Bài đọc thêm: Tối ưu trong khoa học kinh tế và đời sống

http://yenmob.net/frmTintucchitiet.aspx?ID1=260Tối ưu

trong khoa học kỹ thuật kinh tế và đời sống

Hoàng Tụy

Năm 1969, hơn một tháng trước khi Hồ Chủ tịch qua đời, tôi được vinh dựvà may mắn gặp Chủ tịch và Thủ tướng Phạm Văn Đồng. Sau buổi làm việcbàn về các biện pháp cải tiến một số dịch vụ trong thành phố lúc bấy giờ, khibắt tay ra về Chủ tịch căn dặn chúng tôi hãy cố gắng áp dụng vận trù học.Suốt 40 năm qua, tôi không bao giờ quên được hình ảnh vị Chủ tịch nướccho đến những ngày cuối cùng trong đời vẫn còn quan tâm thiết tha tới việcứng dụng các phương pháp khoa học vào những vấn đề cụ thể phục vụ đờisống của dân. Tuy vậy, đến hôm nay tôi vẫn chưa hết day dứt vì sự thể câuchuyện sau đó đã không có sự tiếp tục xứng đáng. Nếu trước đây hơn 30năm, trong hoàn cảnh chiến tranh, nước ta vẫn đi đầu ở Đông Nam Á về giáodục, y tế và một số lĩnh vực khoa học (trong đó có vận trù học và lý thuyết tốiưu) thì ngày nay chúng ta không còn giữ được vị trí đó, thậm chí có mặt đãtụt hậu so với họ và có xu hướng ngày càng tụt hậu xa hơn. Đã đến lúckhông còn chỗ để thụt lùi thêm nữa. Tình hình phát triển của khoa học kỹthuật ngày nay, xu thế toàn cầu hóa và cạnh tranh kinh tế ngày càng gay gắtđang đặt ra cho chúng ta một sự lựa chọn khắc nghiệt: hiệu quả, tối ưu hoặclà sa sút, là lụn bại. Những ý kiến dưới đây xin được phát biểu trong nỗi niềmtrăn trở đó.Lý thuyết tối ưu là một ngành toán học đang phát triển mạnh, và ngàycàng có nhiều ứng dụng quan trọng trong mọi lĩnh vực khoa học, kỹ thuật,công nghệ và quản lý hiện đại. Cuộc cách mạng công nghệ thông tin tạo điềukiện thuận lợi chưa từng có để ứng dụng tối ưu hóa một cách rộng rãi và thiếtthực. Ngược lại nó cũng nêu lên nhiều vấn đề mới, quan trọng, về khoa họckỹ thuật, công nghệ, quản lý, không thể xử lý tốt nếu không sử dụng công cụvà tư tưởng tối ưu hóa.Việt Nam là một trong số các nước nghèo nhưng đã ứng dụng vận trùhọc (chủ yếu là các phương pháp tối ưu) sớm nhất. Những năm 60 đã cóthời ngành khoa học này được phổ biến khá rộng rãi ở Miền Bắc, khiến cáctừ vận trù, tối ưu, hệ thống, đã đi vào ngôn ngữ hàng ngày của người dân lúcbấy giờ. Sau đó, những năm 70, vượt qua nhiều khó khăn trở ngại, cácphương pháp tối ưu bắt đầu được nghiên cứu vận dụng vào kế hoạch hóa vàquản lý kinh tế vĩ mô. Song, rất tiếc vì những nguyên nhân không thuộc

