ΜΙΑ ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ ΤΟΥ E.J.HOBSBAWM
“Nations & Nationalism since 1780”
Το κείμενο αυτό πραγματεύεται την ιστορική εξέλιξη του εθνικισμού ως ιδεολογίααπό τη γέννησή του στον απόηχο των επαναστάσεων στην Ευρώπη μέχρι τα τέλητου 20
ου
. Όπως και οι περισσότερες ιδεολογίες που καθόρισαν την ιστορική εξέλιξητης ανθρωπότητας, ο εθνικισμός ξεκίνησε από μια ελίτ μορφωμένων ως η ιδεολογικήαπάντηση στην καταρρέουσα μοναρχία. Ήταν στην αρχή «επαναστατική» ιδεολογίαμε πολιτικό νόημα. Καθότι αποτέλεσε κάτι κατασκευασμένο και καινοφανές τα όριακαι ο ορισμός του έθνους ως έννοια ήταν στην αρχή αόριστα και ασαφή, σε ένανκόσμο πολύ διαφορετικό από τις κοινωνίες του 20
ου
«που έχουν λήξει τα πάντα». Οπατριωτισμός-εθνικισμός σαν ιδεολογία στην συνέχεια πέρασε στα μεσαία στρώματα,οι οποίοι έγιναν και οι κύριοι υποστηρικτές του. Την ίδια εποχή που αναπτυσσότανπαγκόσμια ο καπιταλισμός, η άνοδος του έθνους-κράτους και της εθνικής οικονομίας λειτούργησε καταλυτικά. Είναι αυτή η εποχή της δημοκρατικοποίησης της πολιτικής,που οι κυβερνήσεις αρχίζουν να αντιλαμβάνονται την δυναμική της νέας αυτής ιδεολογίας και πλέον προσπαθούν να την ενσωματώσουν στο πρόγραμμά τους. Σταμεσαία στρώματα της κοινωνίας και με την συνδρομή των κυβερνήσεων και τουοικονομικού συστήματος, ο εθνικισμός μεταλλάσσεται, και από ριζοσπαστικήεπαναστατική ιδέα, αποκτά σαφή ξενοφοβικά, ρατσιστικά χαρακτηριστικά. Ηπερίοδος που ακολουθεί την μετάλλαξη χαρακτηρίζεται από εντάσεις, συγκρούσεις και παγκόσμιους πολέμους καθώς ο εθνικισμός φτάνει στο απόγειό του. Η ΡωσικήΕπανάσταση έρχεται και συγκλονίζει τον τότε κόσμο, καθώς με τη σειρά της καθορίζει σημαντικά τις εξελίξεις και στα υπόλοιπα κράτη.Το κείμενο είναι διαιρεμένο στα εξής κεφάλαια:
1)
Μια καινούρια ιδέα: το έθνος-κράτος (η γέννηση του εθνικισμού και τοπρωτογενές του στάδιο)
2)
Λαϊκός πρωτο-εθνικισμός (στοιχεία που μπόρεσαν να συγκροτήσουνπρωταρχικές συλλογικές ταυτότητες σε κοινότητες, πριν τη γέννηση τουέθνους-κράτους. Αυτές οι ταυτότητες οδήγησαν στη συνέχεια στο έθνος καιστον εθνικισμό-πατριωτισμό)3)Η κυβερνητική οπτική (η συνειδητοποίηση από τις κυβερνήσεις τις ανερχόμενης αυτής ιδεολογίας και της δυναμικής της, η σχέση τωνκυβερνήσεων με αυτές τις ιδέες, και η ενσωμάτωση του εθνικισμού-πατριωτισμού στο κυβερνητικό-κρατικό πρόγραμμα.)
