ươ

ng lai c



a đi



n h



c không dây

Trong tương lai không xa, in hc không dây có th thay th ht các tuyn cáp cp inhin có mt khp nơi. Trong bài, Aristeidis Karalis bàn v mt phương pháp mi mang tính cách mng ca vic truyn ti in không cn dây dn.

V thm phán lái xe v mun trong mt êm mùa ông lnh giá. Va vào ga ra,èn báo sc in trên chic xe hơi in cp ngun không dây ca ông bt sáng. “Cuicùng ã ti nhà ri”, ý nghĩ lóe lên trong u ông. Ông giơ chic th thông minh chathông tin cá nhân ca ông lên trưc detector ca trưc  i vào trong. Ông nghe mtting bíp “tích in” phát ra t chic in thoi di ng ca mình. Con tr chut nhpnháy trên bc e-mail mi hoàn thành mt na trên cái laptop ã i sut c ngày  trên bàn. Ông cm chic máy tính lên và tin v phía bàn làm vic. “Chào bui ti, ông ch.Cái áo khoác ca ngài nóng ri y”, con rô-bôt qun gia t trong bp vng gia nhc nh ông. Ci b qun áo in ra, ông ngi vào chic gh bành y t. Trái tim nhân to ca ônggi ang p nhanh lên.

nh: Sheila Terry/Science Photo Library

Truyn khoa hc vin tưng thưng khai thác nhng khát vng ang gp vưngmc ca xã hi và ý nghĩa ca vic  phòng trưc nhng phép màu công ngh nht nhxy ra. Mt xã hi không có ưng cáp in s trông tht p như trong a s truynkhoa hc vin tưng. Tht vy, ngày nay chúng ta ang sng trong “k nguyên khôngdây”, trong ó không khí mà chúng ta vn th có kh năng cha nhiu thông tin hơn làoxygen. Tuy nhiên, ây cũng là thi i mà in thoi di ng, máy hát nhc MP3, laptopvi tính và các rô-bôt gia dng tn ti song song bên cnh h thng dây dn in kiu cũvà pin khi. Không ging như thông tin, in năng vn b gii hn vt lí vi nhng thit b li thi có ranh gii này. Vic vưt qua nhng cn tr này cui cùng s làm cho th

gii này thành mt th gii tht s không dây. Khoa hc ư? Vâng. Hay là vin tưng?Chưa chc âu.Mi th bt u cách nay vài năm trưc khi Marin Soljačić, mt nhà vt lí tiVin Công ngh Massachusetts (MIT)  Mĩ, ang lái xe v nhà trong mt êm mùa ônglnh giá và ông nghe thy mt ting bip khó chu phát ra t chic in thoi di ng caông. ó là mt báo hiu bc bi rng pin in thoi li ang cn ri. Ri ý tưng t ngtn vi Soljačić là nu chic in thoi có th t qun lí vic tích in ca nó thì iu ótht tt bit my. Sáng hôm sau, ông tr li phòng làm vic ca mình ti MIT, quyt nhi tìm li gii cho bài toán.Tìm kĩ lưng trong sách v s thy ngay rng s truyn in không dây không phi là mt ý tưng gì mi m. Ngưc v nhng năm 1890, Nikola Tesla, mt trongnhng nhà tiên phong vĩ i ca in t hc, là ngưi u tiên d tính rng in năng, khiy là mt dng năng lưng mi tìm ra, s ưc phân phi n mi nhà, trong mi thành ph,  mi quc gia trên khp hành tinh. Tuy nhiên, Tesla không nhìn thy trưc rngngưi ta s sn sàng kéo dây i khp a cu  s dng in. Thay vào ó, ông mơ nmt phương thc truyn ti in năng không dây trên nhng c li dài. iu này có th thuưc bng cách s dng nhng b cng hưng in t kép to ln có kh năng phát ranhng in trưng rt ln, nghĩa là có kh năng truyn i hoc qua s dn trên tng inli (có l có nhng tia la in d di) hoc qua Trái t (có l qua s ghép cp trung gianvi s cng hưng in tích ca Trái t, cái gi là cng hưng Schumann). Hình nhtiêu biu ca nhng n lc ca Tesla nhm t ti mc tiêu này là Tháp Wardenclyffe,cu trúc cao 57 m trên o Long Island vi mong mun phân phi in năng n toàn bhành tinh. Vic xây dng b gián on khong năm 1905, không phi vì phương pháp bxem là không thc tin hoc nguy him, mà bi vì nhà tài tr, nhà tư bn và ông ch nhà băng danh ting J P Morgan, lo ngi rng s không có cách nào tính tin vi nhng ngưidùng in  xa. Ngày nay, hơn mt th k sau thi Tesla, in năng ã i ti hu như minhà qua mng lưi in toàn cu. Du sao, s phn i ca J P Morgan cũng ã t dukt thúc sm cho n lc u tiên nhm ti in hc không dây.

