
hakk 
ı
ndaki en eski inançlar 
ı
n
ı
 yans
ı
tmaktad
ı
r. Ancak destan
ı
n uzun as
ı
rlar bo-yunca çe
ş
itli tesirler alt
ı
nda önemli de
ğ
i
ş
iklikler gösterebilece
ğ
ini de hat
ı
rdan uzak tutmamak lâz
ı
md
ı
r.
 
Saka bölümü, Al Er Tonga ve
Ş
u destanlar 
ı
 olmak üzere ikiye ayr 
ı
l
ı
r.
 
Al Er Tonga M. Ö. 7. yüzy
ı
lda ya
ş
am
ı
ş
olanünlü Saka hükümdar 
ı
d
ı
r. Bu hükümdar, bütünOrta Asya'y
ı
hâkimiyeti alt
ı
nda bulundurdu
ğ
u gibiKafkaslar 
ı
kuzeyden güneye a
ş
arak Anadolu, Su-riye ve M
ı
s
ı
r'
ı
da fethetmi
ş
tir. Hayat
ı
fetihlerle ve bilhasla
İ
ranl
ı
Medlerle mücâdele halinde geçmi
ş
,M. Ö. 626,625 veya 624'lerde Med hükümdar 
ı
Key-hüsrev taraf 
ı
ndan bir ziyafete ça
ğ
ı
larak hile ile öl-dürülmü
ş
tür. Bu hâdisenin hât
ı
ras
ı
hem Türkler,hem
İ
ranl
ı
lar aras
ı
nda yüzy
ı
llarca ya
ş
am
ı
ş
t
ı
r. AlpEr Tonga; Asur kaynaklar 
ı
nda Maduva, Herodot'taMadyez,
İ
ran ve
İ
slâm kaynaklar 
ı
nla Efrâsiyabolarak geçer. Onun hayat
ı
ve sava
ş
lar 
ı
, müs-lümanl
ı
ktan çok önce Türkler taraf 
ı
ndan büyük bir ihtimalle destanla
ş
t
ı
ı
lm
ı
ş
t
ı
r. Ka
ş
garl
ı
Mahmud'unDîvânü Lûgati't-Türk'ündeki Alp Er Tonga sa-gusunun bu destana ait bir parça olmas
ı
kuvvetlemuhtemeldir. Câmiü't-Tevârih'teki O
ğ
uz Ka
ğ
andestanm
ı
Türkçe'ye çeviren Zeki Velidi Togan'agöre, O
ğ
uz Ka
ğ
an destan
ı
n
ı
n ilk tabakas
ı
n
ı
Alp Er Tonga'nm hayat
ı
ve sava
ş
lar 
ı
te
ş
kil eder. Ha-kikaten, destandaki O
ğ
uz Ka
ğ
an da, Alp Er Tongada Kafkaslar 
ı
kuzeyden güneye a
ş
arak Ön Asya'dafetihler yaparlar. O
ğ
uz Ka
ğ
an destan
ı
n
ı
n ikinci ta- bakas
ı
n
ı
te
ş
kil eden Hun hükümdar 
ı
Mete ise, Kaf-kaslar 
ı
a
ş
ı
 p Ön Asya'da fetihler yapmam
ı
ş
t
ı
r. Ohalde O
ğ
uz Ka
ğ
an Destan
ı
'nda, Alp Er Tonga des-tan
ı
'ndan izler bulunmaktad
ı
r.
 
11. yüzy
ı
l
ı
n iki büyük Türk yazar 
ı
, Yusuf HasHâcib ve Ka
ş
garl
ı
Mahmud, Alp Er Tonga'dan bah-sederler. Onlara göre
İ
ran kaynaklar 
ı
nda Efrâsiyab
 
olarak geçen kahraman
ı
n ad
ı
n
ı
n Türkçe'si veyalâkab
ı
Tonga Alp Er'dir. Ayn
ı
kahraman, Cü-veynî'de, Buku Han,
Ş
ahâbeddin Mercânî'de BukaHan bin Pi
ş
ing olarak geçer. Mes'ûdî'ye göre Kök-türk hakanlar 
ı
, Cüvenyî'ye göre Karahanl
ı
ve Bu-dist Uygur hükümdarlar 
ı
,
Ş
ecere-i Terâkime'yegöre Selçuklu sultanlar 
ı
kendilerini Efrâsiyab nes-linden kabul ederlerdi.
 