4)
Η μετάλλαξη του εθνικισμού (1870-1918). (η μεταστοιχείωση του εθνικισμούως ιδεολογία, η άνοδός του ως κίνημα, η εμπόλεμη σχέση με αντίπαλες ιδεολογίες, και η επιρροή που άσκησε στις κοινωνίες και στους λαούς μέχρικαι το τέλος του Α’ ΠΠ)
5)
Το απόγειο του εθνικισμού (1918-1950) (η απόλυτη μαζικοποίηση τουεθνικισμού σαν κίνημα, το πώς καθόρισε τις εξελίξεις στον μεσοπόλεμο μέχρικαι τον Β’ ΠΠ)
6)
Ο εθνικισμός στον 20
ο
αιώνα (η εξέλιξη και η φθορά του μετά τον Β’ ΠΠ,μετά την πτώση της ΕΣΣΔ, και η σημερινή προοπτική του)
ΜΙΑ ΚΑΙΝΟΥΡΙΑ ΙΔΕΑ: ΤΟ ΕΘΝΟΣ-ΚΡΑΤΟΣ
Ο όρος «έθνος» εμφανίζεται πρώτη φορά στην Αμερικανική και ΓαλλικήΕπανάσταση στα τέλη του 18
ου
αιώνα και στις εγκυκλοπαίδειες και λεξικά της περιόδου αντίστοιχα. Είχε πολιτικό νόημα και σύμφωνα με τον ορισμόαντιπροσώπευε το σώμα των πολιτών, των οποίων η συλλογική συνοχή είχε ως αποτέλεσμα το κράτος, το οποίο και ήταν η πολιτική τους έκφραση. Το σημαντικόστοιχείο που ποτέ δεν απουσίαζε από κανέναν ορισμό ήταν το στοιχείο του «πολίτη»(και όχι υπηκόου) και της μαζικής συμμετοχής στα πολιτικά (δημοκρατικοποίηση).Για τον John Stuart Mill (σ.τ.μ.: επιφανή φιλελεύθερο οικονομολόγο και φιλόσοφοτης εποχής) η ιδέα του έθνους δεν μπορεί να διαχωριστεί από την (κοινοβουλευτική)δημοκρατία και την αντιπροσωπευτική μέσω εκλογών κυβέρνηση του κράτους.Σε αντίθεση με σύγχρονες αντιλήψεις, αυτό που χαρακτήριζε μια«εθνικότητα» στα τέλη του 18
ου
αιώνα δεν ήταν ούτε η καταγωγή, ούτε η γλώσσα,αλλά πολιτικά κριτήρια όπως η επιθυμία των «Γάλλων πολιτών» να εναντιωθούν στημοναρχία των Λουδοβίκων, ή αντίστοιχα των αποικιών του Νέου Κόσμου ενάντιαστον βασιλιά της Αγγλίας. Βέβαια, στοιχεία όπως η γλώσσα κ.ά. μπορούσαν ναδημιουργήσουν ισχυρές συλλογικές ταυτότητες αλλά ακόμα ήταν στα σπάργανα. Σεγενικές γραμμές, η ιδέα του έθνους ξεκίνησε από την μορφωμένη ακαδημαϊκή ελίττης Ευρώπης και μάλιστα κυριότερα από τις επαναστατημένες, προοδευτικές τάσεις,και άργησε πολύ να γίνει κτήμα των (αγράμματων ακόμα) μαζών. Ειδικότερα στηνεπαναστατημένη Γαλλία, κύριοι φορείς του πολιτικού αυτού πατριωτισμού ήταν οιριζοσπαστικότεροι των επαναστατών Ιακωβίνοι, μισητοί εχθροί του Λουδοβίκου.Μέχρι και σήμερα ο εθνικός ύμνος της Γαλλίας, η «Μασσαλιώτιδα», είναι λαϊκό άσμαπου τραγουδούσαν οι επαναστάτες το 1789.