Trang 1

Bài đọc thêm: Tối ưu trong khoa học kinh tế và đời sống

quyền chủ động của anh em khoa học, công việc chưa thu được kết quả cụthể thì đã không thể tiếp tục duy trì mà ngày càng sút kém qua cuộc khủnghoảng kinh tế xã hội của đất nước rồi gần như tan rã khi chuyển sang kinh tếthị trường. Tuy vậy, cũng phải ghi nhận rằng những nghiên cứu về hệ thốngvà tối ưu thời kỳ đó đã có đóng góp tích cực vào việc xây dựng một cáchnhìn thực tế và một tiếp cận khoa học đối với các vấn đề kinh tế xã hội nhằmđưa đất nước vượt qua các khó khăn, ra khỏi cuộc khủng hoảng. Bây giờnhìn lại có thể thấy rõ những ý kiến phân tích và các kiến nghị về cải cáchquản lý kinh tế của giới toán học thời kỳ đó (như những ý kiến đóng góp ở ĐồSơn trước Nghị quyết VI (1979), hay những ý kiến đóng góp về chiến lượckinh tế xã hội những năm (1985 - 1989)) là rất đúng đắn và có tác dụng tíchcực.Hơn hai thập kỷ qua, ngành khoa học về các phương pháp tối ưu đãcó những bước tiến lớn. Thông qua các phần mềm ứng dụng, quy hoạchtuyến tính đã trở thành công cụ cơ bản của các lĩnh vực khoa học, kỹ thuật,công nghệ, quản lý, thiết kế kỹ thuật, cung cấp dịch vụ nhất là từ khi máy vitính được phổ biến rộng rãi và có tính năng ngày càng mạnh. Nhờ các thànhtựu đột phá của Khachian (1978) và Karmarkar (1983), ngày nay người ta đãcó những phương pháp điểm trong

(interior point algorithm – Diễn Đàn chú thích)

, hữu hiệu hơn "phương pháp đơn hình" cổ điển, để giải những bài toáncực lớn trong khoa học, kỹ thuật và quân sự hiện đại (chẳng hạn một bài toán150.000 biến với 12.000 ràng buộc giải bằng phương pháp Karmarkar chỉ mất 1 giờ trong khi một bài toán tương tự với 36000 biến và 10000 ràng buộcgiải theo phương pháp đơn hình mất 4 giờ).Mặt khác thế giới chúng ta đầy rẫy những hiện tượng phi tuyến vànhững quan hệ qua lại phức tạp. Trước đây do tầm nhìn hạn hẹp về cảkhông gian lẫn thời gian nên mọi cái xung quanh ta đều được coi như bằngphẳng, biến thiên tỉ lệ, quan hệ giản đơn mỗi chiều nhưng khi mở rộng tầmmắt và đi sâu hơn vào bản chất sự vật thì ở đâu cũng gặp những quan hệchằng chịt phức tạp, và các hiện tượng phi tuyến, toàn cục. Càng đi sâu vàotố chức của xã hội, thiên nhiên, vũ trụ ; càng phân tích hoạt động của máytính, bộ não ; càng thấy sự phổ biến của cấu trúc tổ hợp, rời rạc, cấu trúcmạng phân cấp, liên kết, và phát hiện khả năng biểu diễn mọi hình ảnh âmthanh bằng số. Chính trên nền tảng đó mà cuộc cách mạng số hóa đã bùngnổ và đang làm đảo lộn toàn bộ công nghệ hiện đại đồng thời thúc đẩy sựphát triển mạnh mẽ và liên tục suốt 20 năm qua của các ngành tối ưu phituyến , tối ưu rời rạc (tổ hợp), và gần đây nữa là tối ưu toàn cục. Nếu giữanhững năm 60 các bài toán phi tuyến khoảng mười biến còn được coi là cỡquá lớn, rất khó giải, thì nay nhiều bài toán hàng trăm, hàng nghìn biến có thểđược xử lý dễ dàng. Cách đây ba mươi năm bài toán "người du lịch" cònđược xem như chỉ có tính chất thuần túy lý thuyết, vì chỉ với 50 điểm bài toánđã vượt quá khả năng tính toán thực tế lúc bấy giờ. Thế mà đến giữa nhữngnăm 80 đã trở thành bài toán thường ngày trong công nghệ sản xuất vi mạch,với số điểm phải đi qua lên tới mấy vạn hay mấy chục vạn thậm chí cả triệu.