Không cn gn dây

Ngày nay, chúng ta bit có nhiu phương pháp truyn in mà không cn dây dn.Thí d ơn gin nht là bc x in t, ví d như sóng vô tuyn. Các anten bc x theomi hưng là mt trong nhng công ngh ưc s dng rng rãi nht, chúng ưc tndng ti a trong vic cung cp dch v Internet không dây, in thoi di ng, radio vàtruyn hình. Nhng anten này thưng hot ng  ngưng tn s MHz-cao/GHz-thp.Mc dù nhng anten này hot ng tt và thích hp cho s dng vi máy thu di ng, vìchúng có th hot ng  mi hưng và không cn mt hưng nhìn thng n máy thu,nhưng chúng rt không hiu qu. Ch mt phn ht sc nh ca năng lưng bc x theohưng ca máy thu tht s ưc thu nhn, vì a phn bc x b tht thoát theo mi hưngkhác. Vic s dng anten nh hưng cao, ví d như anten chùm vi sóng, trên nguyên tcgii quyt ưc vn  này và thu ưc hiu sut cao trong vic truyn in c trênnhng c li dài (tc là hàng km). Mt khác, loi anten này yêu cu mt ưng nhìnkhông b t quãng, tc là òi hi mt cơ ch lài chùm và theo vt dng c phc tp.ng thi, các chùm bc x tp trung in năng cao có th gây nguy him.Mt gii pháp khác cho anten là s dng máy bin áp cm ng, mt dng cthưng s dng trong các mch in và ng cơ in (ví d bàn chi in và b np

in). Máy bin áp thưng hot ng n tn s trung-kHz. V cơ bn, nó bin i innăng t mt mch in này sang mch in khác thông qua s cm ng: t thông binthiên theo thi gian gây ra bi cun dây sơ cp i qua cun th cp và cm ng trong nómt in áp. Các cun sơ cp và th cp thưng không ưc ni vi nhau trên phươngdin vt cht, vì vy phương pháp này là không dây. Máy bin áp có th rt hiu qunhưng khong cách gia các cun dây phi rt nh (thưng là vài milimet). i vinhng khong cách bng vài ln kích c các cun dây, hiu sut gim i áng k.Phn cơ s vt lí cho a s các phương pháp hin có cho s truyn ti in khôngdây là nguyên lí cơ bn ca s cng hưng: tính cht ca nhng h vt lí nht nh daong vi biên  cc i  nhng tn s nht nh. Vi bt kì loi kích thích nào (cơ, âm,in t, ht nhân) có mt tn s cho trưc, mt máy thu s thu nhn năng lưng truyn tihiu qu ch khi nó ưc thit k  cng hưng  tn s kích thích ó. Ch khi ó thìnhng kích thích liên tip sau mi chu kì dao ng cng gp kt hp cùng pha và dn tis tích góp năng lưng bên trong máy thu. minh ha, hãy xét 100 cc thy tinh cha y rưu  mc khác nhau sao chochúng ng h s cng hưng âm  nhng tn s khác nhau. Gi thì hãy  mt tay chơighita in to ra và duy trì mt nt rt rõ ràng. Ch mt trong các cc, cái cng hưng vitn s ca nt này, s phn ng vi kích thích, co giãn nên nó có th thm chí b v, trongkhi phn còn li s vn không b nh hưng gì. Tương t, chúng ta iu chnh anten int ca mt máy radio cho cng hưng vi tn s ca ài phát mà chúng ta mun nghe. Nhiu máy bin áp s dng trong mng lưi in và  mi nơi còn ưc thit k khaithác s cng hưng  tăng cưng s truyn công sut.

Thí nghim ti MIT

Vì ngày nay, in năng ưc phân phi n tng nhà mt trên khp th gii, nênkhông cn thit truyn in i nhng khong cách xa như Tháp Wardenclyffe na.Truyn in bên trong mt căn phòng, y là trên khong cách vài ln ln hơn c ca cácdng c thu (cái các kĩ sư gi là khong cách tm trung), là  cho a s các ng dnghin i. Vic t ti mc tiêu này vi hiu sut tha mãn, an toàn và giá thành thp vnlà mt bài toán chưa ưc gii. ó là thách thc i vi Soljačić và các cng s ca ôngti phòng thí nghim MIT: John Joannopoulos, Peter Fisher, Andre Kurs, Robert Moffattvà tôi.Tr li vi nguyên lí cơ bn ca s cng hưng, chúng ta có câu hi là nhngiu kin vt lí nào làm ti a hóa hiu sut truyn năng lưng gia hai vt cng hưng. Năng lưng ca bt kì b cng hưng nào cũng t nhiên b suy thoái do các cơ ch mtnăng lưng ni ti (ma sát i vi s cng hưng cơ, s bc x và hp th do in tr ivi cng hưng in t, s va chm vi phonon và s phát x t phát i vi cng hưngnguyên t). Các mt mát thưng ưc nh lưng bi s chu kì dao ng cn thit năng lưng gim i 2,72 ln. Con s này, ưc th hin bng “h s phm cht” Q, làmt tính cht ni ti ca các b cng hưng và ph thuc vào cưng  ca cơ ch thtthoát. (Là mt trưng hp tương t ơn gin, nưc bên trong cái xô có mt l xì s rò rra  tc  ph thuc vào kích c ca cái l). Nu hai vt cng hưng trao i năng lưng, thì còn cn mt s c trưng các chukì dao ng  truyn năng lưng t vt cng hưng A sang vt cng hưng B, con snày t l vi mt hng s nh lưng cưng  ghép cp gia hai vt cng hưng, Q