Στην πορεία του επόμενου αιώνα το ζήτημα της εθνικότητας έγινε κεντρικόκαι διάφοροι «ειδικοί» προσπάθησαν να ορίσουν τα κριτήρια και τα στοιχεία πουεμπλέκονταν. Ο Γερμανός Richard Bockh υποστήριξε γύρω στα 1860 ότι η γλώσσαήταν το μόνο επαρκές δείγμα μιας εθνικότητας, αλλά έτσι αναγκάστηκε στηνσυνέχεια να εντάξει τους Ασκενάζι Εβραίους στο «γερμανικό έθνος», αφού τα Γίντις (η γλώσσα που μιλούσε αυτός ο πληθυσμός) ήταν σαφέστατα μια γερμανικήδιάλλεκτος. Αντίθετα οι Γάλλοι θεωρητικοί έθεταν σαν όρο συμμετοχής στο γαλλικόέθνος την αποδοχή των όρων του «πολίτη του γαλλικού κράτους», ανάμεσα στους οποίους ήταν και η χρήση της γαλλικής γλώσσας. Το λεξικό Γκαρνιέ-Παζέ του 1843,ακολουθώντας φιλελεύθερες αντιλήψεις θεωρούσε ότι ένα έθνος είχε δικαίωμα να χαρακτηριστεί «έθνος» αν ξεπερνούσε ένα σεβαστό μέγεθος και μπορούσε νααποτελέσει βιώσιμη μονάδα. Αν δεν ικανοποιούσε αυτό το όριο τότε δεν δικαιούτανιστορικά να υπάρξει ως ξεχωριστό έθνος-κράτος. Αυτό άφηνε εκτός ορισμού χώρες (υπαρκτές ή εν δυνάμει) όπως την Ιρλανδία, το Βέλγιο, το Λουξεμβούργο ή ακόμακαι την Πορτογαλλία. Αυτή ήταν η λεγόμενη «αρχή του κατώτατου ορίου» που είχευιοθετηθεί από όλες τις τότε διπλωματικές δυνάμεις και εφαρμοζόταν σανθεωρητικός κανόνας όποτε προέκυπτε κάποιο ζήτημα. Βάσει αυτής της αρχής το1857, ο Ιταλός Ματζίνι δημιούργησε τον χάρτη της Ευρώπης αποδεχόμενος 12ξεχωριστά έθνη-κράτη. Αυτή η λογική βέβαια δεν ήταν ενάντια στις κοινά αποδεκτές αντιλήψεις της εποχής. Για τους περισσότερους η περίοδος των πόλεων-κρατών είχεπαρέλθει ανεπιστρεπτί. Οι κάτοικοι της Αυστρίας λ.χ. ομόφωνα απαιτούσαν τηνένωσή τους με την Γερμανία, καθότι δεν μπορούσαν να φανταστούν μια βιώσιμη
χώρα, ξεχωριστά από την «Μητέρα Γερμανία». Αυτή η αντίληψη υπήρχε μέχρι τον Β’ ΠΠ. Μετά τον Α ΠΠ και την «αρχή της αυτοδιάθεσης» του προέδρου Ουίλσον ηΕυρώπη χωρίστηκε σε 27 κράτη. Εκείνη την περίοδο όμως, το ζήτημα της εθνικότητας είχε επεκτατικό και ενωτικό χαρακτήρα, σήμαινε δηλαδή ότι «όλοι οιΓερμανοί» πρέπει να ενωθούν σε μια μεγάλη ενιαία κρατική δομή κλπ. Εδώ πρέπει ναγίνει σαφές όμως ότι κανείς δεν πίστευε τότε στην ομοιογένεια των κρατών. Ήτανπροφανές ότι ειδικά σε κάποιες περιοχές της Ευρώπης όπως στην Αυστροουγγρικήαυτοκρατορία όπου ζούσαν αναρίθμητες διαφορετικές εθνότητες, θαδημιουργούνταν κράτη ετερογενή όπου οι διάφοροι πληθυσμοί θα συζούσαναρμονικά όπως έκαναν τόσους αιώνες (καθότι αυτοί οι πληθυσμοί παραήταν μικροίσε μέγεθος για να μπορούν να διεκδικήσουν δικαιωματικά δικό τους ξεχωριστόκράτος).Η αρχή του ορίου ήταν βοηθητική γιατί σίγουρα ξεκαθάριζε κάπως το τοπίοστο ζήτημα της εθνικότητας, αλλά δεν ήταν απόλυτη. Την περίοδο που ήταν ηκυρίαρχη ιδεολογία, την περίοδο που οι διάφοροι ηγέτες και διπλωμάτες τωνμεγάλων δυνάμεων προσπαθούσαν να ορίσουν τι είναι το έθνος και τι δεν είναι,υπήρχαν αναγνωρισμένα κράτη που ωστόσο δεν συμβάδιζαν με την αρχή του ορίου(όπως το Λουξεμβούργο). Επιπλέον το όριο αυτό δεν ήταν σαφώς ορισμένο,αφήνοντας περιθώρια για ατέρμονες διαμάχες.