LIBRERÍA CENTRAL LIBRERA

Calle Dolores 215402 Ferrol A Coruña La Coruña Tfno 981 35 27 19 Móvil 638 59 39 80centrallibrera@telefonica.nethttp://www.centrallibrera.com

Tabajo publicado en el

, en el queJuan J. Burgoa da a conocer un interesante privilegio concedido a Ferrol en la villade Toro por el infante Don Sancho el año 1283.

UNHA CARTA REAL DE CONFIRMACIÓN DOSPRIVILEXIOS DE FERROL DO ANO 1283 NO ARQUIVODA CASA DE ALBA

Juan J. Burgoa

A cidade de Ferrol, situada ao Noroeste de Galicia, constitúe hoxe a cabeceira dunhacomarca que se configura como unha unidade xeográfica dentro do territorio abarcado polo histórico Golfo Ártabro, comprendendo practicamente a comarca natural da ría deFerrol e a conca do seu principal tributario, o río Grande de Xuvia, estendéndose cara aonorte por unha escarpada costa aberta ao Atlántico que chega ata Cedeira e baixando caraao sur polas suaves ribeiras da ría de Ares e Betanzos.Na época medieval a comarca da Terra e Mar de Ferrol tivo unha intensa actividademonacal, sendo o lugar de influencia de diversos mosteiros, uns asentados na propiacomarca: San Martiño de Xuvia, San Salvador de Pedroso e Santa Catarina deMontefaro, outros na comarca do Eume: San Xoán de Caaveiro e Santa María deMonfero e, xa máis arredado, na Terra de Melide, o de Santa María de Sobrado dosMonxes, ademais do propio convento de San Francisco dentro da vila de Ferrol. Todoseles tiñan grandes intereses na propia vila e o territorio circundante, administrando osrecursos dentro dunha economía de xestión da produción (especialmente agropecuaria e pesqueira) que era habitual nas vilas galegas altomedievais. Ademais de estar protexidos por membros das diferentes familias reais, estes mosteiros estiveron baixo o patrociniodas dúas principais liñaxes que señorearon a zona: os Froilaz-Traba na Alta IdadeMedia e os Andrade, máis tarde unidos aos Lemos, no período baixomedieval.Aínda que escritores e historiadores como Camacho Literas, Souto Vizoso e VázquezRey citan a existencia en datas moi temperás dunha freguesía ou pequeno núcleo de poboación que xa levaba o nome de Ferrol nos respectivos anos 847, 930 e 970,aludindo nos seus diferentes traballos ás sucesivas visitas levadas a cabo polo arcebispode Vienne, San Rosendo e o Conde Santo Osorio Gutiérrez, realmente a primeiramención documentada do nome de Ferrol na Idade Media aparece nunha escritura pertencente ao mosteiro de San Martiño de Xuvia, publicada por Domingo Díaz deRobles e, máis tarde, por Montero Díaz. Trátase dun documento, datado o 30 de Maiode 1087, vendendo parte da igrexa de Santa María do Villar, onde, ao dar os límites davenda, se rexistra o nome da freguesía de “Santo Iuliano de Ferrol”.No que se refire ao núcleo urbano que se formou inicialmente en Ferrol sobre unantigo asentamento humano, dentro do lento proceso de repoboación e creación destes

núcleos que tivo lugar en Galicia desde o século XI, non hai constancia de que a vila deFerrol naquela época estivese baixo o dominio territorial directo de ningún señoríonobiliario. Segundo os historiadores, ata o último terzo do século XIV no que pasou adepender do férreo señorío dos Andrade, Ferrol foi unha antiga vila de reguengo(“propia del rei”) dotada de diversos privilexios reais, aínda que ningún deles cita dexeito específico a concesión de “carta-puebla” algunha.Leandro de Saralegui na súa obra “Efemérides ferrolanas (Apuntes para la historia deFerrol y sus cercanías)” (1904) aventura que o 1 de Agosto de 1020 foi a temperá datana que o Fuero de León se fai “extensivo al Concejo de Ferrol y todo el Reino deGalicia”, segundo rexistra o título VIII do Concilio de Coyanza (a actual localidade deValencia de Don Juan), presidido polo rei Fernando I o ano 1050, dato que posteriormente foi referendado por Vázquez Rey, segundo deixou escrito nos papeisinéditos do seu arquivo.Pola súa parte, Carré Aldao escribe na “Geografía general del Reino de Galicia”(1936) que Alfonso VII o Emperador concedeu a Ferrol os seus primeiros foros arredor do ano 1140, mentres que Nicolás Fort no seu traballo “Los fueros de Ferrol” (1901)adxudica estes privilexios a unha data sen precisar dentro do reinado de Alfonso VII,entre os anos 1126 e 1157, xustificada pola presenza de mariños ferroláns nos buques daarmada galega organizada o ano 1130 polo bispo Gelmírez.Máis concluínte semella o dato fornecido por Enrique Cal Pardo na súa publicación“El monasterio de San Salvador de Pedroso en tierras de Trasancos” (1984), acerca do pergameo orixinal que contén a carta fundacional do mosteiro de Pedroso. O citadohistoriador deduce, á vista deste documento notarial que se conserva desde o séculoXIV, que a fundación do devandito mosteiro débese datar no 30 de Xuño do ano 1111,data na que aparece a “villa de Ferrol” nomeada nun documento por primeira vez.Cumpre tamén lembrar que diversos estudosos da Terra e Mar de Ferrol, caso deCarneiro Rey – Rodríguez Vázquez na súa obra conxunta “Historia de Mugardos”(2004), citan que existen testemuñas de peregrinacións xacobeas por vía marítima condestino no porto de Ferrol desde datas moi temperás da Idade Media. Menciónanse,entre outras, a chegada o ano 1114 de cinco naves con peregrinos procedentes dePortsmouth (con parada en diversos portos franceses e cantábricos españois) e outraexpedición a Ferrol de seis navíos que partiu de Londres o ano 1198. Estas viaxes estándocumentadas nos arquivos das universidades de Oxford e Cambridge e recollidas na publicación de Antoine de Saint James “Les expeditions martimes a Compostelle”(1808).Seguindo un certo orde cronolóxico, outro dato de interese e o que aparece no“Diccionario Geográfico-Estadístico-Histórico de España y sus posesiones de Ultramar”(1843) de Pascual Madoz. Nas páxinas referidas a Ferrol escríbese que á primeiranoticia que se atopa da vila, xa con este nome, aparece nun documento datado o ano1214, no que Pedro, bispo de Mondoñedo, autoriza a Fernando Veremundiz que empeñecertas posesións que tiña en Ferrol.De gran interese é a información proporcionada por Vaamonde Lores na obra “Ferrol yPuentedeume. Escrituras referentes a propiedades adquiridas por el monasterio deSobrado en dichos partidos durante los siglos XII, XIII y XIV” (1909). No seu traballo