Çe
ş
itli kaynaklarda hakk 
ı
nda pek çok bilgi bu-lunan Alp Er Tonga'nm hayat
ı
etraf 
ı
nda te
ş
ekkületmi
ş
destan bugüne intikal etmemi
ş
tir. Ancak Dîvânü Lûgati't-Türk'teki sagu, bu destan
ı
n
ş
üp-hesiz baz
ı
de
ğ
i
ş
ikliklerle 11. asra intikâl etmi
ş
 küçük bir parças
ı
olabilir. Ats
ı
z'a göre;
İ
ranl
ı
lar 
ı
nme
ş
hur destan
ı
 
Ş
ehname 'deki Efrâsiyab'la ilgili bö-lümlerde Fîrdevsi, Türkler aras
ı
nda sözlü olarak ya
ş
ayan Alp Er Tonga destan
ı
ndan da fay-dalanm
ı
ş
t
ı
r.
 
Ş
u destan
ı
, M.Ö.330-327 y
ı
llar 
ı
ndaki hâdiselereaittir. Bu târihlerde Makedonyal
ı
 
İ
skender,
İ
ran'
ı
veTürkistan'
ı
istilâ etmi
ş
ti. O s
ı
rada Türklerin ba
ş
ı
nda
Ş
u adl
ı
bir hükümdar bulunuyordu. Destan, Türk-lerin
İ
skender'le çarp
ı
ş
malar 
ı
n
ı
ve do
ğ
uya çe-kilmelerini anlat
ı
r. Bu arada do
ğ
uya çekilmeyen ve bat
ı
Türkistan'da kalan 22 ailenin, O
ğ
uz boylar 
ı
n
ı
 te
ş
kil ettiklerini destandan ö
ğ
reniriz. Bu parçay
ı
 Ka
ş
garl
ı
Mahmud, O
ğ
uzlara niçin Türkmen den-di
ğ
ini anlatmak üzere "Türkmen" maddesindeArapça olarak kaydetmi
ş
tir. Ancak Kâ
ş
karl
ı
Mah-mud'da
İ
skender, "Zülkarneyn" ad
ı
yla geç-mektedir.
 
O
ğ
uz Ka
ğ
an destan
ı
, Alp Er Tonga'dan daizler ta
ş
ı
makla beraber, daha çok M. Ö. 209-174târihleri aras
ı
nda hükümdarl
ı
k yapm
ı
ş
bulunanBüyük Hun Yabgusu Motun'un (Mete) hayat
ı
et-raf 
ı
nda te
ş
ekkül etmi
ş
bir destand
ı
r. Maalesef bu bölüm de eski
ş
ekliyle ve bir bütün olarak bugüneintikâl etmemi
ş
tir. Baz
ı
küçük ve muahhar parçalar  bir tarafa b
ı
rak 
ı
l
ı
rsa, bugün elimizde O
ğ
uz Ka
ğ
andestan
ı
'na ait üç rivayet bulunmaktad
ı
r. 13. yüz-y
ı
ldan sonra (en geç 16. yüzy
ı
lda) Uygur harf-leriyle, fakat
İ
slâm muhiti d
ı
ş
ı
nda tesbit edilmi
ş
bu-lunan rivayet Türklerin müslümanl
ı
ğ
ı
ndan önceki
ş
ekli temsil etmektedir. Fakat bu rivayet çok k 
ı
-sad
ı
r.
 
14. yüzy
ı
l
ı
n ba
ş
ı
nda Re
ş
îdeddîn'in Câmiü't-Tevârih adl
ı
eserinde yer alan Farsça O
ğ
uz Ka
ğ
andestan
ı
oldukça uzundur. Bu Farsça
ş
eklin, 13. yüz-y
ı
lda O
ğ
uzlar aras
ı
nda ya
ş
ayan destan
ı
n tercümesioldu
ğ
u muhakkakt
ı
r. Hattâ belki de Re
ş
îdeddîn,Türkçe olarak yaz
ı
ya geçirilmi
ş
bir O
ğ
uz Ka
ğ
anDestan
ı
'm kullanm
ı
ş
t
ı
. Re
ş
îdeddîn rivayeti
 
 
 
 AZERBAYCAN EDEB
 İ 
YATI 
 
23
 
İ
slâmiyet'ten sonraki
ş
ekli temsil eder. Uygur harfli
ş
ekle göre oldukça uzundur, fakat destan
ı
n asl
ı
nadaha uzakt
ı
r.
 
Üçüncü rivayet, 17. yüzy
ı
lda Ebü'1-Gazî Ba-had
ı
r Han taraf 
ı
ndan tespit edilmi
ş
tir. Di
ğ
erlerinegöre çok daha muahhar olan bu parçada, hemRe
ş
îdeddîn rivayetinden, hem de 17. yüzy
ı
ldaTürkmenler aras
ı
nda ya
ş
ayan sözlü rivayetlerdenfaydalan
ı
lm
ı
ş
t
ı
r.
 