Στην κλασική εποχή του φιλελευθερισμού λοιπόν, το ζήτημα δεν ήγειρειδιαίτερες εντάσεις, εκτός ίσως από την καταρρέουσα Οθωμανική Αυτοκρατορία,όπου οι διάφοροι λαοί που ζούσαν στην επικράτειά της, ιδιαίτερα οι βαλκανικοί,άρχισαν να απαιτούν την ανεξαρτησία τους, με μια δόση ενωτικού βαλκανισμούενάντια στον καταπιεστή Σουλτάνο.Τελικά τα κριτήρια διαμορφώθηκαν σε γενικές γραμμές ως εξής: ένας λαός γιανα διεκδικήσει ξεχωριστό έθνος-κράτος θα έπρεπε1)να έχει σαφείς σχέσεις με κάποιο προϋπάρχον κράτος ή δομή, που να έχειένα εκτενές και πρόσφατο ιστορικό παρελθόν (δηλαδή ήταν κοινά αποδεκτό ότι πχ οι Άγγλοι, Γάλλοι, Ισπανοί, Ρώσοι είχαν το δικαίωμα).2)να υπάρχει μια μακρά και κατοχυρωμένη πολιτιστική ελίτ με μια γραπτή(αφού εκείνη την εποχή υπήρχαν αναρίθμητες προφορικές μόνο γλώσσες) «εθνική»καθομιλουμένη και διοικητική γλώσσα. Αυτό ήταν και το κύριο έρεισμα τωνΓερμανών και Ιταλών που δεν είχαν κάποιο προϋπάρχον κράτος αλλά αντλούσαν τηνεθνική τους ταυτότητα από την κοινή τους γλώσσα (αν και η «επίσημη» αυτήγλώσσα δεν ομιλούταν σαν καθομιλουμένη μητρική παρά από μικρές μειοψηφίες,αντίθετα οι περισσότεροι πληθυσμοί είχαν δικές τους διαλλέκτους).3)να υπάρχει διαπιστωμένη ικανότητα για κατάκτηση και επέκταση. Οιιμπεριαλιστικές τάσεις πάντα συγκροτούν συνεκτικές συλλογικές ταυτότητες σε ένανπληθυσμό. Επιπλέον, για τον κόσμο του 19
ου
αιώνα, οι πόλεμοι και οι κατακτήσεις προσέφεραν τις απαραίτητες αποδείξεις, εμπνευσμένες από τον κοινωνικό Δαρβινισμό, για «ικανότητα και επιβίωση σαν είδος/φυλή».Κάτι το οποίο μάλλον φαίνεται παράξενο σήμερα είναι η αντιμετώπιση πουείχε από τις διάφορες κατηγορίες η νέα αυτή ιδεολογία του έθνους. Καθότι ήταν κάτιριζοσπαστικά καινούριο, προκάλεσε τις έντονες αντιδράσεις των συντηρητικών καιτων πιστών στην παράδοση ενώ αντίθετα προσέλκυσε τους εχθρούς των πρώτων,τους «προοδευτικά» σκεπτόμενους είτε φιλελεύθερους είτε σοσιαλίζοντες (οσοσιαλισμός ήταν ακόμα στα σπάργανα σαν κίνημα, αργότερα (20
ος
αιώνας) έγινεπροφανές ότι σαν ιδεολογία έρχεται ευθεία αντιμέτωπη με το έθνος-κράτος). Οιυποστηρικτές της μοναρχίας, της Εκκλησίας και την παλιάς τάξης πραγμάτωνεναντιώνονταν στις εθνικές διεκδικήσεις πληθυσμών και θα μπορούσαν με
Search History:
Result 00 of 00
00 results for result for
p.
ΜΙΑ ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ ΤΟΥ E.J.HOBSBAWM “Nations & Nationalism since 1780”
564
Reads
11
Readcasts
25
Embed Views
Get Scribd Mobile
To get Scribd mobile enter your number and we'll send you a link to the Scribd app for iPhone & Android.We've sent a link to the Scribd app. If you didn't receive it, try again.
We'll never share your phone number.
More From This User
Notes
Load more