Vaamonde Lores reproduce varias escrituras correspondentes aos anos 1223 e 1226 queaparecen asinadas por Rodericus Gundisalviz e Vermudus Pelagii “Alcaldes de Ferrol”,Johan Pérez “Notario do Rey en Ferrol” e Petrus Martini “iudice de Ferrol”. Estes datos permiten asegurar ao autor que xa desde principios do século XIII Ferrol era unha vilade certa importancia, que, ademais dos devanditos cargos públicos, incluso “tenía rúas osea calles pobladas de casas a uno y otro lado”.Xa con referencia ás cartas reais ou documentos específicos de concesión de foros e privilexios á vila ferrolá, segundo a “Historia y descripción de la ciudad y departamentonaval de Ferrol” (1858) de Montero Aróstegui, Ferrol pertenceu desde tempos moitemperáns á Coroa, aínda que o autor non precisa as datas, escribindo que desde oséculo XIII tivo concedidos os seguintes privilexios reais:15 de Abril do ano 1250. Dado en Valladolid por Fernando III o Santo, documento ondese lle nomea “concejo de Ferrol”.5 de Agosto do ano 1270. Dado en Burgos por Alfonso X o Sabio, confirmando o privilexio anterior.22 de Xaneiro do ano 1283 (era de 1321). Dado en Toro polo Infante don Sancho,futuro Sancho IV o Bravo, confirmando todos os foros, liberdades e franquezasconcedidos polos dous anteriores.Aínda que segundo a información dispoñible Fernando III e Alfonso X foron os reisque concederon os primeiros foros a Ferrol, o gran valedor da vila ferrolá no século XIIIfoi o rei Sancho IV o Bravo, casado con María de Molina, un monarca que tivo unhaestreita relación con Galicia. Cumpre significar que peregrinou a Santiago para visitar atumba do Apóstolo o ano 1286, despois de pacificar o seu reino tralas contendaslibradas cos musulmáns e logo de rematar as loitas sostidas coa nobreza que apoiabacomo herdeiros do trono aos fillos do seu irmán Fernando de la Cerda, fillo primoxénitode Alfonso X o Santo, falecido de xeito prematuro.Un pouco máis tarde que Montero Aróstegui, outro historiador ferrolán, BenitoVicetto, no tomo V da súa “Historia de Galicia” (1872) confirmou a existencia destestres privilexios. No que atinxe ao primeiro, salienta que Fernando III outorgou nadevandito ano 1250 ao concello da vila de Ferrol o dereito de que “ningún merinoentrase a merinear en ella, ni en su coto, a no ser el Adelantado mayor de Galicia”. Conreferencia ao segundo informa simplemente que Alfonso X confirmou o anterior privilexio na citada data do 1270. Con respecto a ámbolos dous documentos, Vicetto faiunha chamada a pé de páxina indicando que se atopan no “Archivo Municipal delFerrol. Legajo de privilegios”.Con respecto ao documento obxecto deste traballo, na mesma publicación BenitoVicetto escribe que o rei Sancho IV expediu o 22 de Xaneiro de 1283 en Toro unhacarta real na que non só confirmábanse os foros, costumes, liberdades e privilexiosconcedidos por Alfonso X e Fernando III, pai e avó de don Sancho, ao “concejo deFerrol” senón tamén os outorgados por “todos los otros reyes e del emperador quefueron antes en España”. Benito Vicetto acompaña a transcrición completa destedocumento na devandita publicación.No que se refire aos historiadores recentes, Francisco J. Pérez Rodriguez, autor doCapítulo II. Ferrol na Idade Media, da “Historia de Ferrol” (1998), tralo detido análise