15. veya 16. as
ı
rda tesbit edilmi
ş
bulunan DedeKorkut hikâyeleri de asl
ı
nda O
ğ
uz Ka
ğ
an des-tan
ı
n
ı
n parçalar 
ı
d
ı
r. Ba
ş
lang
ı
çta O
ğ
uz Ka
ğ
an'm
ş
ahs
ı
etraf 
ı
nda te
ş
ekkül eden destan, sonradandi
ğ
er 
ş
ah
ı
slar etraf 
ı
nda geni
ş
letilmi
ş
tir.
 
Siyenpi destan
ı
, 2. yüzy
ı
lda ya
ş
am
ı
ş
olan Si-yenpi hükümdar 
ı
Tan-
ş
e-hoay Yabgu'nun hârikal
ı
  bir 
ş
ekilde do
ğ
u
ş
unu ve kahramanl
ı
ğ
ı
n
ı
anlat
ı
r.Türk destan
ı
n
ı
n bu bölümü, Çin kaynaklar 
ı
ta-raf 
ı
ndan çok k 
ı
sa olarak tesbit edilmi
ş
tir. Bu des-tan
ı
n biraz de
ğ
i
ş
mi
ş
ve geni
ş
lemi
ş
bir 
ş
ekli, Rad-loff'ça Altay Türklerinden derlenmi
ş
tir.
 
Köktürk destan
ı
: Köktürkler'in türeyi
ş
i ve ço-
ğ
almalar 
ı
yla ilgilidir. Çin kaynaklar 
ı
nda yer alanrivayetler "Bozkurt destan
ı
", Re
ş
îdeddîn ve Ebü'l-Gazî Bahad
ı
r Hân'daki rivayet ise "Ergenekon des-tan
ı
" olarak bilinir. Ayr 
ı
adlarla bilinen bu des-tanlar- asl
ı
nda ayn
ı
destan
ı
n birbirlerinden çok farkl
ı
la
ş
m
ı
ş
 
ş
ekilleridir.
 
Uygur destan
ı
, türeyi
ş
ve göç olmak üzere iki parçadan ibarettir. Çin kaynaklar 
ı
taraf 
ı
ndan tesbitedilmi
ş
bulunan türeyi
ş
parças
ı
, Uygurlar 
ı
n erkek  bir kurttan türemelerini anlat
ı
r. Uygurlar 
ı
n Ötüken bölgesinden Tar 
ı
m havzas
ı
na göç etmeleri et-raf 
ı
nda olu
ş
an ikinci parça ise hem Çin kay-naklar 
ı
nda, hem de
İ
ran kaynaklar 
ı
nda yer almaktave iki rivayet birbirini tamamlamaktad
ı
r.
 
Yukar 
ı
da
ı
saca anlatt
ı
ğ
ı
m
ı
z ve di
ğ
er say-falarda metinleri yer alan
İ
slâmiyet öncesi Türk destan
ı
n
ı
n bu parçalan, isimlerine bak 
ı
larak sadece belirli Türk boylar 
ı
n
ı
ilgilendiren destanlar olarak 
ş
ünülmemelidir. 19. yüzy
ı
lda Altay Türk-leri'nden derlenen yarat
ı
l
ı
ş
bölümü, ne kadar de-
ğ
i
ş
ikli
ğ
e u
ğ
ram
ı
ş
olursa olsun ve ne kadar dar bir sahaya s
ı
ı
ş
ı
rsa s
ı
ı
ş
s
ı
n bütün Türklerin koz-mogonisini yans
ı
tmakta, ilk Türklerin yarat
ı
l
ı
ş
hak-
ı
nda dü
ş
üncelerinin izlerini ta
ş
ı
maktad
ı
r.
Ş
ehnâme'den özetlenen Alp Er Tonga destan
ı
, uzunas
ı
rlar süren
İ
ran-Turan mücadelelerinin izlerinita
ş
ı
r; Turan ise bütün Türk dünyas
ı
n
ı
ifade eder.Turan kahraman
ı
Alp Er Tonga, bütün Türklerinortak eserleri olan Kutad gu Bilig ve DîvânüLûgati't-Türk'te bir Türk beyi olarak geçer.
Ş
udestan
ı
na gelince, o da O
ğ
uz, Halaç ve Uygur’lar 
ı
 kucaklamaktad
ı
r.
 