Trang 2

Bài đọc thêm: Tối ưu trong khoa học kinh tế và đời sống

Còn nhiều bài toán tối ưu khác, vốn có vẻ viển vông xa thực tế đã có ứngdụng rất thiết thực trong công nghiệp sản xuất vi mạch, rô bốt, viễn thông vànhiều ngành công nghiệp quan trọng khác. Điều thú vị là bài toán "quy hoạch lõm" mà tôi bắt đầu nghiên cứu năm1964, xuất phát từ sự suy ngẫm trên các vấn đề giao thông vận tải hồi ấy ởmột đất nước kinh tế lạc hậu lại đang có chiến tranh, không ngờ đã có ứngdụng trong nhiều vấn đề kinh tế, kỹ thuật hiện đại. 12 năm sau, trong Hội thảoquốc tế lần thứ IX về quy hoạch toán học ở Budapest năm 1976, mấy bạnđồng nghiệp Nhật ở hãng NEC đã thông báo cho biết họ đã gặp bài toán ấytrong ngành công nghiệp của họ và đã dựa vào các ý tưởng trong bài nghiêncứu của tôi để xử lý. Ngày nay quy hoạch lõm có nhiều ứng dụng và đã trởthành bài toán cơ bản của lý thuyết tối ưu toàn cục tất định. Song song với nóvà ít nhiều nhờ sự kích thích của nó, nhiều phương pháp tối ưu toàn cục phitất định cũng đã ra đời, như phương pháp phỏng tôi (

Diễn Đàn : thuật ngữ toán tối ưu : recuit simulé, hay simulated annealing

), phương pháp di truyền,phương pháp tabu.Như chúng ta đều biết, bài toán tối ưu đặt ra trong bất cứ hoạt độngnào mà ở đó việc thực hiện mục tiêu phải tuân thủ những điều kiện ràng buộcnhất định và phải hao tốn phương tiện, cho nên cần tìm ra phương án hoạtđộng sao cho thực hiện được mục tiêu với hiệu quả cao nhất, với những haotốn phương tiện thấp nhất. Những tình huống như thế rất phổ biến trong cáchoạt động kinh tế, kỹ thuật, tổ chức, quản lý. Song ít người biết rằng cácphương pháp tối ưu còn được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực khoa học kỹthuật khác nữa, mà thoạt nhìn tưởng chẳng có quan hệ gì đến tối ưu.Chẳng hạn, trong y học, sau khi thu thập các dữ liệu quan sát vềnhững trường hợp ung thư ở một số bệnh nhân, để phân tích mớ dữ liệu ấyvà tìm ra quy luật giúp cho sự chẩn đoán bệnh chính xác nhanh chóng, mà ítphải dùng đến những phương pháp kiểm tra vật lý nặng nề tốn kém; người tabiểu diễn mỗi trường hợp bằng một điểm trong không gian các thông số cơbản, rồi dùng phương pháp chia cụm để phân tích, rút ra kết luận giúp chẩnđoán trường hợp nào chắc chắn ung thư, trường hợp nào chỉ là u lành. Đó làmột bài toán cụ thể về khai thác dữ liệu mà về hình thức toán học là đồngnhất với bài toán định vị (lựa chọn vị trí tối ưu), tức cũng là một bài toán tốiưu toàn cục nằm trong đề tài nghiên cứu mươi năm nay của các chuyên giatối ưu. Một lần, năm 1994 tôi có dịp trình bày tiếp cận mới đối với bài toánnày trong xêmina tại Học viện Công nghệ Tokyo thì chỉ sau đó vài hôm nhậnđược thư của hãng Toshiba mời đến giảng lại vấn đề đó cho nhóm nghiêncứu của họ, chứng tỏ bài toán đó đang trong tầm theo dõi của các nhà côngnghệ điện tử.Một vấn đề khác liên quan kỹ thuật cao hiện đại dẫn tới tối ưu toàn cụclà bài toán cấu hình phân tử hay cũng gọi là bài toán cuộn protein. Số làmuốn tổng hợp những hóa chất mới, dược phẩm mới, vật liệu mới, hay