O
ğ
uz Ka
ğ
an destan
ı
da sadece O
ğ
uzlar 
ı
n des-tan
ı
de
ğ
ildir. Destandaki en önemli noktalardan biri O
ğ
uz Ka
ğ
an'm beylerine K 
ı
 pçak, Karluk- Halaçve Kangl
ı
adlar 
ı
m vermesidir. Bu nokta, O
ğ
uzKa
ğ
an'm bütün Türk boylar 
ı
n
ı
n atas
ı
oldu
ğ
unu
ı
kça gösteriyor. Destan kahraman
ı
, O
ğ
uz Ka
ğ
anad
ı
n
ı
ta
ş
ı
makla beraber O
ğ
uz Ka
ğ
an'm "men Uy-gurnmg ka
ğ
an
ı
bola men (ben Uygurlar 
ı
n ka-
ğ
an
ı
y
ı
m)" demesi de dikkat çekicidir,
İ
slamiyet’tensonraki as
ı
rlarda O
ğ
uz Ka
ğ
an destan
ı
daha çok O
ğ
uzlarda, özellikle Türkmenlerde ya
ş
am
ı
ş
ve 17.yüzy
ı
lda Ebülgazi Bahad
ı
r Han taraf 
ı
ndan Türk-menler'den tesbit edilmi
ş
tir. O
ğ
uz Ka
ğ
an des-tan
ı
n
ı
n parçalar 
ı
olan Dede Korkut Hikayeleri deyine daha çok Türkmenistan, Azerbaycan ve Tür-kiye'de yay
ı
lm
ı
ş
t
ı
r. Ancak Korkut Ata hakk 
ı
ndakirivayetlerin bugün O
ğ
uzlar'da de
ğ
il, Kazak Türk-leri aras
ı
nda ya
ş
ad
ı
ğ
ı
n
ı
ve hatta Kazak Türkleri'ninKorkut Ata'nm icad etti
ğ
i bir küyü (makam
ı
)
ı
lkopuz ile çald
ı
klar 
ı
n
ı
unutmamak lâz
ı
md
ı
r. DedeKorkut hikâyelerinden Bams
ı
Beyrek'in de Özbek,Kazak ve K 
ı
rg
ı
z Türklerindeki Alpam
ı
ş
-Alpam
ı
s-Alp Bams
ı
-Alp Manas destanlar 
ı
yla ilgisini, bu des-tanlar üzerinde çal
ı
ş
m
ı
ş
olan ara
ş
t
ı
rma
ı
c
ı
lar ortayakoymu
ş
lard
ı
r.
 
Köktürklerin ve Uygurlar 
ı
n kurttan türemeside bütün Türkleri ilgilendiren ortak bir motiftir.Kurdun kutsall
ı
ğ
ı
hakk 
ı
ndaki rivayetler bütünTürkler aras
ı
nda yay
ı
lm
ı
ş
t
ı
r. 10. ve 11. as
ı
rdakiArap ve Süryanî tarihleri, Bozkurt'un, Türklerinönünde bir yol gösterici oldu
ğ
unu yazarlar. Kök-türk ve Uygurlar 
ı
n atas
ı
olan Bozkurt (Kökböri),O
ğ
uz Ka
ğ
an destan
ı
nda da bir k 
ı
lavuz olarak gö-rünür. Nihayet Cengiz Han'dan sonra
İ
lhanl
ı
lar ça-
ğ
ı
ndaki tarihçiler taraf 
ı
ndan tesbit edilen Er-genekon destan
ı
da eski Çin kaynaklar 
ı
ndakiKöktürklere ait Bozkurt destan
ı
n
ı
n yeni bir var-yant
ı
d
ı
r. 17. yüzy
ı
lda Ebülgazi Bahad
ı
r Han,
Ş
e-cere-i Türk adl
ı
eserinde Ergenekon destan
ı
n
ı
n Mo-
ğ
ollara mal etmekle beraber Mo
ğ
ol hanlar 
ı
n
ı
nO
ğ
uz Han soyundan oldu
ğ
unu ifade eder. O
ğ
uzHan soyundan
İ
l Han'
ı
n o
ğ
lu
ı
yan'
ı
n to-runlar 
ı
ndan Börteçene, Mo
ğ
ollar 
ı
Ergenekon'danç
ı
kar 
ı
r. Bilindi
ğ
i gibi Börteçene de Bozkurt de-mektir.
 
Görüldü
ğ
ü üzere
İ
slâmiyet öncesi Türk des-tan
ı
na ait parçalar bütün Türkleri ilgilendirmekte,hepsinin ortak destan köklerini olu
ş
turmaktad
ı
r.Ara
ş
t
ı
rmalar ilerledikçe,
İ
slâmiyet’ten sonra çe
ş
itliTürk boylar 
ı
nda görülen farkl
ı
destanlar 
ı
n daha ba
ş
ka vak'a, tip ve motiflerinin de
İ
slâmiyet öncesiTürk destan parçalar 
ı
nda bulunaca
ğ
ı
 
ş
üphesizdir.

Activity (7)

You've already reviewed this. Edit your review.
1 thousand reads
1 hundred reads
gamzeyakar liked this
Kaan Özyön liked this
korkut_ata liked this
lolita13 liked this
Nida2025 liked this

You're Reading a Free Preview

Download
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->